Trong hài kịch, tiếng cười của khán phòng thường được xem là thước đo thành công của một tiết mục. Theo logic này, các hành động thường được coi là hợp lý khi giúp nhân vật 'vào vai' và mang lại tiếng cười cho khán phòng.
Tuy nhiên, góc nhìn tiếng cười là tối thượng lại vô hình trung lại đẩy người diễn vào nhiều tình huống bất khả kháng.
Gần đây, nhiều đoạn video cũ của Trường Giang trong gameshow hài tình huống/ứng biến Ơn giời, cậu đây rồi và một số gameshow khác được chia sẻ lại, cho thấy anh từng có những hành động mạnh tay với bạn diễn như tát, kéo, giữ, hoặc bất ngờ ôm hôn. Các hành vi này lặp lại nhiều đến mức số lượng đoạn cắt có thể lên đến hàng trăm. Trong chính những đoạn cắt đó, không ít cho thấy nhiều bạn diễn khác đã có hành động nhắc nhở anh tế nhị trên sân khấu.
Nghệ sĩ Trường Giang trong một buổi trò chuyện với VnExpress vào đầu năm 2026. Ảnh: Phùng Tiên
Theo giải thích của Trường Giang, những cú tát không nhằm gây hại hay lạm dụng bạn diễn, mà là cách anh đẩy cảm xúc lên cao, giúp bạn diễn "cảm nhận độ thật" của nhân vật và đưa tình huống trở lại đúng mạch diễn. Anh nói mình khi đó quá "máu diễn", còn yếu nghề, và thường hỏi thăm, xin lỗi đồng nghiệp sau tiết mục.
Tuy nhiên, mục đích đóng góp cho tiết mục và lời xin lỗi phía sau không thể biện minh cho phương pháp sai lệch, đặc biệt là khi chúng có những nạn nhân rất rõ ràng. Sự bất ngờ tạo ra tiếng cười cho khán giả được đánh đổi bằng chính sự bối rối, mất kiểm soát hay thậm chí sợ hãi của bạn diễn. Đặc biệt, trong một môi trường làm việc có sự chênh lệch rõ ràng về vị thế, lựa chọn phản ứng của nạn nhân càng bị bó hẹp. Một diễn viên trẻ hay khách mời có quá nhiều áp lực để phải 'cười cho qua': giữ nhịp chương trình, sợ bị đánh giá là thiếu chuyên nghiệp hay không muốn đánh mất cơ hội nghề nghiệp về sau.
Vì thế trình tự giải quyết mà Trường Giang kể lại rất đáng được mổ xẻ: hành động diễn ra trước, quy trình của những lời hỏi thăm và xin lỗi, nếu có, chỉ đến ở phía sau. Đối tượng tiếp nhận lại thường là 'đàn em'. Việc mượn "cơn say nghề" hay "máu diễn" để xoa dịu sự việc là một sự đánh tráo nguy hiểm. Một cái vỗ vai sau cánh gà không thể bù đắp cho cảm giác tổn thương khi ranh giới cá nhân bị vượt qua, và một lời xin lỗi sau sự việc không thể thay thế quyền đồng thuận trước khi nó xảy ra.
Khi giải thích cho những hành động của mình, Trường Giang đề cập rằng mọi băng hình đều đã qua nhiều vòng kiểm duyệt của các nhà sản xuất. Điều đó nhấn mạnh một vấn đề còn đáng lo hơn: đây không phải là câu chuyện cá nhân của Trường Giang, mà là của một hệ thống đã gật đầu cấp phép. Việc phân định trường hợp của Trường Giang bằng tòa án công luận có thể hấp dẫn về mặt đạo đức, nhưng chừng nào hệ thống kiểm duyệt chưa đổi khác thì tình huống tương tự sẽ lại sớm tái diễn.
Sức ép tới hệ thống đó, có lẽ phần nhiều sẽ đến từ khán giả. Cách khán giả hôm nay tiếp nhận sản phẩm đã thay đổi. Trước đây, sóng truyền hình bọc lót cho những hành động thô bạo bằng vô số 'lớp đệm': tiếng cười mồi của trường quay, âm thanh vui nhộn, lời dẫn dắt của MC - tất cả liên tục phát tín hiệu rằng 'đây chỉ là đùa thôi'. Nhưng trên mạng xã hội, một đoạn clip mấy chục giây lột sạch những 'lớp đệm' ấy. Không còn bối cảnh tấu hài, thứ đập vào mắt người xem chỉ là một bàn tay kéo giật thô bạo, một cái tát điếng người, và nét mặt hoảng hốt của nạn nhân trước khi kịp gượng cười.
Nhìn rộng ra, tiếng cười trong các tiết mục hài, về cơ bản, được xây dựng trên những 'tiền đề' được ngầm hiểu về điều gì là bất bình thường và ai đáng bị cười cợt. Những điều đó thay đổi rất nhanh. Quay về những năm 2000 - 2010, những 'tiền đề' ấy có thể vô cùng tàn nhẫn: lấy những người yếu thế làm trò tiêu khiển. Một người đồng tính ẻo lả, một người quá khổ vụng về, hay một cô gái thảng thốt khi bị đụng chạm,... tất cả bị nhào nặn thành những bức biếm họa mua vui.
Nhưng hôm nay, mạng xã hội đã trao không gian cho những thân phận từng bị tước đoạt tiếng nói. Người đồng tính, người mang khiếm khuyết ngoại hình hay nạn nhân bị quấy rối bước ra ánh sáng, trở thành đồng nghiệp, bạn bè, những con người bằng xương bằng thịt ngay cạnh chúng ta, chứ không còn là những nhân vật xa lạ trên sân khấu. Những trò đùa cợt như thế bỗng chốc biến thành một nhát dao. Miếng hài mất đi vỏ bọc lố bịch vô hại và hiện nguyên hình là sự bắt nạt.
Do đó, nói thị hiếu thay đổi là chưa đủ; chính xác hơn, đó là đối diện trước sự thật. Người ta khó có thể bật cười khi nhận ra đó là sự đồng lõa, hùa theo những tổn thương gây ra cho một con người.
Từ góc nhìn này, làn sóng tranh luận hiện tại đã làm lộ ra sự bất cập của quy trình kiểm duyệt: về cơ bản, chúng được thiết lập để bảo vệ 'tiết mục' và 'tiếng cười' mà gần như bỏ mặc trải nghiệm và giới hạn an toàn của người trong cuộc.
Để giải quyết bài toán mượn danh nghệ thuật để lấn lướt cá nhân, có thể tham khảo cách làm của Hollywood mà chính Trường Giang đã đề cập bâng quơ trong bài phỏng vấn gần đây trên ZNews. Điện ảnh Mỹ từng đối mặt với những khoảng lệch tương tự, cho đến khi diễn viên Emily Meade đặt câu hỏi: vì sao cảnh có diễn viên nhí có người giám hộ, động vật có người phụ trách, cảnh nguy hiểm có điều phối viên, trong khi cảnh thân mật lại thiếu một vai trò chuyên trách tương tự? Hành động lên tiếng này khiến HBO phải đưa vị trí Điều phối viên cảnh thân mật (Intimacy Coordinator) vào danh sách những vai trò bắt buộc phải có, nhằm đảm bảo các ranh giới tiếp xúc đều phải được thảo luận, thống nhất từ trước và sự đồng thuận của diễn viên là một nguyên tắc quan trọng.
Với Việt Nam, từ trường hợp này, có thể hình dung bốn hướng điều chỉnh cho sân khấu và truyền hình hài:
Thứ nhất, mọi tiếp xúc cơ thể trong tiết mục - từ ôm, hôn, đến tát - cần được thống nhất trước với người tham gia. Với những thể loại phụ thuộc nhiều vào ứng biến, nên tránh hoàn toàn những hành vi này.
Thứ hai, trên trường quay cần có người có thẩm quyền theo dõi và dừng ghi hình khi một hành động vượt quá thỏa thuận, tương tự với vai trò của điều phối viên cảnh thân mật.
Thứ ba, trách nhiệm kiểm duyệt của nhà sản xuất cần mở rộng từ nội dung phát sóng sang điều kiện làm việc trên trường quay theo hướng bảo vệ các ranh giới an toàn cho các nghệ sĩ.
Thứ tư, cần có kênh để bạn diễn và khách mời phản ánh mà không ảnh hưởng đến cơ hội nghề nghiệp, nhất là người mới vào nghề.
Lời xin lỗi của Trường Giang có thể là thỏa đáng ở cấp độ cá nhân, nhưng nếu mọi điều chỉnh chỉ dừng lại ở đó, cùng một kiểu mảng miếng rất có thể sẽ quay lại với một gương mặt khác.