Từ đầu năm 2020, Việt Nam áp dụng quy định xử phạt người lái xe có nồng độ cồn, bất kể ở mức nào. Quy định "đã uống rượu bia thì không lái xe" sau đó tiếp tục được duy trì trong Luật Trật tự, an toàn giao thông đường bộ và các quy định xử phạt mới.
Những năm sau đó, lực lượng chức năng tăng mạnh kiểm tra và xử lý vi phạm. Riêng năm 2024, số trường hợp bị xử lý vì vi phạm nồng độ cồn vượt 1 triệu, cao gấp khoảng 5 lần năm 2019.
Nhưng những con số xử phạt chưa cho biết rõ một câu hỏi khác: những người vẫn lái xe sau khi uống rượu bia thường thuộc nhóm nào, họ uống bao nhiêu và hành vi này thay đổi thế nào theo thời gian?
Để tìm câu trả lời, nhóm các nhà nghiên cứu Việt Nam và Mỹ đã phân tích dữ liệu nồng độ cồn của tài xế được kiểm tra tại Hà Nội, TP HCM và Đà Nẵng trong giai đoạn từ tháng 12/2020 đến tháng 4/2025.
Dữ liệu gồm hơn 102.000 lượt kiểm tra, trong đó TP HCM chiếm phần lớn với hơn 74.000 lượt (5 đợt kiểm tra), Đà Nẵng gần 19.000 (4 đợt) và Hà Nội hơn 9.000 lượt (1 đợt).
Đội Cảnh sát giao thông đường bộ số 6, Hà Nội, kiểm tra nồng độ cồn một tài xế xe máy. Ảnh: Hiếu Đình
Kết quả cho thấy, hành vi lái xe sau khi uống rượu vẫn còn khá phổ biến ở các trạm kiểm tra và tỷ lệ tài xế có nồng độ cồn trong khí thở khác biệt khá lớn giữa ba thành phố. Ở đợt kiểm tra gần nhất, con số này là 37,9% tại TP. HCM, 9,6% tại Đà Nẵng và 5,8% tại Hà Nội.
Do TP. HCM và Đà Nẵng có dữ liệu kiểm tra nhiều đợt, nhóm nghiên cứu đã chỉ ra sự biến động về tỷ lệ vi phạm theo thời gian giữa các vòng kiểm tra.
Cụ thể, tại TP.HCM, tỷ lệ tài xế có nồng độ cồn tăng từ 27% vào thời gian các tháng 12/2020-1/2021 lên 55% vào các tháng 3-4/2024, sau đó giảm xuống 37,9% vào tháng 3/2025.
Tại Đà Nẵng, tỷ lệ dao động quanh 23-26% trong ba vòng đầu, sau đó giảm xuống 9,6% vào tháng 3-4/2025.
Hà Nội chỉ có một vòng kiểm tra vào tháng 12/2024 với tỷ lệ 5,8%, do đó, nghiên cứu không đưa ra xu hướng tăng hoặc giảm.
Dữ liệu cũng cho thấy một phác thảo chân dung khá rõ của người vi phạm: 97,5% số họ là nam giới, 96,3% đi xe máy và 90,1% nằm trong độ tuổi 25-59.
Sau khi loại trừ các yếu tố gây nhiễu bằng phương pháp hồi quy đa biến, nghiên cứu cho thấy nam giới có nguy cơ vi phạm cao gấp 3,55 lần nữ giới, còn người đi xe máy có nguy cơ cao gấp 5,7 lần nhóm sử dụng ô tô, xe tải, xe buýt và các phương tiện khác.
Cuối tuần dễ phát hiện vi phạm hơn
Nhóm tác giả cũng phân loại kết quả nồng độ cồn trong khí thở (BrAC) theo các mức 0,10; 0,24; và 0,38 mg/l, tương ứng xấp xỉ các mức nồng độ cồn trong máu (BAC) 20, 50, và 80 mg/100 ml.
WHO khuyến nghị giới hạn nồng độ cồn trong máu ở mức 50 mg/100 ml đối với người lái xe nói chung và 20 mg/100 ml đối với người mới lái xe hoặc người lái xe thương mại.
Đồng thời, những ngưỡng nồng độ cồn trong máu 50 mg/100 ml và 80 mg/100 ml dẫn đến những mức phạt khác nhau đối với cả người lái ô tô và xe máy, theo Nghị định 168/2024/NĐ-CP. Chẳng hạn, tài xế xe ô tô có nồng độ cồn trong máu chưa vượt quá 50 mg/100 ml bị phạt 6-8 triệu đồng và trong một số trường hợp có thể bị trừ điểm giấy phép lái xe 4 điểm; từ trên 50 mg/100 ml đến 80 mg/100 ml bị phạt 18 - 20 triệu đồng và trong một số trường hợp có thể bị trừ điểm giấy phép lái xe 10 điểm; trên 80 mg/100 ml bị phạt từ 30 - 40 triệu đồng và trong một số trường hợp có thể bị tước quyền sử dụng Giấy phép lái xe từ 22 - 24 tháng.
Kết quả chỉ ra, ở phần lớn các vòng kiểm tra, đa số trường hợp vi phạm có nồng độ cồn trong khí thở vượt xa ngưỡng thấp nhất là 0,10 mg/l (tương ứng xấp xỉ nồng độ cồn trong máu 20 mg/100 ml) và khoảng một nửa vượt ngưỡng 0,38 mg/l (tương đương xấp xỉ nồng độ cồn trong máu 80 mg/100 ml). Điều này có nghĩa là không ít tài xế không chỉ nhấp một chút mà đã uống nhiều rượu bia trước khi ra đường.
Rượu bia là đồ uống quen thuộc trong đời sống thường ngày của nhiều người. Ảnh: Quỳnh Nguyễn
Thời điểm và hoàn cảnh kiểm tra cũng có liên quan đến khả năng phát hiện vi phạm. Các đợt kiểm tra vào cuối tuần ghi nhận nguy cơ vi phạm cao hơn khoảng 8% so với ngày thường. So với sáng sớm, kiểm tra vào buổi chiều và tối có nguy cơ phát hiện nồng độ cồn thấp hơn; trong điều kiện thời tiết mưa, nguy cơ này cũng thấp hơn 41% so với khi trời khô ráo.
Tuy nhiên, nhóm tác giả lưu ý, do lực lượng chức năng chủ động lựa chọn địa điểm và thời gian đặt trạm kiểm tra cho mục đích thực thi pháp luật thay vì lấy mẫu xác suất ngẫu nhiên, những kết quả này không đại diện cho tỷ lệ vi phạm trên toàn thành phố và cũng không nên được hiểu đơn giản là người dân ít uống rượu bia vào ban đêm hoặc khi trời mưa. Đồng thời, do không có dữ liệu về nồng độ cồn của người tham gia giao thông trước thời điểm áp dụng quy định "nồng độ cồn trong khí thở bằng không", các kết quả nghiên cứu không phản ánh mối quan hệ nhân quả của quy định cấm tuyệt đối rượu bia khi lái xe.
Thói quen rượu bia ăn sâu vào đời sống
Tại sao nhiều người vẫn chấp nhận rủi ro bị phạt nặng để lái xe sau khi uống rượu bia? Dù không trực tiếp đo lường các yếu tố xã hội và văn hóa trong nghiên cứu này, các tác giả đã đưa ra một số hướng lý giải dựa trên các nghiên cứu trước đây.
Một trong những nguyên nhân phổ biến nằm ở lệ ăn nhậu, "chú không uống là không nể anh", đặc biệt là với nam giới trong độ tuổi lao động.
"Rượu bia đã trở thành một phần trong các cuộc bàn chuyện làm ăn, giải trí và các dịp sum họp gia đình, trong khi đó, việc chủ động kiêng rượu bia hoàn toàn khi chuẩn bị điều khiển phương tiện vẫn chưa trở thành một chuẩn mực xã hội phổ quát", nhóm tác giả nhận định.
Sự thiếu hụt phương tiện công cộng về đêm khuya và sáng sớm cũng góp phần vào tình trạng lái xe sau khi uống rượu bia. Do phần lớn người dân sử dụng xe máy, việc để xe lại quán sau khi nhậu làm phát sinh nhiều mối lo - từ chi phí, an ninh trông giữ xe đến sự bất tiện cho việc đi lại vào ngày hôm sau - khiến họ có thể vẫn cầm lái dù đã say xỉn.
Ngoài ra, mật độ và thời gian kiểm tra của lực lượng chức năng không thể bao phủ mọi tuyến đường và mọi khung giờ, do đó có thể làm giảm tính răn đe với người dân.
Để ngăn ngừa tình trạng lái xe sau khi uống rượu tái diễn, nhóm nghiên cứu đề xuất tiếp tục duy trì các trạm kiểm tra công khai nhưng cần đảm bảo vị trí và thời gian kiểm tra ngẫu nhiên, khó dự đoán để ngăn tài xế chủ động né trạm.
Các thành phố cũng có thể thử nghiệm các dịch vụ đưa người đã uống rượu bia và xe máy của họ về nhà, dịch vụ trông giữ xe máy qua đêm với giá hợp lý.
Do các trường hợp vi phạm nồng độ cồn tập trung ở nam giới và nhóm 25-59 tuổi, nhóm tác giả cho rằng, song song với các chiến dịch hướng đến toàn dân, nên có thêm các chiến dịch giáo dục dành riêng cho nam giới trong độ tuổi lao động, để khuyến khích thói quen lên phương án đi lại an toàn trước khi đi nhậu.
---
Đọc thêm về nghiên cứu tại đây:
Li, Q., Shang, Y., Pham, C., V., Tran, T. N., Long, N. T., Wang, W., & Bachani, A. M. (2026). Drink Driving under Vietnam’s Zero-Tolerance Law: Evidence from Police Roadside Checkpoints in Three Major Cities, 2020-2025. International Journal of Drug Policy, 157(Pt A), 105504. https://doi.org/10.1016/j.drugpo.2026.105504