VnExpress Thứ ba, 17/11/2026
Thứ ba, 17/11/2026, 05:00 (GMT+7)

Vật lý hạt đang trong cơn hấp hối hay chỉ đơn giản là quá khó?

Natalie Wolchover

Hơn một thập kỷ sau khi ngành vật lý hạt rơi vào cuộc khủng hoảng sâu sắc, biên tập viên Natalie Wolchover của tạp chí Quanta đã trò chuyện với các nhà vật lý để tìm hiểu hiện trạng và tương lai của lĩnh vực này.

Một vụ va chạm proton và proton được máy dò Compact Muon Solenoid (CMS) tại CERN ghi nhận năm 2012, cho thấy dấu hiệu phân rã của hạt boson Higgs. Ảnh: CMS Collaboration; Thomas McCauley.

Tháng 7/2012, các nhà vật lý tại Máy Gia tốc Hạt Lớn (Large Hadron Collider – LHC) ở châu Âu hân hoan công bố phát hiện hạt boson Higgs, mảnh ghép then chốt được tìm kiếm từ lâu để hoàn thiện hiểu biết của chúng ta về thế giới hạ nguyên tử (những hạt nhỏ hơn nguyên tử). Thông qua tương tác với trường Higgs, các hạt cơ bản khác có được khối lượng, nhờ đó chúng có thể kết hợp thành nguyên tử, rồi các nguyên tử liên kết với nhau để tạo nên mọi vật chất xung quanh.

Vài tháng sau, tôi đảm nhận công việc phóng viên chính thức đầu tiên của Quanta. Hóa ra, tôi bắt đầu theo dõi lĩnh vực vật lý đúng vào thời điểm những diễn biến kịch tính nhất vừa mở màn.

Điều đáng nói không nằm ở bản thân hạt Higgs. Trước khi nó được phát hiện tại LHC, giới khoa học hầu như đã không còn nghi ngờ về sự tồn tại của hạt này. Higgs chỉ là mảnh ghép cuối cùng còn thiếu của Mô hình Chuẩn trong vật lý hạt (Standard Model) [1], hệ thống phương trình được xây dựng từ những năm 1970 nhằm mô tả 25 hạt cơ bản đã biết cùng các tương tác giữa chúng.

Điều gây chú ý hơn cả lại là những gì đã không xuất hiện trong dữ liệu thực nghiệm.

Các nhà vật lý đã chi hàng tỷ euro để xây dựng cỗ máy gia tốc khổng lồ với đường hầm dài 27 km, không chỉ nhằm xác nhận Mô hình Chuẩn mà còn hy vọng vượt qua giới hạn của nó, bằng cách tìm ra những thành phần của một lý thuyết đầy đủ hơn về tự nhiên.

Chẳng hạn, Mô hình Chuẩn không bao gồm những hạt có thể cấu thành vật chất tối. Nó cũng không giải thích được vì sao vật chất lại áp đảo phản vật chất trong vũ trụ, hay tại sao Big Bang lại xảy ra ngay từ đầu. Bên cạnh đó là một nghịch lý về mặt tỷ lệ chưa có lời giải, mức năng lượng của hạt Higgs (thứ định hình nên kích thước của thế giới nguyên tử) lại quá nhỏ bé khi đặt cạnh mức năng lượng khổng lồ của lực hấp dẫn lượng tử (thang Planck). Trong vật lý, năng lượng tỉ lệ nghịch với kích thước, nên điều này cũng đồng nghĩa với việc nguyên tử to lớn hơn thang đo Planck hàng chục bậc độ lớn. Khoảng trống mênh mông giữa hai cực kích thước này khiến các nhà vật lý cảm thấy bức tranh tự nhiên đang mất cân đối và thiếu đi sự hài hòa vốn có. Năm 1981, nhà vật lý lý thuyết lỗi lạc Edward Witten [2] đã nghĩ ra một lời giải cho vấn đề này [3], được gọi là "bài toán phân cấp" (hierarchy problem). Theo đó, sự cân bằng sẽ được khôi phục nếu tồn tại những hạt cơ bản bổ sung, chỉ nặng hơn hạt Higgs một chút. Các vụ va chạm hạt tại LHC lẽ ra phải có đủ năng lượng để tạo ra những hạt này.

Thế nhưng, khi các proton lao đi theo hai chiều ngược nhau trong đường hầm rồi đâm trực diện vào nhau, tạo ra những trận mưa hạt thứ cấp được ghi nhận bởi các máy dò bao quanh, các nhà khoa học chỉ quan sát thấy 25 hạt thuộc Mô hình Chuẩn. Không có bất kỳ thứ gì khác lộ diện.

Việc không tìm thấy bất kỳ dấu hiệu nào của "vật lý mới" (những hiện tượng vật lý chưa được mô tả bằng Mô hình Chuẩn) hay những hạt hoặc lực nằm ngoài các thành phần đã biết đã châm ngòi cho một cuộc khủng hoảng. "Tất nhiên, điều đó thật đáng thất vọng", nhà vật lý hạt Mikhail Shifman nói với tôi vào mùa thu năm 2012 [4]. "Chúng ta không phải thánh thần. Chúng ta cũng chẳng phải nhà tiên tri. Khi không có dữ liệu thực nghiệm nào dẫn đường, làm sao có thể đoán được tự nhiên còn ẩn giấu điều gì?"

Khi mà cách lý giải từng được xem là hợp lý về bài toán phân cấp bị thực nghiệm bác bỏ, không ai còn biết phải tìm vật lý mới ở đâu. Những hiện tượng đó hoàn toàn có thể nằm ngoài tầm với của các thí nghiệm. Khi ấy, nhà vật lý hạt Adam Falkowski dự đoán rằng, nếu không tìm được cách tiếp tục săn lùng những hạt nặng hơn, lĩnh vực này sẽ dần suy thoái. "Số lượng việc làm trong ngành vật lý hạt sẽ giảm đều đặn, và các nhà vật lý hạt rồi sẽ tự nhiên biến mất."

Cuộc khủng hoảng cùng những hệ lụy của nó đã mang lại nhiều đề tài hấp dẫn trong suốt nhiều năm [5] [6]. Nhưng quả thực, tần suất xuất hiện của những tin tức liên quan đến vật lý hạt cứ thưa dần.

Liệu vật lý hạt có thực sự đang chết dần như Falkowski từng dự đoán? Chúng ta còn có thể tìm thấy những hiện tượng vật lý mới hay không? Tương lai nào đang chờ đợi các nhà vật lý hạt? Trí tuệ nhân tạo liệu có giúp ích gì cho lĩnh vực này? Và còn bao nhiêu hy vọng trong hành trình tìm lời giải cho vô số bí ẩn chưa được khám phá của vũ trụ?

Cuộc tìm kiếm vẫn tiếp diễn

Một số nhà vật lý hạt coi như thể chẳng có cuộc khủng hoảng nào cả. LHC vẫn đang hoạt động và sẽ tiếp tục vận hành ít nhất một thập kỷ nữa. Những người phụ trách cỗ máy này cũng đang tìm thấy các nguồn cảm hứng mới.

Trong vài năm gần đây, việc xử lý dữ liệu tại máy gia tốc đã được cải thiện nhờ ứng dụng trí tuệ nhân tạo. Các hệ thống nhận dạng mẫu có thể phân loại những hạt sinh ra sau các vụ va chạm proton và xác định các loại sự kiện va chạm chính xác hơn những thuật toán do con người thiết kế. Điều này giúp các nhà vật lý đo lường chính xác hơn "biên độ tán xạ" (scattering amplitude), đại lượng cho phép tính xác suất xảy ra những tương tác khác nhau giữa các hạt. Chẳng hạn, các hệ thống AI có thể xác định chính xác hơn số lượng quark đỉnh (top quark) được tạo ra sau va chạm so với số lượng quark đáy (bottom quark). Bất kỳ độ lệch thống kê nào so với các dự đoán của Mô hình Chuẩn đều có thể là dấu hiệu cho thấy sự tham gia của những hạt cơ bản chưa từng được biết tới.

Những hạt mới có kích thước đồ sộ như boson Higgs sẽ không khó nhận ra, lẽ ra chúng đã phải xuất hiện từ lâu dưới dạng những đỉnh nhô cao rõ rệt trên biểu đồ dữ liệu. Tuy nhiên, như Matt Strassler, một nhà vật lý hạt làm việc tại Đại học Harvard, giải thích, dấu vết của những hạt mới nhẹ hơn vẫn có thể ẩn mình trong cái gọi là những "thung lũng ẩn" của dữ liệu. "Có một vùng lãnh thổ khổng lồ chưa được khám phá ở đó," ông nói. Chẳng hạn, có thể tồn tại một loại hạt vật chất tối không bền, thỉnh thoảng xuất hiện rồi lập tức phân rã, tạo ra số lượng cặp muon và phản muon nhiều bất thường. Nếu phát hiện được sự dư thừa này, các nhà khoa học sẽ có bằng chứng gián tiếp về sự tồn tại của loại hạt không bền đó. "Đối với những người từng nghĩ rằng toàn bộ vật lý mới đều nằm ở mức năng lượng cao, hiện giờ họ đang rất thất vọng," Strassler cho biết. "Tôi không có cùng quan điểm đó. Có rất nhiều cơ hội để tạo hóa cung cấp manh mối ở các mức năng lượng thấp."

Dẫu vậy, cho đến nay, chưa có bằng chứng gián tiếp nào về vật lý mới như thế được phát hiện. Số liệu thống kê tại LHC càng trở nên chính xác bao nhiêu thì chúng lại càng khớp với Mô hình Chuẩn bấy nhiêu. Michelangelo Mangano, nhà vật lý hạt tại CERN, phòng thí nghiệm vận hành LHC, cho rằng ngày nay cỗ máy gia tốc này giống như một công cụ dùng để kiểm nghiệm những dự đoán của Mô hình Chuẩn. Theo ông, công việc đó vẫn rất đáng làm, bởi không phải mọi hệ quả của hệ phương trình đều có thể dễ dàng tính toán.

Mangano khẳng định cuộc tìm kiếm vật lý mới nằm ngoài Mô hình Chuẩn vẫn đang tiếp tục. "Việc chưa thu được kết quả tích cực không có nghĩa là chúng ta đang bế tắc, đã chết hay đang lãng phí thời gian."

Nhưng đối với những người săn tìm vật lý mới, liệu cuộc chơi chỉ dừng lại ở đó?

Những cỗ máy gia tốc lớn hơn, những canh bạc tốn kém hơn

Cộng đồng nghiên cứu vật lý hạt muốn làm những điều lớn lao hơn. Các nhà vật lý tại CERN đang thúc đẩy kế hoạch xây dựng Máy gia tốc Hình tròn Tương lai (Future Circular Collider – FCC), với đường hầm dài 91 km chạy bên dưới biên giới Pháp và Thụy Sĩ, có chu vi gấp ba lần LHC hiện nay. Cỗ máy này được kỳ vọng vừa khám phá những mức năng lượng cao hơn, vừa tìm kiếm các tín hiệu tinh vi hơn. Trong giai đoạn đầu, FCC sẽ cho các electron va chạm với nhau. Khác với proton, electron bản thân đã là hạt cơ bản, không có cấu trúc con bên trong. Nhờ vậy, các vụ va chạm electron sẽ tạo ra tín hiệu sạch hơn, cho phép đo biên độ tán xạ chính xác hơn.

Điều này khiến FCC trở nên cực kỳ nhạy với những dấu hiệu gián tiếp của vật lý mới. Đến cuối thế kỷ này, siêu máy gia tốc sẽ được nâng cấp để thực hiện các vụ va chạm proton, giống như cách LHC đang hoạt động. Va chạm proton tạo ra dữ liệu phức tạp hơn, nhưng tại FCC, chúng sẽ đạt tới mức năng lượng chưa từng có, cao gấp khoảng bảy lần năng lượng mà LHC hiện nay có thể tạo ra. Điều đó mang lại cơ hội, dù rất mong manh, để phát hiện những hạt nặng nằm ngoài khả năng tiếp cận của LHC. Tuy nhiên, về mặt lý thuyết, khối lượng của các hạt mới có thể lớn gấp tới một triệu tỷ lần mức mà năng lượng của LHC hiện nay có thể trực tiếp tạo ra. Vì thế, không có lý do gì để chắc chắn rằng chỉ cần xây dựng một cỗ máy lớn hơn, chúng ta sẽ tìm thấy chúng.

Tính đến thời điểm hiện tại, số phận của FCC vẫn chưa ngã ngũ. Sự phê duyệt chính thức và cam kết tài trợ từ các quốc gia thành viên sẽ chưa thể có trước năm 2028.

Trong khi đó, các nhà vật lý hạt của Mỹ đang hướng tới việc bổ trợ cho chiến lược của châu Âu bằng cách chế tạo một cỗ máy hoàn toàn mới: máy gia tốc muon. Muon là hạt cơ bản giống electron, nhưng nặng hơn 200 lần. Vì vậy, các vụ va chạm muon vừa có thể tạo ra tín hiệu sạch, vừa đạt năng lượng cao, dù không chạm tới mức năng lượng va chạm của LHC. Điểm hấp dẫn nhất của công nghệ mới này và cũng chính là thách thức lớn nhất, nó đòi hỏi hàng loạt đột phá kỹ thuật quan trọng, vốn có thể tạo ra nhiều ứng dụng công nghệ ngoài lĩnh vực vật lý hạt. Nguyên nhân là muon cực kỳ không bền. Chúng phải được gia tốc và cho va chạm chỉ trong vòng vài micro giây (1 giây = 1 triệu micro giây) sau khi được tạo ra.

Việc chứng minh công nghệ khả thi, rồi xây dựng cỗ máy gia tốc, sẽ mất khoảng 30 năm, ngay cả khi có nguồn tài trợ từ chính phủ liên bang. "Chúng ta phải tìm ra cách thực hiện dự án với kinh phí từ 10 đến 20 tỷ USD", Maria Spiropulu, giáo sư vật lý tại Viện Công nghệ California (Caltech), cho biết. Bà là đồng chủ tịch ủy ban đứng sau một báo cáo cấp quốc gia công bố tháng 6/2025 [7], trong đó ủng hộ chương trình phát triển máy va chạm muon. Trong những năm tới, Bộ Năng lượng Mỹ sẽ phải cân nhắc có nên cấp kinh phí cho đề xuất này thay vì các dự án khoa học cạnh tranh khác hay không. Điểm bất lợi của máy va chạm muon là nó không có một "bảo đảm về khả năng khám phá" như LHC từng có với hạt Higgs.

Các nhà khoa học và kỹ thuật viên đã kiểm tra, nâng cấp các hệ thống của Máy gia tốc hạt lớn (LHC) trong đợt tạm dừng hoạt động dài hạn lần thứ hai (Long Shutdown 2), bắt đầu từ năm 2018. Ảnh: Maximilien Brice/CERN

Nhưng nghĩ đi cũng phải nghĩ lại, như nhà vật lý toán học Peter Woit từng suy ngẫm trên blog của mình: "Biết đâu trong trật tự thế giới mới của chúng ta, nơi mọi thứ đều do các ông trùm công nghệ nghìn tỷ đô kiểm soát, chuyện tài chính sẽ chẳng còn là vấn đề". [8]

Thực tế, các cuộc thảo luận về việc xây dựng một siêu máy gia tốc tại Trung Quốc đã không đi đến đâu. Thay vào đó, Trung Quốc quyết định theo đuổi dự án super-tau-charm facility, một thí nghiệm tán xạ hạt ở mức năng lượng thấp hơn, với chi phí chỉ vài trăm triệu USD thay vì hàng chục tỷ USD. Cơ sở này sẽ tạo ra số lượng lớn hạt tau và charm quark (hạt quark quyển rũ), một phần nhằm nghiên cứu liệu các hạt tau có bao giờ chuyển hóa thành muon hoặc electron hay không. Kiểu chuyển đổi như vậy không được Mô hình Chuẩn dự đoán, nhưng lại xuất hiện trong một số lý thuyết mở rộng của mô hình này.

Ít nhất chúng ta cũng nên kiểm tra khả năng đó. Chúng ta đang rất khát khao tìm thấy vật lý mới, mà chi phí lại tương đối hợp lý. Nhưng bản chất của việc mò mẫm trong bóng tối là rất khó để biết nên đặt cược vào hướng nghiên cứu nào.

Khi những bộ óc xuất sắc rời bỏ vật lý hạt

Adam Falkowski, người từng gióng lên hồi chuông báo tử cho vật lý hạt hồi năm 2012, trước đây nổi tiếng với những bình luận sắc sảo trên blog Résonaances của mình [9]. Thế nhưng, nhà vật lý hạt đang làm việc tại Paris này đã không đăng tải thêm bất cứ bài viết nào kể từ năm 2022. Ông chia sẻ một phần vì bận rộn với thiên chức làm cha, phần khác vì cũng chẳng có nhiều điều để nói.

Khi chúng tôi có cơ hội trò chuyện qua một cuộc gọi video, Falkowski chia sẻ: "Tôi rất hoài nghi về những máy gia tốc trong tương lai. Với tôi, thật khó để cảm thấy hào hứng với chúng." Ông nhận thấy động lực thúc đẩy đằng sau chiến dịch FCC của CERN. Nhưng bản thân ông lo ngại về chi phí khổng lồ, thời gian triển khai kéo dài và thực tế rằng "hoàn toàn không có bất kỳ manh mối nào cho thấy có thứ gì đó đang chờ được khám phá trong tầm với của thế hệ máy gia tốc tiếp theo".

Về phần mình, Falkowski đã chuyển sang nghiên cứu lý thuyết về biên độ tán xạ, một lĩnh vực đang phát triển mạnh, tập trung tìm hiểu những quy luật hình học ẩn sau các thống kê về tương tác hạt [10]. Những quy luật này có thể mở ra một cách nhìn đúng đắn và sâu sắc hơn về thế giới lượng tử. Lĩnh vực này tìm cách diễn đạt lại các phương trình của vật lý hạt bằng một ngôn ngữ toán học khác, với hy vọng ngôn ngữ ấy có thể mở rộng để mô tả cả hấp dẫn lượng tử. "Hiện đang có một chương trình nghiên cứu rất sôi động nhằm tìm hiểu cấu trúc của các lý thuyết vật lý", Falkowski nói. "Hy vọng là với sự trợ giúp của công nghệ học máy, lĩnh vực này có thể đạt được những bước tiến thần tốc trong những năm tới. Tôi nghĩ đó là nơi những điều tuyệt vời nhất đang diễn ra."

Tuy nhiên, "biên độ học" (amplitudeology), tên gọi của lĩnh vực này, mang tính trừu tượng cao. Nó không phải là những thí nghiệm đập các nguyên tử vào nhau. Falkowski cho biết ông thực sự tin rằng vật lý hạt thực nghiệm đang chết dần. Ông đã chứng kiến nhiều nhà nghiên cứu sau tiến sĩ tài năng chuyển sang những lĩnh vực khác hoặc nhận công việc trong ngành khoa học dữ liệu. "Tôi không chắc vật lý hạt còn thu hút được những người xuất sắc nhất như trước đây", ông nói. "Bởi triển vọng đạt được thành quả giờ đây quá xa vời. Nếu bạn muốn thay đổi thế giới ngay lúc này, bạn sẽ làm về AI, bạn sẽ làm một thứ gì đó khác chứ không phải vật lý hạt."

Máy dò ALICE (A Large Ion Collider Experiment) được thiết kế để nghiên cứu plasma quark-gluon, một trạng thái vật chất gồm các hạt quark và gluon. Ảnh: CERN, Julien Marius Ordan/Science Source

Tình trạng chảy máu chất xám này dường như đang hiện hữu. Tôi đã trò chuyện với Jared Kaplan, đồng sáng lập Anthropic, công ty tạo ra chatbot Claude. Lần cuối chúng tôi nói chuyện, ông vẫn còn là một nhà vật lý. Khi là nghiên cứu sinh tại Harvard vào những năm 2000, Kaplan từng làm việc với nhà vật lý lý thuyết nổi tiếng Nima Arkani-Hamed, góp phần mở ra những hướng nghiên cứu mới về biên độ tán xạ mà giới khoa học vẫn đang tích cực theo đuổi ngày nay.

Nhưng Kaplan đã rời ngành vào năm 2019. "Tôi bắt đầu làm việc về AI vì khi ấy tôi nhận thấy hoàn toàn có khả năng AI sẽ tiến bộ nhanh hơn gần như bất kỳ lĩnh vực khoa học nào trong lịch sử", ông nói. AI có thể sẽ trở thành "điều quan trọng nhất xảy ra trong cuộc đời chúng ta, thậm chí là một trong những sự kiện quan trọng nhất trong lịch sử khoa học. Vì thế, với tôi, việc chuyển sang làm AI dường như là một lựa chọn hiển nhiên".

Đối với tương lai của vật lý hạt, Kaplan cho rằng sự phát triển của AI khiến việc lo lắng về vấn đề này ngay từ bây giờ gần như vô nghĩa. "Tôi nghĩ những kế hoạch với tầm nhìn 10 năm thực ra chẳng còn mấy ý nghĩa. Bởi nếu 10 năm nữa chúng ta xây dựng một máy gia tốc, thì AI sẽ xây dựng nó, chứ không phải con người. Tôi cho rằng có khoảng 50% khả năng trong vòng hai hoặc ba năm nữa, các nhà vật lý lý thuyết phần lớn sẽ bị AI thay thế. AI sẽ có thể khá tự chủ tạo ra những bài báo nghiên cứu có chất lượng ngang với công trình của những bộ óc kiệt xuất như Nima Arkani-Hamed hay Ed Witten. Do đó, việc lên kế hoạch vượt quá khung thời gian vài năm này thực sự không phải là điều tôi bận tâm cho lắm."

"Vật lý hạt chưa chết, nó chỉ quá khó"

Cari Cesarotti, nhà nghiên cứu sau tiến sĩ thuộc nhóm vật lý lý thuyết tại CERN, hoài nghi về viễn cảnh mà Kaplan mô tả. Cô nhận ra những sai sót của chatbot và cách sinh viên vật lý ngày càng phụ thuộc vào các công cụ này. "AI đang khiến con người kém vật lý hơn", cô nói. "Điều chúng ta cần là con người đọc sách giáo khoa, ngồi xuống và tự suy nghĩ để tìm ra những lời giải mới cho bài toán phân cấp."

Cesarotti đang là học sinh trung học phổ thông khi hạt Higgs được phát hiện. Cô lớn lên gần Fermilab, phòng thí nghiệm quốc gia của Mỹ tại bang Illinois, nơi đặt máy gia tốc Tevatron, từng là cỗ máy va chạm hạt có năng lượng cao nhất thế giới trước khi LHC ra đời. Chính tại đây, quark đỉnh được phát hiện vào năm 1995. Việc lớn lên gần một cơ sở nghiên cứu như vậy giúp Cesarotti nhận ra rằng trở thành một nhà vật lý hạt là một nghề nghiệp hoàn toàn có thật và có thể theo đuổi. Sau này, đó thực sự trở thành con đường cô đang đi. "Những thành phần cơ bản nhất cấu tạo nên vũ trụ là gì? Đó là những câu hỏi mà tôi khao khát tìm được lời giải hơn cả", cô kể. "Nhưng điều mọi người nói với tôi lại là: ‘Vật lý hạt chết rồi. Đừng theo ngành này.’"

Có lẽ đó cũng là một lời cảnh báo xác đáng. Cesarotti vẫn chưa tìm được một vị trí biên chế chính thức dù là một nhà vật lý hạt đầy triển vọng.

Cô và những người khác cho biết lĩnh vực chuyên môn này tiếp tục thu hẹp khi các hội đồng tuyển dụng giảng viên và sinh viên sau đại học ngày càng chuyển hướng sang những hướng nghiên cứu khác. "Rõ ràng, những lời tuyên bố rằng chẳng còn gì để khám phá và mọi người nên từ bỏ lĩnh vực này đã thực sự gây tác động. Người ta đã nghe theo", cô nói. "Và tất nhiên điều đó đồng nghĩa với việc ngày càng có ít người theo ngành hơn. Nó trở thành một lời tiên tri tự ứng nghiệm. Nếu cứ đẩy những con người tài năng ra khỏi nỗ lực giải quyết các bài toán này, để họ chuyển sang những lĩnh vực dễ tạo ra ảnh hưởng hơn, thì chính chúng ta đang tự đặt mình vào thế thất bại."

Cesarotti nhắc lại một quan điểm mà tôi cũng đã nghe từ nhiều người khác, và bản thân tôi thấy rất có lý: "Vật lý hạt chưa chết. Nó chỉ quá khó." Thật khó biết nên suy nghĩ về vấn đề gì hay phải tìm kiếm điều gì. Thế nhưng, những nhà vật lý hạt tận tụy nhất vẫn đang miệt mài suy tư và tìm kiếm.

"Mọi thứ đã diễn ra suôn sẻ trong suốt 125 năm," Strassler nói. "Phát hiện này dẫn tới phát hiện tiếp theo. Nhưng thế kỷ may mắn ấy, ít nhất là trong tương lai trung hạn, hiện đã khép lại. Mọi chuyện có thể thay đổi ngay ngày mai, hoặc vào thế kỷ tới, chẳng ai biết được cả."

Một dấu hiệu của loại hạt mới có khối lượng rất nhỏ vẫn có thể xuất hiện tại LHC hoặc trong một thí nghiệm nào khác. Strassler đặc biệt hào hứng với những nghiên cứu về sự phân rã phóng xạ của thorium-229, vốn có thể hé lộ những biến thiên của các hằng số cơ bản. Cá nhân tôi lại hơi thiên về các thí nghiệm tìm kiếm "axion", các ứng viên cấu thành vật chất tối có khối lượng nhỏ đến mức chúng có thể biểu hiện một số đặc tính giống ánh sáng.

Về mặt lý thuyết, một lời giải hiển nhiên cho bài toán phân cấp có thể tự nhiên lộ diện từ cấu trúc hình học đằng sau các biên độ tán xạ. Hoặc, nếu Kaplan đúng, một ngày nào đó các hệ thống AI có thể đề xuất những ý tưởng mới đầy sức mạnh, giải thích cách 25 hạt của Mô hình Chuẩn kết hợp thành một cấu trúc tổng thể toàn diện hơn. Đó là khả năng mà tôi chưa từng nghĩ đến khi cuộc khủng hoảng bắt đầu.

Rõ ràng, những bước tiến xa hơn hướng tới chân lý vẫn hoàn toàn khả thi trong ngành vật lý hạt. Nhưng không có gì bảo đảm rằng những khám phá mới chắc chắn sẽ xuất hiện. Tôi đã có hơn 13 năm để suy ngẫm về điều đó, và viễn cảnh này vẫn khiến tôi bất an: Có thể chúng ta đã nắm trong tay tất cả những manh mối thực nghiệm mà nhân loại có khả năng thu thập được về các định luật và những thành phần cơ bản nhất của tự nhiên.

Biết đâu Vũ trụ mãi mãi muốn giữ kín phần bí mật còn lại của mình.

Bài viết được đăng theo thỏa thuận xuất bản với tạp chí Quanta, một ấn phẩm độc lập về mặt biên tập thuộc Quỹ Simons, hoạt động với sứ mệnh nâng cao nhận thức khoa học của cộng đồng thông qua việc cập nhật các thành tựu và xu hướng mới nhất trong toán học, khoa học vật lý và khoa học sự sống.

Có thể đọc bản gốc của bài viết tại: https://www.quantamagazine.org/is-particle-physics-dead-dying-or-just-hard-20260126/

Việt Anh dịch

Tài liệu tham khảo:

[1] Mô hình Chuẩn trong vật lý hạt
https://www.quantamagazine.org/a-new-map-of-the-standard-model-of-particle-physics-20201022/

[2] Thông tin về nhà vật lý Edward Witten
https://www.quantamagazine.org/edward-witten-ponders-the-nature-of-reality-20171128/

[3] Bài toán phân cấp
https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/0370269381908856

[4] Bài báo về Mikhail Shifman
https://www.quantamagazine.org/physicists-debate-future-of-supersymmetry-20121120/

[5] Bài báo về vật lý hạt
https://www.quantamagazine.org/complications-in-physics-lend-support-to-multiverse-hypothesis-20130524/

[6] Bài báo về vật lý hạt
https://www.quantamagazine.org/what-no-new-particles-means-for-physics-20160809/

[7] Báo cáo quốc gia
https://www.nationalacademies.org/news/new-report-lays-out-long-term-vision-for-particle-physics-says-u-s-should-begin-development-of-the-worlds-most-powerful-particle-collider

[8] Chia sẻ trên blog của Peter Woit
https://www.math.columbia.edu/~woit/wordpress/?p=15394

[9] Bình luận trên blog của Adam Falkowski
https://resonaances.blogspot.com/

[10] Những quy luật hình học ẩn sau các thống kê về tương tác hạt
https://www.quantamagazine.org/physicists-reveal-a-quantum-geometry-that-exists-outside-of-space-and-time-20240925/