Khoảng 10 năm trước, trong số 300 sinh viên cùng khóa nghệ thuật với Nguyễn Phan Thảo Đan, chỉ có gần 20 người tìm được việc làm sau khi tốt nghiệp. Nhưng hiện tại, cô ước tính có thể chỉ còn hai hoặc ba người.
Thảo Đan hiện là giám đốc sáng tạo, đồng thời là đạo diễn phim ngắn Vô diện (Pas D'yeux), tác phẩm đoạt Cánh Diều vàng năm 2017. Trong một buổi chia sẻ về tác động của AI đối với ngành sáng tạo do UNESCO tại Việt Nam tổ chức cuối tháng 7, cô cho biết nhiều studio tại Mỹ gần như không còn nhận người mới nữa.
"Những nơi còn tuyển dụng chủ yếu tìm người ở vị trí cấp cao, trong khi cơ hội dành cho người trẻ mới vào nghề ngày càng hiếm." Cô nói thêm, "ngay cả những người đã làm trong nghề 20 năm cũng bắt đầu mất việc".
Theo dữ liệu của Stanford Digital Economy Lab, từ cuối năm 2022, việc làm của nhóm 22-25 tuổi trong các nghề có mức độ tiếp xúc với AI cao, như công việc sáng tạo, đã giảm khoảng 13%, trong khi các nhóm tuổi lớn hơn chưa ghi nhận mức suy giảm tương tự.
Nói cách khác, tác động của AI đang tập trung ở "cửa vào" của các nghề. Người trẻ trở thành nhóm đầu tiên phát đi tín hiệu về những thay đổi mà toàn ngành có thể chưa cảm nhận hết.
Người trẻ làm việc trong một văn phòng sáng tạo ở TP.HCM. Ảnh: Thới Nam Cao
Nguyễn Trà Giang, chuyên gia sáng tạo đang làm việc tại Đức sau thời gian công tác tại Google Creative Lab ở London cũng quan sát thấy điều tương tự từ vị trí của một người đã kịp đứng vững trong nghề. Công việc hiện tại của cô chủ yếu là quản lý dự án, định hướng sáng tạo và dẫn dắt đội ngũ, những nhiệm vụ mà AI vẫn khó có thể thay thế hoàn toàn.
"Không biết nên gọi đây là may mắn hay gì, nhưng khi AI được sử dụng đại trà, tôi đã ở một vị trí tương đối an toàn", Giang nói. "Điều tôi lo là các thực tập sinh, người học việc và những bạn trẻ đang rèn kỹ năng sẽ không còn nhiều cơ hội để bắt đầu."
Doanh nghiệp chuộng AI hơn người trẻ tập sự
Người mới thường đảm nhận các công việc đơn giản để dự án vận hành. Cũng chính trong quá trình đó, họ quan sát cách làm việc, nhận góp ý và từng bước học cách xử lý những nhiệm vụ khó hơn.
Trong mô hình truyền thống, doanh nghiệp chấp nhận dành một phần chi phí của dự án cho quá trình đào tạo này. Điều đó đồng nghĩa với việc chấp nhận những bản nháp chưa hoàn thiện, nhiều vòng chỉnh sửa và năng suất thấp hơn trong giai đoạn đầu. Đổi lại, sau vài năm, họ có được một lớp nhân sự đủ năng lực đảm nhiệm các công việc phức tạp hơn.
Nhưng giờ đây AI đang làm đứt gãy sự trao đổi này. Với sự hỗ trợ của AI, một chuyên gia giàu kinh nghiệm có thể xử lý khối lượng công việc mà trước đây cần thêm một hoặc hai nhân viên trẻ hỗ trợ.
"Hiện nay, nhiều nhân sự cấp cao thích dùng AI hơn vì dễ và nhanh hơn. Doanh nghiệp vừa cắt giảm được chi phí, vừa giảm bớt những vấn đề liên quan đến quản lý con người", Trà Giang nói.
Người mới vì thế đứng trước một yêu cầu gần như nghịch lý: muốn có cơ hội làm việc thì phải có kinh nghiệm, nhưng chính những công việc giúp tích lũy kinh nghiệm lại đang dần biến mất.
Doanh nghiệp trước sức ép AI tăng năng suất, giảm giá thành
Theo Thảo Đan, khoảng nửa năm trở lại đây, nhiều khách hàng quốc tế coi việc sử dụng AI là điều kiện gần như bắt buộc. Một studio không dùng AI có thể bị loại ngay từ vòng đầu.
Nhưng khi hầu hết studio đều sử dụng cùng một nhóm công cụ, lợi thế về năng suất nhanh chóng bị cạnh tranh triệt tiêu. Khách hàng đòi giá thấp hơn hoặc thời gian giao hàng ngắn hơn, thay vì chấp nhận trả nhiều tiền hơn.
Doanh nghiệp vì thế buộc phải làm nhanh hơn để giữ hợp đồng, nhưng không có thêm nguồn lực để đầu tư cho người mới nâng cao năng lực. Sức ép về hiệu suất vì thế đè lên nhân sự ngay từ khi họ mới bước vào nghề.
Theo số liệu của công ty nghiên cứu thị trường IMRAC, cả nước có khoảng 200 studio, trong đó hơn 50 đơn vị hoạt động trong lĩnh vực hoạt hình. Phần lớn cung cấp cho khách hàng quốc tế các dịch vụ vẽ, dựng hình, kỹ xảo, hậu kỳ và bản địa hóa. Đây đều là những công đoạn AI có thể tự động hóa một phần.
Liên minh Quốc tế các Hiệp hội Nhạc sĩ và Soạn lời (CISAC) dự báo đến năm 2028, khoảng 56% doanh thu của những người làm dịch thuật, lồng tiếng và phụ đề có nguy cơ bị ảnh hưởng. Một studio Việt Nam chậm ứng dụng AI có thể mất hợp đồng vào tay các đối thủ ở Trung Quốc, Ấn Độ, Philippines hoặc Đông Âu.
Cảnh hậu trường trong phim "Mưa đỏ" năm 2025. Ảnh: Đoàn phim cung cấp.
AI giúp người mới làm nhanh nhưng khó tích lũy chuyên môn sâu dày
Điều đáng nói là những thứ mất đi không chỉ là một số vị trí việc làm mới, mà còn là quá trình hình thành năng lực nghề nghiệp. Mặc dù AI có thể giúp người mới tạo hình ảnh, dựng video hoặc hoàn thành một bản nháp sau thời gian ngắn làm quen với công cụ nhưng tốc độ tạo ra sản phẩm không phản ánh đầy đủ chiều sâu chuyên môn.
"Nhờ AI, các bạn có thể học rất nhanh. Nhưng học rất nhanh không có nghĩa là có thể đi rất xa. Đến lúc phải giải quyết vấn đề ngay tại chỗ, điều tạo nên khác biệt vẫn là kiến thức và trải nghiệm của chính các bạn", Thảo Đan nói.
Trà Giang từng thấy một số nhân sự trẻ lập tức mở điện thoại hoặc máy tính để dùng AI ngay khi bước vào một buổi lên ý tưởng. "Các bạn vẫn rất sáng tạo và có nhiều ý tưởng tốt. Tuy nhiên, khả năng sử dụng sáng tạo để giải quyết vấn đề đang phụ thuộc vào công cụ hơi nhiều. Khi không có công cụ đó, các bạn sẽ gặp khó khăn", cô nhận xét.
Với người đã có nền tảng, AI giúp biến một ý tưởng tương đối rõ ràng thành sản phẩm. Nhưng với người chưa có nền tảng, một sản phẩm hoàn chỉnh về hình thức có thể che khuất những khoảng trống chỉ bộc lộ khi họ buộc phải tự mình giải quyết vấn đề.
Sự thay đổi này cũng định hình lại cách tuyển dụng. Theo Giang, nhà tuyển dụng ngày càng ít quan tâm đến chứng chỉ sử dụng AI. Họ muốn biết ứng viên đã dùng công cụ nào, ở công đoạn nào, nhận ra hạn chế gì và đã can thiệp vào kết quả ra sao. Khi cần, doanh nghiệp có thể yêu cầu ứng viên thực hiện một bài kiểm tra khoảng 15 phút để nhìn rõ quá trình tư duy phía sau sản phẩm.
Đào tạo sẽ thay đổi ra sao?
Khi quá trình đào tạo thực chiến ở doanh nghiệp dành cho người trẻ đang hẹp dần. Trường học có thể giúp ích gì?
Thực tế, các trường có thể dạy nguyên lý, lịch sử nghề nghiệp, tư duy hình ảnh, cách kể chuyện và cách sử dụng công cụ nhưng khó tái hiện hết sức ép của một dự án thực tế, từ những yêu cầu không rõ ràng của khách hàng, ngân sách eo hẹp, đội nhóm có những ý kiến trái chiều nhau hay các trục trặc chỉ xuất hiện sát deadline.
Bản thân những người đào tạo cũng rơi vào trạng thái bất định, khi một chương trình học kéo dài bốn năm phải chạy theo công nghệ thay đổi trong vài tháng. "Người dạy nghề không biết liệu những kiến thức mình đang dạy có còn phù hợp hay không. Sau bốn năm, khi sinh viên tốt nghiệp, ngành hoạt hình, VFX hoặc điện ảnh có thể đã thay đổi hoàn toàn", Thảo Đan nói.
Nếu những vị trí dành cho người mới tiếp tục biến mất, ngành sáng tạo sẽ phải tìm những cách đào tạo khác: chương trình học việc, dự án thực tế có người hướng dẫn, mô hình hợp tác giữa trường học và studio, hay những tiêu chí tuyển dụng về phía doanh nghiệp nên coi trọng quá trình tư duy hơn là chỉ nhìn vào sản phẩm cuối cùng.
Nhưng tất cả các giải pháp đều tốn chi phí. Doanh nghiệp phải chấp nhận dành thời gian cho người mới mắc lỗi, chuyên gia phải dành thời gian hướng dẫn, còn nhà trường phải liên tục cập nhật chương trình. Đó đều là những khoản đầu tư không đem lại lợi ích ngay lập tức.
Trong ngắn hạn, các studio vẫn có thể duy trì sản lượng bằng đội ngũ giàu kinh nghiệm kết hợp với AI mà gần như không cần đào tạo thêm người mới. Nhưng nếu không còn ai sẵn sàng trả chi phí cho quá trình học nghề, thì vài năm nữa, ai sẽ tạo ra lớp chuyên gia kế tiếp?
---
Tài liệu trích dẫn trong bài:
Brynjolfsson, E., Chandar, B., & Chen, R. (2025). Canaries in the coal mine? Six facts about the recent employment effects of artificial intelligence, working paper,. Stanford Digital Economy Lab. https://digitaleconomy.stanford.edu/publication/canaries-in-the-coal-mine-six-facts-about-the-recent-employment-effects-of-artificial-intelligence/
CISAC. (2024, 4 tháng 12). Global economic study shows human creators' future at risk from generative AI. International Confederation of Societies of Authors and Composers. https://www.cisac.org/Newsroom/news-releases/global-economic-study-shows-human-creators-future-risk-generative-ai
IMARC Group. (n.d.). Vietnam visual effects market size, share and report 2033. Truy cập ngày 31 tháng 7, 2026, từ https://www.imarcgroup.com/vietnam-visual-effects-market
PMP Strategy. (2024, 4 tháng 12). PMP Strategy and CISAC unveil the first global study on the economic impact of generative AI in the music and audiovisual industries. https://pmpstrategy.com/en/2024/12/04/pmp-strategy-and-cisac-unveil-the-first-global-study-on-the-economic-impact-of-generative-ai-in-the-music-and-audiovisual-industries/