Trong những năm gần đây, tại một số khu vực rốn lũ thường xuyên ngập lụt ở miền Trung, có một hiện tượng ngày càng đáng chú ý: nước ngập sâu và ngập lâu hơn các năm trước.
Tháng 10 năm 2022, một trận mưa lớn liên tục trong 24 tiếng ở Đà Nẵng khiến 6 người thiệt mạng, hàng nghìn ngôi nhà ngập sâu, nhiều tuyến phố ngập thành sông gần như tê liệt, thiệt hại tài sản ước tính gần 1.500 tỷ đồng. Biến cố diễn ra khi không có lũ từ thượng nguồn đổ về.

Ba năm sau, cuối tháng 10/2025, một đợt mưa lớn kéo dài hơn khiến hàng trăm nghìn ngôi nhà bị ngập, nhiều khu vực ở miền Trung bị chia cắt. Ở Đà Nẵng và Quảng Nam (nay thuộc Đà Nẵng), lượng mưa và đỉnh lũ lần này cao tương đương các trận lũ lớn lịch sử vào các năm 1999, 2007, 2009, nhưng điều đặc biệt đáng chú ý là thời gian ngập vượt báo động 3 tại nhiều trạm lên đến hơn 100 giờ, cao gấp 3-4 lần các trận lũ trước đây.
Không thể lý giải tình trạng ngập ngày càng bất thường này nếu chỉ dựa vào các dữ kiện lượng mưa, thời gian mưa, hay thủy điện xả nước từ thượng nguồn. Đơn cử, dữ liệu xả nước của các thủy điện nhỏ ở miền Trung cho thấy các hồ thủy điện chỉ có dung tích phòng lũ rất hạn chế, lượng xả (Q đi) bằng lượng nước đến hồ (Q đến) [1]. Chẳng hạn, so với tổng lượng lũ của các trận lũ lớn như năm 2025, hồ chứa chỉ có thể làm chậm và giảm một phần đỉnh lũ, chứ không thể cắt lũ hoàn toàn.
Vậy, nếu lượng mưa và đỉnh lũ không khác biệt đáng kể giữa các năm kể trên, cũng như có trường hợp nước không đổ về nhiều từ thượng nguồn, vì sao nước trong đô thị, ngay sát cửa biển, vẫn ở lại lâu hơn? Điều gì đã làm thay đổi chế độ thoát lũ?
Để tìm câu trả lời, chúng ta cần căn cứ vào dữ liệu theo thời gian. Trường hợp Đà Nẵng rất quan trọng bởi nơi đây có nhiều dữ liệu để quan sát.
Đường và khu đô thị mới thành những "con đê", "bờ bao" ngoài ý muốn
Dữ liệu cho thấy trên lưu vực hệ thống sông Vu Gia - Thu Bồn (thuộc Đà Nẵng và một phần Quảng Ngãi), đợt mưa 26-31/10/2025 có hình thái và diện rộng tương đương các trận lũ lịch sử 1999, 2007, 2009. Nhưng điều khác thường là khi dòng nước từ thượng lưu đổ về hạ lưu thì đột ngột thấy chênh lệch mực nước: tại Ái Nghĩa ở thượng lưu, mực nước thường xuyên vượt báo động 3, vượt mốc 10,0m (báo động 3+1m) hơn 3 lần, trong khi tại Cẩm Lệ ở hạ lưu chỉ 1 lần vượt báo động 3 và đạt đỉnh lũ 3,25m. Tương tự, đến trận lũ 3/11/2025, Ái Nghĩa đạt 9,77 m, còn mực nước Cẩm Lệ đạt đỉnh lũ 2,29m vẫn thấp hơn báo động 3.
Điều này có thể phản ánh thực tế là trên đường về hạ lưu, dòng chảy đã bị chặn lại nhiều hơn so với trước đây, và các vật cản rất có thể chính là các tuyến đường và các khu đô thị mới được xây dựng. Trên hướng thoát lũ của các tuyến sông chính, mỗi con đường cắt ngang đều có thể vô hình trung trở thành một "con đê" nếu thiếu cầu, cống, hoặc kể cả có cầu, cống nhưng không đủ khẩu độ hoặc không bố trí phù hợp với các hướng dòng chảy lũ tự nhiên.
Cụ thể trong 10-15 năm qua, các tuyến đường như cao tốc Bắc - Nam, đường Nam Kỳ - Khởi Nghĩa, đường ADB 5 (đường Nguyễn Bá Tùng hiện nay), đường Hòa Tiến gần lưu vực sông Vu Gia, đường ĐH2 gần lưu vực sông Túy Loan ... mới được xây dựng vô hình trung giống như các con đê chắn ngang dòng chảy. Còn các đô thị mới như Hòa Xuân - Cẩm Lệ, Hòa Quý - Đồng Nò... thành các "bờ bao", làm ngập ứ và thay đổi phân bố dòng chảy lũ ở Đà Nẵng.
Khi các khu vực này được san lấp, xây dựng mà chưa có giải pháp bảo đảm duy trì không gian trữ và thoát lũ tương ứng, nguy cơ ngập lụt không chỉ gia tăng tại chính các khu đô thị mà còn có thể tác động đến các khu vực lân cận.
Về mặt thủy văn, việc xây dựng các khu đô thị mới, nâng nền và san lấp vùng trũng làm thay đổi ba yếu tố then chốt của lưu vực: (1) làm tăng lượng dòng chảy mặt do giảm khả năng thấm và giảm dung tích trữ nước tạm thời; (2) thay đổi hướng, tốc độ và sự phân bố dòng chảy bề mặt do nâng nền, san lấp và làm thay đổi sự kết nối dòng chảy giữa các khu vực; (3) làm giảm khả năng thoát lũ, gia tăng mực nước và nguy cơ ngập, đặc biệt tại các khu vực thượng lưu đô thị.
Khi các khu vực rộng lớn được san lấp và nâng cao nền, đặc biệt tại các vùng trũng có chức năng chứa và điều tiết lũ tự nhiên, dung tích trữ lũ của lưu vực bị suy giảm, đồng thời làm thay đổi địa hình và không gian phân bố dòng chảy lũ. Khi đó, ngập lụt không được giải quyết triệt để mà có thể chỉ chuyển từ nơi này sang nơi khác.
Chênh lệch cao độ giữa các dự án mới và khu dân cư cũ còn có thể tạo ra các vùng trũng cục bộ, gây cản trở tiêu thoát nước, buộc người dân phải tiếp tục nâng nền nhà để thích ứng, hình thành vòng xoáy "cao dần đều – ngập dần đều". Ở quy mô toàn lưu vực, khi nhiều dự án cùng thực hiện san nền mà không có giải pháp bù đắp dung tích trữ lũ và bảo đảm khả năng thoát lũ, tổng thể năng lực điều tiết lũ của lưu vực bị suy giảm, làm gia tăng mực nước, chiều sâu và thời gian ngập tại các khu vực thấp trũng, đặc biệt ở khu vực thượng lưu các khu đô thị.
Đơn cử, trong trận lũ 2025, các khu vực Hòa Tiến, Điện Bàn Bắc và một phần Hòa Xuân nước ngập sâu hơn và thời gian ngập kéo dài hơn nhiều so với giai đoạn trước. Tiếp tục so với các trận lũ lớn lịch sử trước đó vào các năm 1999, 2007, 2009 - có cùng lượng nước và đỉnh lũ, thời gian ngập vượt báo động III tại nhiều trạm năm 2025 lên đến hơn 100 giờ, cao bất thường, gấp 3 – 4 lần các trận lũ khác (xem biểu đồ dưới).
Các khu đô thị được san nền cao có thể bảo vệ phần đất bên trong dự án, nhưng đồng thời cũng thành "đập chắn" dòng chảy ra biển, làm mất đi dung tích chứa nước và chuyển dòng chảy sang khu vực thấp hơn. Trong 15 – 20 năm qua, nhiều tuyến đường và khu đô thị mới cùng hình thành đã tạo tác động cộng hưởng, khiến nước bị dồn lại, mắc kẹt không thoát đi được.
Chưa kể, tại nhiều tỉnh, thành miền Trung, quá trình đô thị hóa nhanh còn kéo theo việc hình thành các khu đô thị mới trên những vùng trũng thấp, vốn có chức năng trữ và thoát lũ tự nhiên.
Các đô thị khác đang gặp vấn đề tương tự Đà Nẵng
Câu chuyện thoát lũ của hệ thống sông Vu Gia - Thu Bồn không phải là một trường hợp đặc thù. Dữ liệu tại các đô thị khác như Quy Nhơn, Huế cũng cho thấy tình trạng nước ngập ở lại lâu hơn, ngày càng nhiều nơi thành "rốn lũ".
Dữ liệu các tỉnh khác không đủ liên tục và không cho phép theo dõi nhiều rốn lũ nhưng vẫn có thể dễ nhận diện thấy một quy luật chung là dù trong các trận lũ có đỉnh lũ thấp hơn so với các trận lũ lịch sử trước đây, nhưng thời gian ngập trên báo động 3 và báo động 2 lâu hơn rất nhiều.
Dưới đây là dữ liệu của các trạm Kim Long, Phú Ốc (Huế) và Thạnh Hòa (thuộc thị xã An Nhơn, Bình Định, nay thuộc tỉnh Gia Lai) [2].
Tại trạm Kim Long, năm 2020 đỉnh lũ chỉ 4,17 m, thấp hơn nhiều so với 5,79 m năm 1999. Nhưng thời gian trên báo động 2 lại là 219,1 giờ, tức hơn 9 ngày. Con số này dài gấp hơn 1,6 lần năm 1999 (134,3 giờ). Tại trạm Phú Ốc, năm 2020 đỉnh lũ 5,24 m, gần tương đương năm 1999 (5,19 m), nhưng thời gian trên báo động 2 lên tới 283,6 giờ, gần gấp đôi 152,5 giờ của năm 1999. Ở trạm Thạnh Hòa, đỉnh lũ năm 2025 thấp hơn, thời gian vượt báo động 3 gần như tương đương, nhưng thời gian vượt báo động 2 lại dài hơn rất nhiều.
Như vậy, từ Huế, Đà Nẵng đến Quy Nhơn, đã có những bằng chứng ở các mức độ khác nhau về một vấn đề chung: đô thị mở rộng vào vùng thấp làm chặn nước, công trình giao thông cắt qua vùng thoát lũ.

Một đơn cử khác cho thấy quy luật trên là vùng rốn lũ Hòa Thịnh (Phú Yên cũ, nay là Đắk Lắk). Gần đây, trong đợt lũ ngày 12–13/11/2026, thủy điện Sông Ba Hạ có lưu lượng xả lớn nhất khoảng 1.840 m³/s, thấp hơn đáng kể so với mức 16.100 m³/s trong đợt lũ tháng 11 năm 2025. Trong khi đó, hồ Sông Hinh chủ yếu vận hành phát điện với lưu lượng khoảng 57 m³/s, thấp hơn nhiều so với mức xả lũ lớn nhất 2.753 m³/s trong đợt lũ tháng 11 năm 2025 [3]. Tuy nhiên, khu vực rốn lũ Hòa Thịnh vẫn xảy ra tình trạng ngập sâu.
Thực tế này cho thấy mức độ ngập lụt không thể chỉ được xem xét thông qua lưu lượng xả của các hồ chứa, mà cần đánh giá tổng thể các yếu tố chi phối dòng chảy và khả năng tiêu thoát lũ trên toàn lưu vực. Trong đó, tác động của hệ thống hạ tầng giao thông đến hướng dòng chảy và khả năng thoát lũ tự nhiên cũng cần được quan tâm, đặc biệt tại những khu vực có địa hình thấp trũng.
Từ đây, một câu hỏi đặt ra rằng các hạ tầng mới như khu đô thị, đường sá, mới được thiết kế, chẳng lẽ không tính tới yếu tố kỹ thuật để có đường thoát lũ?
Thách thức lựa chọn tần suất thiết kế cao độ nền xây dựng đô thị
Thực ra, trong quy hoạch đô thị, việc lựa chọn tần suất lũ là một căn cứ tính toán để xác định cao độ nền xây dựng. Theo Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về Quy hoạch xây dựng (QCVN 01:2021/BXD), cao độ nền xây dựng được xác định trên cơ sở mực nước lũ tính toán với chu kỳ tràn cống (hay tần suất) quy định tương ứng với loại đô thị và chức năng khu vực. Đối với các trường hợp áp dụng tần suất chống lũ P=1-2% (tương ứng với trận lũ có chu kỳ lặp lại trung bình 50-100 năm). Yêu cầu này đặt ra mức độ bảo vệ tương đối cao cho khu vực xây dựng. Tuy nhiên, việc áp dụng trong thực tế cần được xem xét phù hợp với điều kiện địa hình, thủy văn và khả năng thoát lũ của từng khu vực, đặc biệt đối với các đô thị miền Trung.
Đặc điểm của nhiều đô thị miền Trung là nằm ở vùng hạ lưu các lưu vực sông ngắn, có độ dốc lớn, thời gian tập trung lũ nhanh và thường xuyên chịu ảnh hưởng đồng thời của mưa lớn tại chỗ, lũ từ thượng nguồn và thủy triều. Bên cạnh đó, nhiều khu vực đô thị được hình thành trên địa hình trũng thấp, xen kẽ sông, hồ, đầm và các vùng trữ nước tự nhiên. Đây là những yếu tố khiến việc xác định cao độ nền xây dựng trở nên phức tạp hơn so với những khu vực có điều kiện địa hình và thoát nước thuận lợi.
Về nguyên tắc, nâng cao độ nền giúp bảo vệ khu vực xây dựng trước nguy cơ ngập lụt, nhưng không đồng nghĩa với việc giảm ngập cho toàn đô thị. Khi san lấp các vùng trũng thấp, không gian trữ nước tự nhiên có thể bị thu hẹp, hướng dòng chảy và khả năng thoát lũ bị thay đổi, từ đó làm gia tăng nguy cơ ngập ở các khu vực lân cận hoặc hạ du. Vì vậy, một dự án đáp ứng cao độ nền thiết kế chưa chắc đã bảo đảm an toàn cho toàn khu vực nếu chưa đánh giá đầy đủ tác động thủy lực.
Thách thức đặt ra là phải vừa bảo đảm cao độ nền theo tần suất lũ thiết kế, vừa không làm gia tăng ngập lụt ở khu vực khác. Đối với những vùng trũng thấp, ven sông hoặc nằm trong không gian thoát lũ tự nhiên, việc nâng nền đạt cao độ tương ứng với tần suất P=1% có thể đòi hỏi khối lượng san lấp rất lớn, làm thay đổi đáng kể địa hình và cản trở khả năng trữ, thoát lũ. Trong một số trường hợp, yêu cầu này gần như không khả thi nếu chỉ dựa vào giải pháp nâng nền thông thường.
Do đó, việc xác định cao độ nền cần xem xét đồng thời đặc điểm lưu vực, chức năng sử dụng đất và mức độ rủi ro ngập lụt, thay vì áp dụng máy móc một chỉ tiêu cho mọi khu vực. Bên cạnh mực nước lũ tính toán, cần đánh giá chiều sâu, thời gian ngập, khả năng tiêu thoát nước và tác động của phương án san nền đến dòng chảy toàn khu vực. Những vùng có vai trò trữ và thoát lũ tự nhiên cần được ưu tiên bảo tồn hoặc tổ chức phát triển theo hướng thích ứng với ngập lụt.
Đơn cử, thực tiễn Đà Nẵng cho thấy yêu cầu này cần được quan tâm khi cụ thể hóa định hướng phát triển đô thị thích ứng với lũ của lưu vực Vu Gia – Thu Bồn trong quy hoạch chung thành phố đến năm 2050, tầm nhìn đến năm 2075. Việc xác định chỉ tiêu cao độ nền ở các cấp quy hoạch tiếp theo cần làm rõ cách áp dụng QCVN 01:2021/BXD và phương pháp xác định mực nước tính toán phù hợp với đặc điểm từng khu vực, tránh thiếu thống nhất giữa các địa phương cùng lưu vực.
Vì vậy, vấn đề không chỉ là lựa chọn tần suất lũ thiết kế bao nhiêu, mà còn là xác định mức độ bảo vệ phù hợp và tính khả thi của phương án cao độ nền. Cần có hướng dẫn kỹ thuật thống nhất giữa quy hoạch xây dựng và quy hoạch phòng, chống thiên tai, đồng thời kiểm soát tác động thủy lực của các dự án san nền. Về bản chất, quy hoạch cao độ nền phải gắn với tổ chức không gian trữ lũ, hành lang thoát lũ và quản lý rủi ro ngập lụt trên toàn lưu vực, chứ không chỉ là giải pháp nâng đất để bảo vệ cục bộ từng khu đô thị.
(Kỳ tiếp: Tìm đường đi cho nước ngay từ quy hoạch đô thị)
Chú thích:
[1] Tia Sáng đã phân tích kỹ tác động của xả lũ thủy điện trong bài Khi người dân chạy lũ không kịp vì thủy điện xả 'đúng quy trình'. Bài đã phân tích dữ liệu lượng nước đến và xả của 11 hồ thủy điện thuộc lưu vực Vu Gia - Thu Bồn, cho thấy các hồ có dung tích phòng lũ rất hạn chế. Ở giai đoạn đầu các hồ còn cắt được một phần lũ. Sau đó, khi hồ gần đầy, lượng xả gần bằng lượng nước về hồ.
[2] Nguồn dữ liệu mực nước trong các bảng, biểu đồ được TS Lê Hùng thu thập từ dữ liệu thủy văn trên các cơ sở dữ liệu Phòng chống thiên tai.
[3] Dữ liệu từ Hệ thống giám sát thiên tai, của Cục Quản lý Đê điều và phòng chống thiên tai.