Nếu không làm quen trước, chỉ gặp nhau trên nhà bè nuôi cá, không ai nghĩ PGS.TS Ngô Văn Mạnh là giảng viên cao cấp, một nhà khoa học mà sẽ nghĩ anh là một ngư dân chính hiệu.

PGS. TS Ngô Văn Mạnh. Ảnh: Huy Thọ, thiết kế: Mỹ Hạnh
Ở đầm Nha Phu, Nha Trang, nhiều ngư dân đã quen với hình ảnh bè cá nghiên cứu của Trường Đại học Nha Trang, có vị "tiến sĩ cá" Ngô Văn Mạnh cùng các đồng nghiệp của Khoa Nuôi trồng thủy sản hướng dẫn kỹ thuật cho người nuôi và các đoàn chuyên gia đến học tập, chuyển giao công nghệ.
Những ngày đầu tháng 11, ở bè cá này, anh Mạnh cùng TS Vũ Trọng Đại, Trưởng khoa Nuôi trồng thủy sản, và PGS.TS Phạm Đức Hùng hướng dẫn sáu thành viên đoàn của Cơ quan Nông sản và An toàn Thực phẩm Abu Dhabi (ADAFSA), Các tiểu Vương quốc Ả rập Thống nhất (UAE) đang có một tháng học tập tại Nha Trang về quy trình tạo ra con giống cá chim vây vàng. Nếu hai anh Đại và Hùng ra dáng giảng viên đại học, thì anh Mạnh đúng là "người bạn của ngư dân" - cách đây chưa đến một tháng, anh cũng được Trung ương Hội nông dân Việt Nam vinh danh là "Nhà khoa học của nhà nông".
Trời lất phất mưa, anh thoăn thoắt chạy đi tìm mua rồi tận tay phát áo mưa cho mọi người. Cano vừa cập lồng bè, anh nhảy lên, cao lừng lững như một ngư dân, đứng vững chãi, ghìm chiếc cano cho đỡ lắc, rồi đưa tay cho từng người vịn. Lên bè, anh cởi bỏ đôi xăng-đan, đi lại thoải mái trên những tấm ván nhỏ luôn chòng chành vì những cơn sóng của một ngày biển động nhẹ. Công việc hôm ấy là hướng dẫn các bạn UAE cách kiểm tra cá mẹ xem trứng đã già chưa, sau đó tiêm hormone kích thích sinh sản cho cả cá bố và cá mẹ để chúng sẵn sàng sinh sản vào ngày hôm sau - cá mẹ đẻ trứng, cá bố phóng sẹ. Không cần đợi nhân viên đi vớt cá bố mẹ lên kiểm tra, anh tự tay làm. Trước đó, cũng chính tay anh, lấy ra cả chục xi-lanh thuốc be bé, hướng dẫn loại nào chích cho cá bố, loại nào cho cá mẹ.
Tiếp đến, anh Mạnh liên tục giải thích về kỹ thuật bằng tiếng Anh cho đồng nghiệp UAE, tay thuần thục nhẹ nhàng vuốt con cá mẹ nặng hơn 5kg, lấy trứng kiểm tra. Con nào đạt thì tiêm hormone, động tác nhuyễn nhừ. Hơn 20 năm làm những việc như thế rồi mà...
TS Vũ Trọng Đại bảo "anh Mạnh đúng là mẫu nhà khoa học của nhà nông, đeo bám đến từng người nuôi khi họ cần tư vấn, nhờ thế thành quả khoa học của anh tạo ra thật sự hiệu quả cho cuộc sống". Anh Đại không giấu sự hãnh diện: "anh Mạnh là niềm tự hào của khoa nuôi trồng thủy sản, của Trường Đại học Nha Trang chúng tôi".
Để cá sinh sôi trong những lồng bè ven biển
Trong tứ quý ngư - bốn loài cá biển thơm ngon theo quan niệm của người Việt Nam, cá chim đứng đầu bảng (chim, thu, nụ, đé). Nhưng cá chim vây vàng không phải là con cá chim đứng đầu trong tứ quý ngư. Cá chim vây vàng thuộc họ cá khế (Carangidae); còn cá chim trắng nước mặn mới thực sự thuộc họ cá chim (Stromateidae), đến giờ thế giới cũng chưa chọn tạo được con giống.

PGS. TS Ngô Văn Mạnh. Ảnh: Huy Thọ
Cá chim vây vàng có giá trị kinh tế cao và tiềm năng nuôi thương phẩm. Xét về độ ngon thì tuy không bằng cá chim trắng thiên nhiên béo thơm, chim vây vàng vẫn rất hấp dẫn: thịt chắc, ngọt, ít mỡ. Đặc biệt, xét về giá cả, chim vây vàng rẻ bằng một nửa cá chim trắng. Đài Loan đã đi trước Việt Nam trong công nghệ sản xuất giống nhưng dĩ nhiên họ phải giấu những điều cốt lõi trong quy trình tạo con giống. Nên anh Mạnh và các nhà nghiên cứu ở Khoa Nuôi trồng thủy sản gần như mày mò từ đầu, từ việc thuần dưỡng cá bố mẹ, kích thích sinh sản nhân tạo đến ương nuôi cá bột.
Khó khăn lớn nhất không chỉ là làm cho cá sinh sản được, mà còn phải tạo ra đàn cá giống khỏe mạnh, có tỷ lệ sống cao và ổn định. Trong quá trình ương, cá con rất nhạy cảm với biến động nhiệt độ, độ mặn, chất lượng nước và dinh dưỡng. Nhóm nghiên cứu của anh Mạnh đã đi sâu tìm hiểu nhu cầu dinh dưỡng của cá ở từng giai đoạn phát triển, đặc biệt là vai trò của axit béo không no n-3 HUFA trong thức ăn. Đây là thành phần quan trọng giúp cá tăng trưởng, nâng cao tỷ lệ sống, tăng khả năng chịu sốc và giảm dị hình. Mỗi loài cá, từ cá chẽm, cá chim đến cá bè, lại có nhu cầu dinh dưỡng khác nhau, không thể dùng chung một công thức.
Việc kiểm soát các yếu tố khác về nhiệt độ, môi trường nước đều phải khởi đi từ nghiên cứu cơ bản. Thậm chí, để có quy trình nuôi con giống đạt hiệu quả cao nhất, nhóm nghiên cứu còn phải tìm hiểu cơ chế điều chỉnh các loài động vật làm thức ăn cho cho "vừa miệng" của cá bột với mỗi loài, mỗi giai đoạn khác nhau, đó là luân trùng, artemia hay các loài động vật phù du thay thế khác. Cá và các loài động vật phù du làm thức ăn cũng thuộc nhóm biến nhiệt, khi nhiệt độ môi trường bể nuôi xuống thấp thì khả năng hấp thụ thức ăn kém đi đặc biệt là vào các tháng mùa đông, dẫn tới việc cá giống có nguy cơ thiếu hụt dinh dưỡng dẫn đến tỉ lệ sống, dị hình cao. "Do vậy nếu không điều chỉnh, kiểm soát tốt nhiệt độ ở thời điểm này thì không thể đảm bảo hiệu quả sản xuất, cũng như chất lượng con giống khi sản xuất ra", PGS.TS Ngô Văn Mạnh nói.
Từ phòng lab đến lồng bè
Nhưng tạo được con giống mới chỉ đi được nửa chặng đường từ phòng lab đến lồng bè. Ít ai biết rằng, cũng chính vì cá chim vây vàng không cùng loài với cá chim trắng, dù hình thức khá giống, thời gian đầu khi đã tạo ra được con giống, anh Mạnh và đồng nghiệp còn phải kiêm luôn nhiệm vụ marketing để giới thiệu cho ngư dân làm quen. Anh kể: "Con cá chim vây vàng khi còn nhỏ có hình dáng như con cá liệt - một loại cá rẻ tiền, không ngon - nên người nuôi rất dè dặt. Nuôi cá lồng bè là một công việc nặng nhọc và rủi ro, nên để thuyết phục người dân nuôi một giống mới là không hề dễ dàng. May sao khó khăn rồi cũng vượt qua, để bây giờ con cá chim vây vàng đã được nuôi rộng khắp mọi vùng biển Việt Nam".
Lão ngư Nguyễn Văn Phước năm nay 60 tuổi, làm nghề đi biển từ nhỏ. Cách đây 20 năm, ông chuyển sang nghề nuôi cá biển ở Hòn Thị (Nha Trang). Ông là một trong những người đầu tiên nuôi thử nghiệm cá chim vây vàng. "Hồi mới khởi nghiệp nuôi cá, tôi chỉ nuôi cá mú, khó lắm. Cách đây 15 năm, thầy Mạnh gặp tôi thuyết phục nuôi thử cá chim vây vàng. Nói thật chứ tôi ngại lắm, không biết nuôi nó có dễ không, rồi nuôi xong thì bán cho ai... Đủ thứ lo!" ông kể. "Nhưng thầy Mạnh hứa sẽ hỗ trợ tôi từ con cá giống cho đến kỹ thuật nuôi và cả đầu ra. Ban đầu tôi cũng không biết ra sao, nhưng tiếp xúc với thầy Mạnh thấy có niềm tin. Tin vào chính con người thầy chứ không phải là tin vào con cá". Thế là ông nhận lời, ban đầu chỉ nuôi thử hơn 5.000 con và đúng như thầy Mạnh nói, nó dễ nuôi, thịt thì ngon và cứ thế dần dà nó trở thành con cá chủ lực của ông, của nhiều người khác.
Hiện nay hơn 2/3 diện tích lồng bè của ông để nuôi cá chim vây vàng, với hơn 100 ngàn con. Dĩ nhiên, thắng thua còn phụ thuộc thị trường và thời tiết. "Xui gặp bão lớn thì lỗ, chứ còn không thì ít nhiều đều có lời, kể cả khi giá xuống còn 130 ngàn/kg như hiện nay; còn những lúc giá lên hơn 160 ngàn/kg thì thắng lớn," ông Phước cho biết. "Không chỉ tôi mà bà con làm nghề nuôi cá biển ở Nha Trang này đều biết ơn thầy Mạnh lắm. Lúc nào cũng thế, bất kể sáng chiều, mưa hay nắng, cá hơi có biểu hiện lạ, gọi là thầy chạy ra bè ngay để nghiên cứu, hỗ trợ giải quyết", ông kể.

Từ khi Việt Nam tạo ra con giống thành công, cá chim vây vàng đã trở thành một con cá chiến lược, giúp ngư dân ven biển thoát nghèo nhờ dễ nuôi và được thị trường ưa chuộng. Quy trình sản xuất giống đại trà đạt tỷ lệ sống của cá bố mẹ 95,4%, tỷ lệ nở 81%, tỷ lệ sống từ cá hương lên cá giống hơn 90,2%. Hiện sản lượng giống cá chim vây vàng đạt khoảng 50-80 triệu con mỗi năm, sản lượng cá thương phẩm khoảng 20.000-25.000 tấn.
Cá chim vây vàng chỉ là một trong hơn chục loài cá biển mà PGS.TS Ngô Văn Mạnh cùng các đồng nghiệp tại Khoa Nuôi trồng thủy sản nghiên cứu sản xuất giống và chuyển giao công nghệ nuôi. Qua hơn 20 đề tài khoa học, các quy trình sản xuất giống và nuôi thương phẩm nhiều loài cá như cá chẽm, cá hồng Mỹ, cá khế vằn... đã được chuyển giao đến tận lồng bè tại các địa phương ven biển miền Trung và một số tỉnh miền Tây Nam Bộ như Cần Thơ, Vĩnh Long, An Giang.
Khắp vùng biển Việt Nam các loài cá tôm tự nhiên đã vơi cạn, nuôi biển mới là giải pháp lâu dài cho ngư dân. Những con giống từ Khoa Nuôi trồng thủy sản đang góp phần làm thay đổi cả một ngành nghề, và điều cốt lõi làm nên thay đổi đó là sự kết hợp giữa hiểu biết khoa học và sự tận tâm với nghề của những "nhà khoa học của nhà nông".
Giấc mơ nghề nuôi cá biển 15-20 năm tới
Nhưng những nhà nghiên cứu tận lực với nghề, với biển ở Trường Đại học Nha Trang nói riêng, và Việt Nam nói chung bị bủa vây bởi vô vàn khó khăn.

PGS. TS Ngô Văn Mạnh giải thích về con cá chim vây vàng. Ảnh: Huy Thọ
Trước khi đi cano ra nhà bè là nơi nghiên cứu của Trường Đại học Nha Trang, tôi hình dung chắc cũng khang trang, hiện đại lắm. Nào ngờ, nó cũng ọp ẹp như các nhà bè của những ngư dân. Mạnh cười lớn khi nghe tôi chia sẻ thật lòng về cảm nhận đầu tiên của mình. Và như nhiều nhà khoa học nông nghiệp khác đều rất lạc quan, luôn nhìn thấy cơ hội trong khó khăn thì mới theo nghề được, Mạnh cũng thế: "Đúng là ọp ẹp thật, nhưng nó lại phù hợp với điều kiện ở Việt Nam mình hiện nay. Đó là đại đa số người nuôi cá bè ở biển đều là ở quy mô vừa và nhỏ. Cơ sở của chúng tôi cũng y như số đông ấy, và nhờ đó, những khó khăn mà người nuôi gặp phải thì chúng tôi cũng trải qua, nên mới biết được những nhược điểm để khắc phục, rồi truyền lại cho mọi người".
Cái khó khăn chung của những nhà khoa học nông nghiệp, từ dưới nước cho đến trên đất liền, đó là dù tìm ra cách cho một loài cá sinh sản, nguồn thu cho thành quả ấy vô cùng ít ỏi. Sau khi tạo ra được con giống cá chim vây vàng thành công, khoa chuyển giao công nghệ cho những đơn vị trong nước với mức phí hỗ trợ kỹ thuật không đáng kể, chỉ 100-200 triệu đồng, với các hộ dân nuôi quy mô vừa và nhỏ thì hỗ trợ miễn phí về quy trình, kỹ thuật nuôi.
Nếu ở nước ngoài, các nhà nghiên cứu có thể được hưởng phần trăm trên doanh thu chuyển giao. Nhưng anh thấy "đó là chuyện bình thường, vì mình nhận tiền nghiên cứu từ nhà nước thì phải có trách nhiệm cung cấp lại cho người dân. Có điều, ngân sách chi cho nghiên cứu thì eo hẹp, thế thôi".
Khi tìm hiểu các nghiên cứu tạo ra con giống cá chim vây vàng, tôi hơi thắc mắc khi nhiều tài liệu ghi rằng Chủ nhiệm đề tài nghiên cứu này là PGS. TS Lại Văn Hùng!? PGS. TS Ngô Văn Mạnh cho biết: "Đúng vậy, thầy Lại Văn Hùng là sư phụ của thế hệ chúng tôi. Thầy rất nổi tiếng trong lĩnh vực nghiên cứu dinh dưỡng cho tôm cá, mà những người nuôi tôm hùm đều biết ơn thầy vì đã nghiên cứu thành công thức ăn công nghiệp cho con tôm hùm. Khi bắt tay vào nghiên cứu cá chim vây vàng, tôi chỉ đang học thạc sĩ, chưa đủ tiêu chuẩn để đứng chủ nhiệm đề tài nghiên cứu nên chỉ đăng ký là Thư ký đề tài. Tiếc là bây giờ thầy đã không còn..."
Một công trình nghiên cứu có thể vắt từ đời thầy sang đến đời trò, nhưng quy định thì mỗi đề tài chỉ duyệt về thời gian là... ba năm!

Dù thế, "tiến sĩ cá" Ngô Văn Mạnh vẫn lạc quan với nghề. "Làm khoa học ở Việt Nam là phải chấp nhận, ví dụ ai cũng than về chuyện các đề tài chỉ có ba năm - trong khi đó để tạo ra con giống cá chim vây vàng mất hơn chục năm, riêng khoảng nuôi cá bố mẹ đã mất đến 5 năm - nhưng biết làm sao giờ, phải nỗ lực thôi", anh nói. "Tất cả chúng tôi làm là đều nghĩ đến chuyện 15-20 năm tới, khi đó chắc chắn nghề nuôi cá biển ở Việt Nam phải khác, phải nuôi công nghiệp ngoài khơi xa do không thể gây ô nhiễm gần bờ, không thể nuôi bằng những cái lồng gỗ ọp ẹp mà phải là lồng HDPE hiện đại, không ngại bão. Muốn đạt được chuyện đó, ngay từ bây giờ phải chuẩn bị đội ngũ có trình độ, tri thức..."
Sự tận tụy chuyên tâm và lạc quan có lẽ là phẩm chất vừa vặn để anh theo đuổi hành trình nghiên cứu có khi hàng chục năm cần mẫn mới nhìn thấy quả này. "Trước tôi cũng làm quản lý với vai trò trưởng bộ môn, nhưng hồi 2015 đã xin rút lui để tập trung cho nghiên cứu, giảng dạy và hỗ trợ người dân khi họ gặp khó trong quy trình nuôi", anh nói. Vợ anh cũng là giảng viên Khoa Nuôi trồng thủy sản, còn cô con gái đầu đang theo học ngành này tại Trường Đại học Nha Trang - một gia đình mà, như lời anh Mạnh vui vẻ nói, có lẽ rồi sẽ cùng gắn bó với một nghề.
Tôi có một bè cá nuôi tại cầu Gò Găn, Long Sơn, Bà Rịa Vũng Tàu hiện nuôi 100 ngàn con cá chim vây vàng. Tôi bắt đầu lấy con giống từ thầy Mạnh từ năm 2017 và năm đầu chỉ thử nghiệm thả 15 ngàn con thôi. Thành công. Sang năm 2018 thừa thắng xông lên thả 70 ngàn con. Ôi thôi, chết quá trời, mất hơn nửa tỷ đồng. Cầu cứu thầy Mạnh, ổng chạy vào ngay, nghiên nghiên cứu cứu, tìm thuốc tận ngoài Hà Nội vào chữa chạy. Tất cả cũng là do mình dốt, vấn đề là nguồn nước gây ra bệnh [PGS. TS Ngô Văn Mạnh cho biết bệnh đó là đốm trắng nội tạng - PV]. Rồi mọi chuyện cũng ổn dần. Thú thật, sau đó mình cũng đi tìm nguồn con giống khác, nhưng đi đâu loanh quanh rồi thì cũng quay về hỏi thầy Mạnh. Đơn giản bởi, lấy con giống từ trường của thầy, mình hoàn toàn yên tâm khi không may gặp sự cố thì có ổng ra hỗ trợ hết sức nhiệt tình. Ngư dân Phạm Văn Chính (Long Sơn, Bà Rịa-Vũng Tàu, TP HCM) |