Khi nhìn những chiếc ô tô điện bóng loáng lướt êm ái trên phố cùng những công nghệ tự hành tối tân, ta cứ ngỡ chúng là trái ngọt từ các phòng nghiên cứu hiện đại của những công ty khởi nghiệp lớn. Sự thật là xe điện không phải là "đứa con" của Thung lũng Silicon. Xe điện không xuất hiện từ làn sóng vốn đầu tư mạo hiểm, cũng chẳng bước ra từ một phòng thí nghiệm bí mật nào đó. Nó được sinh ra vào cái thời mà ông cha ta vẫn còn đọc tin tức giật gân từ những cậu bé rao báo dạo.
Vào buổi bình minh của thế kỷ 20, xe điện chính là những ngôi sao trên khắp các nẻo đường của nước Mỹ và châu Âu. Rồi chúng biến mất, trở lại, rồi lại biến mất một lần nữa. Trong ngành công nghiệp ô tô, số phận xe điện dường như bấp bênh và lắm ngã rẽ. Để được công nhận như hôm nay, xe điện đã phải trải qua một hành trình dài bị phản bác và nghi ngờ.
Chiếc xe ba bánh chạy điện của Gustave Trouvé. Vào năm 1881, làn sóng điện hóa phương tiện tràn ngập nước Pháp khi ông trình làng chiếc xe này tại Triển lãm Điện quốc tế Paris. Ảnh: Jacques Cattelin BY CC 4.0 Share Alike
Thuở sơ khai và những viên gạch đầu tiên
Ngược dòng thời gian về những năm 1830, ý tưởng về một chiếc xe chạy bằng điện đã nhen nhóm ở cả hai bờ Đại Tây Dương. Khoảng năm 1830, Robert Anderson người Scotland đã chế tạo ra một cỗ xe điện thô sơ - được xem là chiếc xe điện đầu tiên trên thế giới.
Đến năm 1834, ở bên kia đại dương, nhà phát minh Mỹ Thomas Davenport chế tạo thành công động cơ điện một chiều ứng dụng thực tế đầu tiên và đặt nó lên một mô hình đầu máy chạy trên đường ray. Một năm sau, Sibrandus Stratingh cũng phát triển một chiếc xe điện thử nghiệm quy mô nhỏ tại Hà Lan.
Thành thực mà nói, những cỗ xe thời kỳ này mang tính lý thuyết nhiều hơn là một phương tiện thực tiễn. Loại pin galvanic hay các nguồn sơ khai lúc bấy giờ vừa không thể sạc lại, vừa có tuổi thọ ngắn ngủi. Xe chạy hết pin là phải vứt bỏ cả nguồn năng lượng để thay mới. Do đó, những loại xe này không thể dùng để đi lại hằng ngày. Đến năm 1837, Robert Davidson tiếp tục cải tiến với nguyên mẫu đầu máy xe lửa chạy điện lớn hơn, có khả năng kéo 6 tấn hàng với vận tốc 6,5 km/h (4 dặm/giờ).
Đến năm 1859, một bước ngoặt đã thay đổi hoàn toàn số phận xe điện. Nhà vật lý người Pháp Gaston Planté công bố loại pin axit-chì có thể sạc lại. Đến năm 1881, kỹ sư hóa học Camille Faure cải tiến vượt bậc công nghệ này bằng cách tăng dung lượng lưu trữ của pin.
Pin axit-chì do Gaston Planté chế tạo. Ảnh: Science Museum
Cũng trong năm 1881, làn sóng điện hóa phương tiện tràn ngập nước Pháp khi Gustave Trouvé trình làng chiếc xe ba bánh chạy điện tại Triển lãm Điện quốc tế Paris. Ngoài ra, một nhóm các kỹ sư cũng bắt tay ra mắt chiếc "La Tilbury" - mẫu xe điện gọn gàng có hệ thống pin được giấu gọn ghẽ dưới ghế ngồi.
Đến năm 1884, Thomas Parker - người vốn nổi tiếng với việc điện khí hóa hệ thống tàu điện ngầm London và xây dựng tuyến tàu điện đầu tiên tại Anh - bắt đầu chuyển hướng sang nghiên cứu xe điện. Ông đã ngồi trên một cỗ xe do chính mình chế tạo và chụp lại tấm ảnh - được coi là bức ảnh xe điện đầu tiên trong lịch sử.
Thomas Parker (người ở giữa) ngồi trên chiếc xe điện do chính ông tạo ra. Ảnh: Made up in Britain
Một thập kỷ sau tại bang Iowa nước Mỹ, William Morrison được cấp bằng sáng chế cho một cỗ xe điện mà ông đã mày mò từ năm 1887. Chiếc xe này có hành trình di chuyển 80 km (50 dặm) cho mỗi lần sạc, sở hữu công suất 4 mã lực và vận tốc tối đa đạt 32 km/h (20 dặm/giờ). Morrison đã cho ra mắt cỗ máy của mình tại Hội chợ Thế giới Chicago năm 1893 và tạo nên tiếng vang lớn.
Nhưng ngay sau đó, ông lại lập tức chuyển hướng sang nghiên cứu công nghệ hóa học của pin thay vì bản thân chiếc xe. Lịch sử đã chứng minh ông là một người có tầm nhìn vượt xa thời đại, bởi công nghệ hóa học của pin vẫn là chủ đề tranh luận then chốt cho đến tận ngày nay, tức là 130 năm sau.
Bước vào thời kỳ hoàng kim
Ngay trước ngưỡng cửa thế kỷ mới, xe điện đã kịp ghi dấu vào lịch sử tốc độ của nhân loại. Đó là cuộc đối đầu nghẹt thở giữa Bá tước Gaston de Chasseloup-Laubat và kỹ sư người Bỉ Camille Jenatzy. Vào ngày 29 tháng 4 năm 1899, tại một cung đường ở Pháp, Jenatzy đã lái chiếc xe điện mang tên La Jamais Contente và chính thức phá vỡ cột mốc lịch sử 100 km/h, đạt vận tốc chính xác là 105,88 km/h.
Chiếc xe sở hữu những thông số vượt trội so với thời bấy giờ. Thân xe mang hình viên đạn làm bằng Partinium - một hợp kim siêu nhẹ gồm nhôm, vonfram và magie. Nó vận hành bằng hai động cơ điện Postel-Vinay công suất tổng cộng 68 mã lực. Dẫu vậy, hệ thống pin chì Fulmen của nó lại nặng tới 750 kg - chiếm gần một nửa tổng trọng lượng của xe. Chiếc xe điện này đã chứng minh cho toàn thế giới thấy rằng một chiếc xe điện có thể chạy nhanh đến mức nào.
La Jamais Contente, chiếc ô tô đầu tiên đạt vận tốc trên 100km/h. Ảnh: Wikipedia
Đến năm 1900, khoảng một phần ba số phương tiện tại Mỹ là xe điện. Con số này khá hợp lý nếu xét đến các đối thủ cạnh tranh lúc bấy giờ. Động cơ xăng đòi hỏi người lái phải dùng sức quay tay quay mồi thật mạnh để khởi động - quá trình này có thể làm đau cơ tay và thậm chí khiến tay quay bật ngược thẳng vào mặt người vận hành. Trong khi đó, động cơ hơi nước lại có thể... phát nổ - dù với tỷ lệ hiếm gặp. Nhờ vậy, xe điện dần được chú ý nhiều vì chúng có vẻ là một lựa chọn an toàn.
Năm 1897, những chiếc taxi điện đầu tiên thuộc công ty New York Electric Cab and Carriage Service đã đổ bộ xuống các con phố sầm uất tại New York để thay thế xe ngựa kéo. Tại Paris, các hãng xe như Jeantaud, Kriéger và Mildé liên tục tung ra các dòng xe điện đa dạng. Đến năm 1901, bưu điện Pháp đã chính thức đưa dòng xe điện Mildé có phạm vi chạy 50 km và vận tốc 15 km/h vào phục vụ việc phát thư báo.
Trước khi Henry Ford sản xuất hàng loạt xe chạy xăng, công ty Columbia ở Hartford, bang Connecticut đã có cả ngàn chiếc xe điện lăn bánh. Đến năm 1910, Detroit Electric bán được khoảng 2.000 chiếc xe mỗi năm. Phụ nữ đặc biệt ưa chuộng xe điện, vì bắp tay họ sẽ không bị rã rời do chiếc tay quay mồi của xe xăng. Thậm chí, Clara Ford (vợ của Henry Ford) - thay vì đi xe của chồng - đã lái một chiếc Detroit Electric. Ngay cả ga-ra của nhà bác học Thomas Edison cũng sở hữu một chiếc Imperial Runabout của hãng Baker Motor Vehicle.
Xe điện Detroit Electric Model 47 Brougham của Clara Ford. Ảnh: Henry Ford Museum
Giai đoạn thoái trào
Sau thời kỳ đỉnh cao, xe điện dần nhường chỗ cho động cơ đốt, khởi đầu từ hai đòn chí mạng diễn ra vào đầu thế kỷ 20.
Đòn thứ nhất đánh thẳng vào bài toán chi phí. Henry Ford tung ra chiếc Model T vào năm 1908 với giá chỉ 850 USD, rẻ hơn nhiều so với hầu hết các dòng xe điện thời bấy giờ vốn được định vị ở phân khúc xa xỉ với giá khoảng 3.000 USD (tương đương 30.000 USD ngày nay). Đến năm 1923, nhờ dây chuyền tối ưu hóa, giá Model T chạm mức 290 USD, khiến xe điện hụt hơi trong cuộc chiến về giá.
Tờ quảng cáo năm 1925 của Ford khắc họa một hình ảnh đầy cuốn hút về những người phụ nữ đang tự tay lái chiếc Model T đi chơi golf cùng bạn bè. Rất nhiều quảng cáo thời kỳ đó đã gắn liền sản phẩm của mình với sự an nhàn của lối sống trung lưu, vô hình trung gạt những người phụ nữ da màu và phụ nữ lao động ra ngoài lề. Thông điệp mà Công ty Ô tô Ford muốn gửi gắm ở đây rất rõ ràng: sở hữu một chiếc ô tô chính là tấm vé giúp bạn đạt được vị thế của tầng lớp trung lưu. Ảnh: Henry Ford Museum
Đòn đánh quyết định thứ hai xảy đến vào năm 1912, thời điểm Charles Kettering giới thiệu hệ thống khởi động bằng điện (đề-pa tự động Delco) cho động cơ đốt trong. Điểm yếu lớn nhất của xe xăng - chiếc tay quay nguy hiểm - chính thức bị xóa sổ. Người lái giờ đây chỉ cần vặn chìa khóa để khởi động.
Từ những sáng kiến này, từng điểm yếu của động cơ xăng dần biến mất. Các nhà sản xuất pin nhận thấy chiều hướng thị trường liền quay lưng với việc phát triển pin đẩy, chuyển sang làm pin kích điện cho xe xăng. Các mỏ dầu lớn liên tục được phát hiện khiến nhiên liệu hóa thạch trở nên rẻ mạt, kết hợp với mạng lưới các trạm xăng mọc lên san sát giúp người lái dễ dàng nạp năng lượng để đi những chặng đường xa vượt khỏi phạm vi đô thị. Vào thời điểm đó, chưa một ai biết hoặc thực sự bận tâm đến việc đốt nhiên liệu hóa thạch sẽ gây ra hậu quả gì cho bầu khí quyển.
Henry Ford ngồi trên chiếc xe điện đầu tiên do ông chế tạo, chiếc Ford Quadricycle, vào năm 1896. Từ những ý tưởng đầu tiên này, ông đã nghĩ ra hàng loạt các mẫu ô tô điện đa dạng với nhiều mức giá. Ảnh: Wikipedia
Detroit Electric cầm cự thêm nhiều năm; chiếc xe cuối cùng được giao vào năm 1939, dù một số xe vẫn còn được bán tới đầu thập niên 1940. Từ đó, xe điện chở khách gần như rút khỏi thị trường đại chúng trong nhiều thập niên.
Lùi vào bóng tối
Dù phải nhường chỗ cho xe xăng, nhưng cứ khoảng một thập kỷ, xe điện lại trỗi dậy dưới áp lực của môi trường hoặc các cuộc khủng hoảng năng lượng.
Đến giữa những năm 1960, ngành công nghiệp ô tô Mỹ rơi vào cuộc chạy đua giữa những dòng xe cơ bắp (muscle cars) hầm hố như Pontiac GTO, Ford Mustang hay Chevy Camaro. Giữa những khối động cơ V-8 khổng lồ đó, General Electric đã cho ra mắt nguyên mẫu Delta vào năm 1967 - một chiếc xe điện thử nghiệm chạy được quãng đường 64 km và đạt vận tốc tối đa 88 km/h. Thế nhưng, nó lại vấp phải hai điểm yếu chí mạng, đó là chiếc xe không đáp ứng được các tiêu chuẩn an toàn sắp được ban hành lúc bấy giờ, và ngoại hình của nó... không được đẹp mắt.
Trong khi đó, tình trạng ô nhiễm không khí tại bang California ngày càng nghiêm trọng. Vào năm 1967, Thống đốc Ronald Reagan đã ký quyết định thành lập Ủy ban Tài nguyên Không khí California (CARB) - cơ quan sau này đã đóng vai trò quan trọng trong việc siết tiêu chuẩn khí thải và thúc đẩy xe sạch.
Chiếc xe Delta của General Electric. Ảnh: Museum of Innovation and Science
Trong khi xe điện bế tắc dưới mặt đất, NASA đã mở ra một chương mới cho công nghệ này ở ngoài vũ trụ. Khi lên kế hoạch cho các sứ mệnh thám hiểm Mặt Trăng Apollo vào những năm 1971 - 1972, các kỹ sư đối mặt với bài toán Mặt Trăng không có không khí, khiến động cơ đốt trong hoàn toàn vô dụng. Nhờ sự hợp tác giữa Boeing và Delco (công ty con của GM), chiếc xe tự hành Mặt Trăng chạy bằng điện đã ra đời. Cho đến ngày nay, đó vẫn là những phương tiện tự hành duy nhất từng hoạt động trên một thiên thể khác, và cả ba chiếc xe từ thời Apollo hiện vẫn đang được đỗ chính xác tại nơi các phi hành gia để lại chúng trên Mặt Trăng.
Ngay sau đó, cuộc cấm vận dầu mỏ của OPEC lần thứ nhất vào năm 1973 giáng đòn đau lên nền kinh tế Mỹ, buộc người ta phải tìm giải pháp thay thế xăng dầu. Đó là lúc Sebring-Vanguard CitiCar đời 1974 xuất hiện. Với ngoại hình kỳ dị trông giống một chiếc xe sân golf được gắn thêm cửa sổ, CitiCar chỉ đạt vận tốc tối đa khoảng 48 - 64 km/h và phạm vi hoạt động 64 km. Dẫu vậy, nó vẫn bán được gần 4.500 chiếc cho đến năm 1982, nắm giữ kỷ lục mẫu xe điện có sản lượng cao nhất nước Mỹ kể từ sau Thế chiến thứ hai cho đến khi Tesla xuất hiện.
Năm tháng phục hưng
Ra mắt vào năm 1996, chiếc EV1 của General Motors (GM) là một chiếc xe điện đúng nghĩa được thiết kế hoàn toàn từ con số không và đưa vào sản xuất thương mại, thay vì giải pháp đường tắt là lấy khung gầm xe xăng độ lại như các đối thủ. EV1 sở hữu thiết kế khí động học vượt trội, tăng tốc từ 0 lên 80 km/h chỉ mất 7 giây và đi được quãng đường thực tế khoảng 130 km sau mỗi lần sạc, mở màn cho kỷ nguyên xe điện hiện đại nhằm đáp ứng đạo luật Phương tiện Không phát thải (ZEV) nghiêm ngặt của bang California.
Chiếc GM EV1. Ảnh: Wikipedia
Thế nhưng, GM không bán đứt EV1 mà chỉ cho thuê dài hạn. Họ đã cho thuê được khoảng 800 chiếc trước khi dừng sản xuất vào năm 1999. Đến năm 2003, dưới những áp lực ngầm từ ngành công nghiệp dầu mỏ và sự thay đổi trong chính sách, GM đã thu hồi lại toàn bộ không sót một chiếc nào và đem nghiền nát hầu hết số xe - một hành động tàn nhẫn khiến những người ủng hộ xe điện phẫn nộ suốt nhiều năm. Chỉ có một số ít chiếc may mắn sống sót trong các bộ sưu tập tư nhân hoặc trường đại học. Vào tháng 10 năm 2025, một chiếc EV1 hiếm hoi xuất hiện tại một buổi đấu giá xe cổ ở bang Georgia đã được chốt bán với mức giá kỷ lục lên tới 104.000 USD.
Giữa đống đổ nát hoang tàn của chương sử EV1, một công ty khởi nghiệp nhỏ tại San Dimas, bang California có tên AC Propulsion đã chế tạo ra "tZero" - một chiếc xe điện thể thao có trọng lượng nhẹ, trang bị động cơ cảm ứng 150 kW và có thể tăng tốc lên 96 km/h chỉ trong khoảng 4,5 giây.
Kỹ sư Martin Eberhard đã đặt hàng AC Propulsion chế tạo một phiên bản tZero sử dụng loại pin lithium-ion mới để chiếc xe nhẹ hơn, chạy nhanh hơn. Dù chi phí dự kiến lên tới 220.000 USD, AC Propulsion vẫn từ chối. Bị từ chối, Eberhard và người cộng sự Marc Tarpenning quyết định tự mình làm chủ khi thành lập Tesla Motors vào năm 2003, với sự gia nhập ngay sau đó của nhà đầu tư mạo hiểm Elon Musk.
Vào năm 2008, mẫu xe thương mại đầu tiên của Tesla - chiếc Roadster phát triển trên nền tảng của dòng xe Lotus Elise - đã trở thành chiếc xe điện đầu tiên vượt qua cột mốc hành trình 320 km cho một lần sạc. Đến tháng 12 năm 2010, Nissan Leaf chính thức ra mắt toàn cầu. Khác với dòng xe thể thao xa xỉ của Tesla, Leaf là chiếc xe điện phổ thông đầu tiên được sản xuất hàng loạt cho công chúng. Nissan đã sản xuất được hơn 500.000 chiếc trên toàn cầu tính đến năm 2020, chứng minh thị trường đại chúng đã sẵn sàng đón nhận xe điện.
Elon Musk bên cạnh chiếc Tesla Roadster phiên bản cải tiến vào năm 2020. Ảnh: Tesla Motors.
Năm 2012, Tesla Model S ra đời càn quét gần như mọi giải thưởng ô tô danh giá, chứng minh một thực tế rằng xe điện hoàn toàn có thể áp đảo các đối thủ chạy xăng về cả hiệu năng lẫn công nghệ. Theo sau đó, các ông lớn châu Âu cũng đổ hàng tỷ USD vào cuộc đua, từ Renault với dòng Zoe cho đến Peugeot với e-208.
Những rào cản từng bóp chết xe điện vào những năm 1910 - sự bất tiện, chi phí đắt đỏ, số km chạy trong một lần quá ít và tình trạng thiếu thốn hạ tầng - phần lớn đã bị dỡ bỏ sau hơn một thế kỷ. Về giá cả, thị trường hiện tại có hơn mười mẫu xe điện với mức giá dưới 40.000 USD. Về mặt công nghệ, các mẫu xe hiện đại dễ dàng đạt hành trình từ 400 đến 600 km cho một lần sạc. Nỗi lo hết pin dọc đường xưa kia nay cũng được giải quyết triệt để nhờ các mạng lưới trạm sạc siêu nhanh cho phép nạp lại 80% pin chỉ trong chưa đầy 30 phút.
Những rào cản từng từ chối sự phát triển xe điện trong phần lớn thế kỷ 20 - sự bất tiện, chi phí, khoảng cách di chuyển giới hạn, thiếu hạ tầng - ngày nay phần lớn đã được giải quyết. Trên thế giới, ngay lúc này hàng chục triệu chiếc ô tô điện đang xuôi ngược khắp các nẻo đường. Khi các quốc gia ngày càng chú trọng những mục tiêu về trung hòa carbon, đã đến thời điểm phù hợp để xe điện dành lại vị thế của những năm 1900.
Anh Thư tổng hợp
---
Nguồn tham khảo:
Electric Cars Were a Big Deal at the Turn of the Century. The Last Century. The New York Times.
https://www.nytimes.com/2026/05/01/business/electric-cars-history.html
The first electric car: history and origins from 1834 to today, Electra.
https://www.go-electra.com/en/newsroom/first-electric-car-history-and-origins-from-1834-to-today/
The History of the Electric Car, U.S. Department of Energy.
https://www.energy.gov/articles/history-electric-car