"Vương quốc răng đen"
"Đánh cho để dài tóc/ Đánh cho để đen răng", người Việt nằm lòng câu tuyên thệ của hoàng đế Quang Trung Nguyễn Huệ cách đây gần 240 năm cho thấy răng đen là bản sắc, từng là dấu hiệu nhận diện của người Việt trong lịch sử. Cho đến giữa thế kỷ 20, răng đen vẫn còn phổ biến và là chuẩn mực của cái đẹp "những cô hàng xén răng đen, cười như mùa thu tỏa nắng". Thậm chí đến năm 1938, ở miền Bắc vẫn còn 80% nông dân nhuộm răng đen.
Nguồn ảnh: Website Trung tâm lưu trữ Quốc gia I.
Nhưng bản sắc đó hình thành từ khi nào? Trước đây chưa có nghiên cứu nào dựa trên phân tích trực tiếp hiện vật khảo cổ để khẳng định mốc thời gian cụ thể, mặc dù truyền thuyết và các ghi chép rải rác đã từng nhắc đến.
Từ phân tích tư liệu thành văn được ghi chép lại, có nhiều ý kiến của các nhà văn hóa cho rằng tục nhuộm răng và ăn trầu là nét văn hóa đặc trưng của người Việt cổ, có từ thời Đông Sơn - giai đoạn nền tảng cho nhà nước sơ khai (khoảng 2.000-2.500 năm cách ngày nay).
Sách Lĩnh Nam chích quái, ghi lại các truyền thuyết, cũng nhắc đến sứ thần nước Văn Lang trả lời vua nhà Chu về tục ăn trầu rằng: "Người Việt có tục ăn trầu để khử mùi ô uế và nhuộm cho răng đen..." (cách đây khoảng 700 TCN đến năm 256 TCN).
Các văn bản ghi chép lại trong lịch sử Trung Hoa, trong đó có một tài liệu sớm từ thế kỷ III TCN, từng mô tả một "vương quốc răng đen" ở phía Tây Nam, cho thấy tục lệ này có thể đã tồn tại ít nhất từ thời Đồ sắt. Một số di cốt cổ cũng cho thấy bằng chứng có dấu vết răng nhuộm đen ở cả các di chỉ khảo cổ học ở Việt Nam và các di chỉ lân cận.
Tuy nhiên, việc xác định các vết nhuộm đó là do chủ ý, vô tình hay biến đổi do di cốt người cổ tiếp xúc với môi trường đất, lại không hề đơn giản. Và đó là vấn đề mà nghiên cứu mới đây về tục nhuộm răng, công bố trên tạp chí Archaeological and Anthropological Sciences đặt ra. Đó có phải do thuốc nhuộm răng? Do chôn trong đất giàu sắt? Hay chỉ là hệ quả của việc nhai trầu, có loại hạt cau có tác dụng kích thích?
"Nếu nhai trầu, răng sẽ có màu đen nâu - chứ không phải màu đen huyền mà chúng tôi quan sát được." Yue Zhang, nhà khảo cổ tại Đại học Quốc gia Úc trả lời trên tạp chí Science.
Chỉ khi phân tích hóa học hiện đại được áp dụng, câu hỏi "đó là nhuộm chủ đích hay chỉ là ngẫu nhiên" mới bắt đầu có lời giải rõ ràng. Một lịch sử mơ hồ sẽ được bóc tách chính xác từ những thành phần hóa học nhỏ li ti còn lại từ thời Đông Sơn.
Tục nhuộm răng đen không phải chỉ có ở Việt Nam, mà xuất hiện ở nhiều nước châu Á. Ảnh: Zhang et al.
Hóa học giải mã một truyền thống cổ xưa
Để tìm hiểu rõ hơn về các thành phần hóa học và quá trình tạo nên các răng đen này, Zhang và các đồng nghiệp đã sử dụng kỹ thuật chụp ảnh hóa học để phân tích lớp men răng của ba di cốt ở di chỉ Động Xá (Hưng Yên). Hai di cốt có niên đại từ khoảng 1.800–2.200 năm cách ngày nay (thời Đông Sơn), còn bộ di cốt thứ ba cách đây khoảng 400 năm.
Kết quả quét cho thấy dấu vết của sắt và lưu huỳnh - hai thành phần tạo nên muối sắt, vốn là nguyên liệu để làm các sắc tố đen đậm. Răng từ một bộ di cốt thời đại Đông Sơn còn chứa hàm lượng oxit sắt rất cao, nghĩa là men răng đã tích tụ sắt trong thời gian dài.
Theo Zhang, điều này phù hợp với việc các mô tả về việc răng được phủ nhiều lớp thuốc nhuộm lặp đi lặp lại chứ không phải do chôn trong đất giàu sắt hay do nhai trầu cau. Kỹ thuật nhuộm đi nhuộm lại vẫn còn được thực hành cách đây vài chục năm, ở các làng Việt cổ như làng Đường Lâm, hoặc các dân tộc thiểu số ở phía Bắc.
Để kiểm chứng, nhóm nghiên cứu đã bôi sắt-gall (một loại sắc tố làm từ muối sắt) lên một chiếc răng hiện đại đã nhổ bỏ. Kết quả là mẫu hóa học trên chiếc răng này trùng khớp với dấu vết tìm thấy trên các răng cổ.
Tìm hiểu sâu hơn về phong tục nhuộm răng ở Việt Nam, Zhang phát hiện người xưa thường đun nóng chiết xuất từ các loại cây chát (giàu tannin như vỏ lựu) - cùng với muối sắt, thường lấy từ dụng cụ sắt và khoáng vật chứa lưu huỳnh.
Muối sắt phản ứng với tannin tạo thành sắc tố đen. Hỗn hợp này được bôi lên răng nhiều lần trong vài tuần. Sau đó đến thao tác củng cố/ đánh bóng bằng cách sơn thêm lớp nhựa dính đun từ vỏ cây có dầu để tạo thành màu đen huyền bóng như hạt na.
Những phát hiện hóa học của nhóm nghiên cứu khớp với truyền thống này. Thời điểm các mẫu răng đen sớm nhất được xác định trong nghiên cứu này cũng trùng với giai đoạn khoảng 2.000 năm trước, khi nghề luyện sắt ở Việt Nam phát triển mạnh.
"Thời đại đồ sắt là lúc con người tiếp cận sắt dễ dàng hơn - từ mỏ sắt, công cụ đến vũ khí bằng sắt," Zhang nói. "Lưu huỳnh tự nhiên thì có ở khắp nơi. Vì vậy, rất có thể người xưa đã nghiền các loại vỏ cây rồi đặt lên dao sắt và chờ phản ứng hóa học xảy ra."
Chuẩn mực cái đẹp thay đổi
Trước đó, nhóm của Zhang cũng đã công bố về tục nhổ răng của người Việt cổ như một nghi lễ đánh dấu tuổi trưởng thành và là chỉ dấu cho thấy sự giao thoa văn hóa với làn sóng di cư từ phương Bắc xuống Đông Nam Á. Những nghiên cứu hóa học hiện đại về các di cốt người Việt cổ giúp mở cánh cửa cho chúng ta hiểu nhiều hơn về tổ tiên mình, từ di cư cho đến bản sắc văn hóa, quan niệm về chuẩn mực vẻ đẹp.
Theo Piyawit Moonkham, nhà khảo cổ học môi trường tại Đại học Chiang Mai (Thái Lan), nghiên cứu này mở rộng đáng kể hiểu biết của chúng ta về phong tục nhuộm răng.
"Nó cho thấy phong tục này có thể từng phổ biến, quan trọng trong các cộng đồng dân cư tiền sử và sơ sử, chứ không phải bị che giấu, cấm đoán hay bị cho là gây hại [cho răng] như cách xã hội ngày nay nhìn nhận".
Shannon Tushingham, nhà khảo cổ học nhân chủng tại Viện Hàn lâm Khoa học California (Mỹ), người không tham gia nghiên cứu, chia sẻ trên Science rằng kết quả này cho thấy ý nghĩa văn hóa sâu sắc của một thực hành lâu nay thường bị hiểu sai và thậm chí bị văn hóa phương Tây chê bai.
Trước đây, các nhà sử học đã ghi nhận ở nhiều vùng thuộc châu Á, châu Phi, châu Đại Dương và châu Mỹ, người xưa từng nhuộm răng thành màu đen hoặc sẫm màu vì nhiều lý do khác nhau.
Có nơi xem đây là một nghi thức "thành đinh" đánh dấu tuổi trưởng thành. Thanh thiếu niên khi đến tuổi cập kê (khoảng 13-16 tuổi) sẽ bắt đầu nhuộm răng. Người nào không nhuộm răng sẽ bị cho là người không đứng đắn.
Có nơi làm vậy để khẳng định mình là người, phân biệt với động vật hoặc yêu quái. Răng trắng bị coi là răng ma, răng thú.
Nhóm bạn trẻ hóa thân các cụ già, tái hiện không khí thời xưa với cảnh dắt xe đạp, xách làn đi chợ hoa sắm Tết. Ảnh: Calica Studio
Một phần lý do nhuộm răng đến từ nhu cầu thẩm mỹ. Ở các vùng ăn trầu như Việt Nam và các nước Đông Nam Á khác, răng thường bị xỉn màu. Thay vì để răng loang lổ, người xưa nhuộm đen để màu răng đều và bóng.
Hàm răng đen nhánh khi ấy được xem là duyên dáng, lịch sự, đi vào ca dao, thơ ca.
Mình về có nhớ ta chăng?
Ta về ta nhớ hàm răng mình cười.
Năm quan mua lấy miệng cười,
Mười quan chẳng tiếc, tiếc người răng đen.
Hoặc
Lấy chồng cho đáng tấm chồng,
Bõ công trang điểm má hồng răng đen.
Vào những dịp quan trọng như lễ Tết, lễ hỏi hay lễ cưới, người ta thường nhuộm lại răng cho đen bóng như mới. Một hàm răng đen khi ấy không chỉ là chuyện làm đẹp, mà còn thể hiện sự chỉn chu và tôn trọng những sự kiện trọng đại trong đời.
Đến thời kỳ hiện đại, người Việt va đập với văn minh phương Tây, chuẩn mực cái đẹp thay đổi. Tục lệ này bị các tiêu chuẩn vẻ đẹp hiện đại hay theo chủ nghĩa lấy châu Âu làm trung tâm coi thường như một "hố đen thăm thẳm trong miệng" (Courtois 1891), và dần biến mất khỏi đời sống văn hóa người Việt hiện đại.
Trong cuốn Việt Nam Phong tục, Phan Kế Bính có nhận xét về sự thay đổi này: "Đàn ông răng trắng thì chẳng sao, chớ đàn bà nhà tử tế bây giờ mà răng trắng thì coi khí ngộ một đôi chút. Nhưng lâu dần cũng phải quen mắt, có lẽ quen mắt rồi thì trắng lại đẹp hơn đen nhiều".
Mặc dù hình ảnh răng đen đã biến mất trong xã hội Việt Nam hiện đại, nhưng ấn tượng về phong tục này vẫn còn là trong ký ức của nhiều người trẻ - nhất là khi nhớ về ông bà, cha mẹ, về lịch sử văn hóa dân tộc.
Mới đây, một nhóm bạn trẻ ở Hà Nội đã chụp bộ ảnh tái hiện lại ảnh chợ Tết thời bao ngày xưa, với những bạn trẻ GenZ "nhuộm răng đen" để hóa thân trọn vẹn vào không khí.
Có lẽ, đó là một cách để người trẻ đối thoại với quá khứ, để hiểu vì sao tổ tiên mình từng coi đó là đẹp, là chuẩn mực, là đáng tự hào, để biết mình đến từ đâu.
Trang Linh tổng hợp
---
Tài liệu tham khảo:
Christa Lesté-Lasserre. How did ancient Vietnamese people get such black smiles? Science, 10/2/2026. https://www.science.org/content/article/how-did-ancient-vietnamese-people-get-such-black-smiles
Zhang, Y., Wang, Ys., Nguyen, V. et al. A kingdom with blackened teeth 2,000 years ago: tracing the practice of tooth blackening in ancient Vietnam. Archaeol Anthropol Sci 18, 29 (2026). https://doi.org/10.1007/s12520-025-02366-5
Nguyễn Thị Đoan Trang. Tục nhuộm răng đen của người việt. Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật, số 380, tháng 2/2016. https://vanhoanghethuat.vn/tuc-nhuom-rang-den-cua-nguoi-viet-77748106.html
Phan Hải Linh, Góp phần nghiên cứu tục nhuộm răng đen ở Việt Nam (Khảo sát trường hợp làng cổ Đường Lâm), Tạp chí Khoa học ĐHQGHN, Khoa học Xã hội và Nhân văn, số 26 (2010). https://js.vnu.edu.vn/SSH/article/view/1706/1643
Bộ ảnh Tết thời bao cấp của nhóm Gen Z được yêu thích. VnExpress. https://vnexpress.net/bo-anh-tet-thoi-bao-cap-cua-nhom-gen-z-duoc-yeu-thich-5015714.html.