Đã bao nhiêu lần bạn nhận được email mở đầu bằng câu "Lời đầu tiên, xin gửi tới Anh/Chị lời chào trân trọng và lời chúc sức khỏe nồng nhiệt nhất"?
Mỗi khi nhìn thấy câu tương tự trong tiếng Anh ("I hope this email finds you well"), tôi thường tự hỏi liệu email này có phải do người gửi viết hay do AI "tút tát" lại. Có thể đây là một suy đoán hơi vội vàng vì việc dùng AI không có gì sai. Với nhiều người, đặc biệt những người sử dụng tiếng Anh như ngôn ngữ thứ hai, AI là công cụ hữu ích để trau chuốt câu chữ và tránh những sắc độ biểu đạt không mong muốn.
Nhưng dần dần, AI không còn chỉ được dùng để sửa lỗi, mà còn được dùng để viết mượt mà hơn, trung tính và chuyên nghiệp hơn, và có lẽ cũng bớt tính người hơn.
Bạn có thấy thoải mái nếu email từ bạn bè, người thân hay đồng nghiệp đều na ná nhau? Tôi thì không. Thử hình dung lời chúc sinh nhật hay thư chia tay đều được viết bằng cùng một giọng điệu trau chuốt, tin nhắn của người bạn thân gửi đến lại giống những dòng điều khoản trong hợp đồng vay mua nhà. Nghĩ thôi đã thấy khó chịu.
Sử dụng AI khi viết lách, chúng ta có nguy cơ đánh mất sự đa dạng trong tính cách con người. Thiết kế ảnh: Ngô Hà.
Về mặt kỹ thuật, những văn bản như vậy có thể hoàn hảo, nhưng liệu chúng còn mang cảm giác do con người viết? Nếu cách sử dụng AI như vậy trở nên bình thường trong 5-10 năm tới thì sao? Có thể chúng ta sẽ chỉ cần chọn phong cách "chuyên nghiệp mà ấm áp" hay "thân thiện và thuyết phục", nhập vài từ khóa, rồi để AI làm phần việc viết lách còn lại.
Ngôn ngữ chưa bao giờ đơn thuần là công cụ truyền đạt thông tin. Đó là cách chúng ta bộc lộ tính cách, cảm xúc, cá tính riêng và cả những điều chưa hoàn hảo. Nếu AI liên tục khuyến khích cách giao tiếp và lập luận giống nhau, xã hội có thể dần biến thành tập hợp những tính cách khuôn mẫu. Chúng ta giao tiếp hiệu quả hơn nhưng lại trở nên kém thú vị hơn.
Đã có bằng chứng cho thấy AI làm thay đổi cách viết theo hướng gắn với yếu tố văn hóa. Một nghiên cứu của Đại học Cornell* khảo sát người dùng AI tại Ấn Độ và Mỹ năm ngoái cho thấy trợ lý AI khiến cách viết của hai nhóm khảo sát trở nên giống nhau hơn và có xu hướng "đẩy" phong cách của người Ấn Độ về phía phương Tây - một phần do nhiều công cụ AI thông dụng được phát triển tại các nước phương Tây như Mỹ.
Nhưng ngoài ngữ pháp, giọng điệu hay cách viết, một rủi ro sâu hơn đang hình thành. AI không chỉ trau chuốt câu chữ mà còn lược bỏ cả cá tính của chúng ta.
Khi dùng AI tinh chỉnh tin nhắn hay email hằng ngày, chúng ta có thể vô tình tự làm mờ đi con người thật của mình. Ví dụ, một giảng viên có thể dùng AI mỗi khi soạn email gửi người học để có giọng điệu trung lập và điềm tĩnh. Mục đích cũng dễ hiểu thôi, bởi họ muốn tỏ ra lịch sự và chuyên nghiệp trong giao tiếp. Nhưng ngôn ngữ còn dùng để biểu đạt trạng thái cảm xúc thật - khi thì vội vàng, khi lại nhiệt huyết và thực sự quan tâm. Nếu một người vốn sôi nổi ngoài đời lại xuất hiện trên không gian số như một người trầm tính và thụ động, người học sẽ nhìn nhận về giảng viên đó dựa trên một phiên bản méo mó so với thực tế.
Khi cách người khác nhìn nhận về ta hoàn toàn do máy móc điều phối, những kết nối thật có thể dần dần bị rạn nứt và chúng ta tiến tới một thế giới nơi sự đa dạng về tính cách bị mai một đi. Khí chất riêng, sự gai góc và cả những điểm lập dị cũng dần bị lọc bỏ.
Hiện nay, nhiều người tìm đến AI ngay từ đầu để nhờ viết email, gợi ý ý tưởng hay soạn thảo lập luận. Nhưng nếu đảo ngược thứ tự thì sao? Thay vì tạo nội dung ngay lập tức, AI có thể bắt đầu bằng cách đặt những câu hỏi gợi mở cho người dùng như: Ý bạn là gì? Bạn sẽ lập luận theo hướng nào? Bạn sẽ tự giải thích vấn đề này như thế nào? Sau đó, AI mới phân tích cách diễn đạt và mạch suy nghĩ của người dùng rồi đưa ra gợi ý. Với cách làm như vậy, AI sẽ "học" từ con người trước, chứ không phải ngược lại.
Điều này có vẻ chỉ là một điều chỉnh nhỏ trong thiết kế các nền tảng AI nhưng lại có thể khuyến khích con người suy nghĩ trước khi tìm câu trả lời, chấp nhận quá trình "vật lộn" trước khi có văn bản hoàn chỉnh và tạo giọng điệu riêng thay vì dần dần mượn giọng của máy móc.
Khả năng tư duy của con người cũng giống như cơ bắp vậy. Nếu không sử dụng, tư duy của chúng ta sẽ yếu đi. Điều đó bao hàm tất cả các dạng tư duy, từ tư duy phản biện, khả năng sáng tạo đến năng lực phán đoán. Khi người học giao việc suy nghĩ cho AI quá thường xuyên, những năng lực này có nguy cơ suy giảm theo thời gian.
Phụ huynh và giáo viên vốn đã lo lắng về tác động của mạng xã hội. Giờ đây, họ đối mặt thêm một thách thức khác từ AI, thứ công cụ mạnh mẽ không chỉ ảnh hưởng đến những gì người trẻ nhìn thấy, mà còn ảnh hưởng đến cách các em suy nghĩ, giao tiếp và hình thành bản sắc cá nhân sau này.
Lịch sử cho thấy khi con người phụ thuộc sâu vào một công nghệ nào đó thì sẽ rất khó dứt bỏ. Không có cách đơn giản nào để đảo ngược những hệ quả xã hội mà công nghệ tạo ra. Vì vậy, cuộc thảo luận về AI giờ đây nên tập trung vào câu hỏi "Chúng ta muốn trở thành những người như thế nào trong thế giới AI?"
Sự đa dạng của con người không phải là khiếm khuyết cần sửa chữa. Chính những khác biệt, cảm xúc và cả những điều chưa hoàn hảo làm nên chúng ta. Nếu AI giúp con người giữ gìn những điều đó, nó có thể là một trong những phát minh giá trị nhất. Nhưng nếu AI dần xóa mờ chúng thì cái giá lớn nhất mà chúng ta trả không phải là tiền bạc mà là sự mai một thầm lặng của "chất người".
---
Chú thích:
* AI suggestions make writing more generic, Western. Cornell Chronicle, 28/04/2025. news.cornell.edu/stories/2025/04/ai-suggestions-make-writing-more-generic-western