Các hệ thống trí tuệ nhân tạo (AI), chẳng hạn như mô hình ngôn ngữ lớn (LLM), có thể thể hiện những hành vi dường như rất thông minh. Điều này khiến nhiều người, trong đó có cả một số chuyên gia, đặt câu hỏi liệu các hệ thống này có thể sở hữu một dạng ý thức nào đó - tức khả năng có trải nghiệm chủ quan hay không. Một số nhà khoa học nổi tiếng, trong đó có nhà sinh vật học Richard Dawkins và Geoffrey Hinton, người tiên phong trong lĩnh vực AI, từng lập luận rằng các hệ thống AI có thể đã có ý thức. Đầu năm nay, công ty AI Anthropic tại San Francisco, California (Mỹ), cũng công bố một nghiên cứu cho rằng đã xác định được những dấu hiệu tính toán của một dạng ý thức trong mô hình Claude của họ.
Thực tế, khi nhìn vào những thực thể không phải con người và những loài động vật có quan hệ tiến hóa gần gũi nhất với chúng ta, việc xác định chắc chắn thực thể nào có hoặc không có khả năng sở hữu ý thức cũng không đơn giản, dù đó là côn trùng, AI hoặc các sản phẩm của công nghệ sinh học tổng hợp, chẳng hạn như các cơ quan dạng não (brain organoids) được nuôi cấy trong phòng thí nghiệm.
Ảnh: Shutterstock
Sự bất định này khiến một số nhà nghiên cứu ủng hộ cách tiếp cận thận trọng: nếu các hệ thống AI có thể sở hữu ý thức, xã hội cần hành động trước để bảo vệ chúng khỏi những đau khổ tiềm tàng.
Theo lập luận này, cách tiếp cận đó sẽ giúp chúng ta tránh lặp lại những sai lầm đạo đức trong quá khứ, chẳng hạn như đối xử tàn tệ với động vật hoặc tiến hành phẫu thuật cho trẻ sinh non mà không gây mê. Thậm chí, có quan điểm còn cho rằng xã hội nên phân bổ lại nguồn lực, chuyển từ việc giải quyết các vấn đề phúc lợi của con người hiện nay sang giảm thiểu những đau khổ tiềm tàng của hàng nghìn tỷ thế hệ AI trong tương lai.
Tuy nhiên, theo GS Anil K. Seth (Đại học Sussex, Anh), GS Ned Block (Đại học New York, Mỹ) và GS Giulio Tononi (Đại học Wisconsin-Madison, Mỹ), các hệ thống AI hiện nay không có ý thức và với cách phát triển hiện tại, chúng cũng khó có khả năng đạt được điều đó trong tương lai. "Việc xác định rõ hơn liệu AI có thể phát triển ý thức hay không sẽ đóng vai trò quan trọng khi xã hội phải đối mặt với những thách thức do công nghệ này gây ra", nhóm tác giả viết trong bài báo trên Nature.
"Chúng tôi đã dành hàng chục năm nghiên cứu ý thức dưới nhiều góc độ khoa học khác nhau, bao gồm khoa học thần kinh thực nghiệm, sinh học thần kinh lý thuyết và triết học về tâm trí. Dựa trên những nghiên cứu này, chúng tôi cho rằng khả năng AI có ý thức là cực kỳ thấp, ít nhất đối với các hệ thống kỹ thuật số dựa trên silicon đang làm nền tảng cho những công nghệ hiện nay", nhóm nghiên cứu cho biết.
Trí thông minh không đồng nghĩa với ý thức
Nhóm tác giả định nghĩa về ý thức khá đơn giản: đó là trạng thái biến mất khi chúng ta chìm vào giấc ngủ sâu không mộng mị hoặc khi được gây mê toàn thân, và quay trở lại khi chúng ta tỉnh dậy hoặc trong lúc nằm mơ. Trải nghiệm có ý thức luôn mang lại một cảm nhận chủ quan nào đó, dù đó là cảm giác nếm một que kem trong ngày hè nóng nực hay ngắm nhìn những màu sắc rực rỡ của hoàng hôn. Nhà triết học Thomas Nagel - người có bài tiểu luận nổi tiếng năm 1974 "What is it like to be a bat?" (Làm một con dơi thì sẽ như thế nào?) và góp phần định hình các cuộc tranh luận hiện đại về ý thức - từng lập luận rằng một sinh vật có ý thức là sinh vật mà việc tồn tại và trải nghiệm thế giới dưới góc nhìn của chính nó phải mang một cảm nhận chủ quan nào đó.
Định nghĩa này về ý thức dẫn chúng ta đến lý do đầu tiên để hoài nghi về khả năng có ý thức của AI. "Ý thức không giống với trí thông minh. Ý thức liên quan đến sự hiện hữu và cảm nhận; còn trí thông minh - xét theo nghĩa rộng - chủ yếu liên quan đến hành động hoặc khả năng thực hiện chức năng. Một thực thể thông minh không có nghĩa là thực thể đó có ý thức", nhóm tác giả viết.
Con người biết mình có ý thức và thường có xu hướng gắn ý thức với việc sử dụng các năng lực trí tuệ. Tuy nhiên, trải nghiệm có ý thức và hành vi thông minh có thể tồn tại tách biệt với nhau theo những cách đáng kinh ngạc. Từ trải nghiệm trực tiếp, chúng ta biết rằng não bộ và cơ thể có thể thực hiện những quá trình xử lý thông tin rất phức tạp mà hoàn toàn không cần đến nhận thức có ý thức. Chẳng hạn, tiểu não điều chỉnh và lập kế hoạch cho các hoạt động vận động với độ chính xác, tốc độ và khả năng thích ứng cao thông qua quá trình học hỏi liên tục. Tuy nhiên, không có hoạt động nào trong số đó trực tiếp liên quan đến ý thức – chúng ta hoàn toàn không nhận biết được những "phép tính" mà tiểu não thực hiện. Hơn nữa, việc tiểu não không tồn tại hoặc bị cắt bỏ - cơ quan chứa gần 80% tổng số tế bào thần kinh trong não người - cũng không trực tiếp làm mất đi ý thức.
Xu hướng đánh đồng trí thông minh với ý thức có lẽ phản ánh những thiên kiến tâm lý đã ăn sâu trong chúng ta, bao gồm chủ nghĩa lấy con người làm trung tâm (anthropocentrism) - nhìn nhận thế giới qua lăng kính của con người - và xu hướng nhân hình hóa (anthropomorphism) - gán những đặc điểm của con người cho các sự vật chỉ đơn thuần có vẻ ngoài hoặc hành vi giống con người.
Khi các mô hình LLM trò chuyện với con người, chúng ta sẽ dễ gán cho chúng những đặc tính thường đi kèm với khả năng sử dụng ngôn ngữ thành thạo, chẳng hạn như trí thông minh và ý thức. Tuy nhiên, các mô hình LLM được huấn luyện trên khối lượng văn bản khổng lồ do con người viết, trong đó phần lớn trực tiếp hoặc gián tiếp đề cập đến suy nghĩ, cảm xúc và những trải nghiệm có ý thức. Do đó, LLM chỉ giống như những tấm gương phản chiếu hình ảnh về quá khứ tập thể đã được số hóa của nhân loại. "Chúng ta nhìn vào chúng và quá dễ dàng nhầm lẫn những hình ảnh phản chiếu đó với tâm trí có ý thức của chính mình", nhóm tác giả cho biết.
Nhà thần kinh học Anil Seth từng lưu ý rằng không ai cho rằng AlphaFold – chương trình do Google DeepMind phát triển để dự đoán cấu trúc gấp cuộn của protein – có ý thức, mặc dù kiến trúc nền tảng của nó có nhiều điểm tương đồng với các LLM như ChatGPT và Claude. Lý do là bởi khả năng sử dụng ngôn ngữ trôi chảy không xuất hiện ở AlphaFold, thế nên chúng ta không có ảo giác là mô hình này cũng có ý thức như khi nhìn nhận các mô hình LLM.
Bộ não silicon
Thứ hai, quan niệm cho rằng AI có ý thức bắt nguồn từ giả định rằng các thuật toán chạy trên nền tảng silicon về nguyên tắc có thể tạo ra ý thức. Nói cách khác, quan niệm này cho rằng những phép tính toán được triển khai bên trong bộ não cấu tạo từ carbon của con người hay trong máy tính sử dụng silicon không quan trọng. Các nhà triết học gọi giả định này là thuyết chức năng tính toán (computational functionalism).
Mặc dù rõ ràng các phép tính có thể tạo ra những dạng trí thông minh nhất định, như các hệ thống AI hiện đại đã thể hiện, nhưng điều đó không có nghĩa là chúng có đủ khả năng tạo ra ý thức. Thuyết chức năng tính toán được nhiều người trong cộng đồng công nghệ mặc nhiên chấp nhận, đồng thời cũng phổ biến trong giới khoa học và triết học, tuy nhiên, "chúng tôi cho rằng lý thuyết này có một sai lầm căn bản: bộ não không phải – hoặc ít nhất không đơn thuần là – một chiếc máy tính được cấu tạo từ thịt", nhóm tác giả nhấn mạnh.
Để hiểu lý do tại sao, cần nhìn lại nguồn gốc của thuyết chức năng tính toán - lý thuyết gắn với hai bước phát triển quan trọng cách đây gần một thế kỷ. Thứ nhất, vào năm 1936, nhà khoa học máy tính Alan Turing chứng minh rằng mọi phép tính được thực hiện bởi một máy tính đủ mạnh về nguyên tắc đều có thể được thực hiện bởi một máy tính khác. Một "máy Turing vạn năng" (universal Turing machine) như vậy cho phép các nhà toán học xem xét những bài toán tính toán dưới dạng trừu tượng, độc lập với cỗ máy vật lý cuối cùng sẽ thực hiện các phép tính đó. Việc máy tính được cấu tạo từ chip silicon, bánh răng hay vật liệu nào khác không phải yếu tố cốt yếu mà là bản thân phép tính - tức thuật toán.
Vài năm sau, vào năm 1943, nhà sinh lý học thần kinh Warren McCulloch và nhà toán học Walter Pitts đã xây dựng mô hình toán học đầu tiên về một neuron nhân tạo. Họ chứng minh rằng các mạng lưới gồm những "neuron" trừu tượng, được đơn giản hóa cao độ này, có thể thực hiện những phép toán logic cơ bản (chẳng hạn như AND, OR và NOT). Về bản chất, một mạng neuron nhân tạo có thể hoạt động như một "máy tính" theo đúng nghĩa mà Turing đã đề cập.
Những ý tưởng này góp phần đặt nền móng cho các hệ thống AI hiện đại, đồng thời khuyến khích nhiều nhà nghiên cứu coi bộ não cũng giống như một thiết bị xử lý thông tin: một mạng lưới neuron chỉ tình cờ được cấu tạo từ vật chất sinh học. "Cách nhìn này gây ra những vấn đề nghiêm trọng. Một trong những vấn đề lớn nhất là không thể tách rời cách thức tổ chức và vận hành chức năng của não bộ khỏi bản chất vật chất cấu thành nên nó", nhóm nghiên cứu viết. Nói cách khác, trong bộ não người không tồn tại sự phân tách rạch ròi giữa tâm trí và mô sống, như sự phân biệt giữa phần mềm và phần cứng trong một máy tính kỹ thuật số.
Ảnh: Pexels
Sự phụ thuộc trực tiếp vào nền tảng vật chất sinh học của não bộ này chính là yếu tố thách thức thuyết chức năng tính toán. Nếu có bằng chứng cho thấy nền tảng vật chất của não bộ đóng vai trò quan trọng đối với hoạt động của nó, thì đó cũng là bằng chứng chống lại thuyết chức năng tính toán. Điều này cũng đồng nghĩa với việc khả năng ý thức xuất hiện trong các hệ thống AI dựa trên silicon hiện nay là rất thấp.
Các lý thuyết về ý thức
Lý do thứ ba khiến nhóm nghiên cứu cho rằng AI không thể có ý thức xuất phát từ những lý thuyết khác, một trong số đó là lý thuyết thông tin tích hợp (integrated information theory - IIT). Lý thuyết này bắt đầu từ những đặc tính cốt yếu của ý thức - tức những đặc tính đúng với mọi trải nghiệm mà chúng ta có thể có.
Chẳng hạn, con người trải nghiệm mỗi khung cảnh thị giác như một tổng thể thống nhất, được tích hợp hoàn chỉnh: phần bên trái và bên phải, màu sắc và hình dạng được kết nối với nhau để tạo nên trải nghiệm đó. IIT cho rằng ý thức phụ thuộc vào một hệ thống vật lý, chẳng hạn như bộ não, trong đó các thành phần phải đáp ứng những đặc tính cốt yếu này. Điều đó đòi hỏi các thành phần phải được kết nối chặt chẽ với nhau theo những cách thức nhất định.
Những đặc tính này hiện diện ở các vùng não người có chức năng hỗ trợ ý thức, nhưng không có ở một số vùng khác, chẳng hạn như tiểu não. Theo IIT, các kiến trúc máy tính triển khai những hệ thống học sâu (deep learning) không thể đáp ứng các đặc tính nói trên do cách thức các thành phần của chúng được kết nối với nhau. "Nếu lý thuyết IIT đúng thì các hệ thống AI hiện nay không thể có ý thức, bất kể chúng sở hữu năng lực mạnh mẽ đến đâu", nhóm nghiên cứu nhấn mạnh.
Ngoài ra, một hướng tiếp cận khác cho rằng ý thức - và có thể cả những khía cạnh khác trong hoạt động của não bộ - còn phụ thuộc vào những đặc tính vật chất cụ thể của não và cơ thể sinh học. Các yếu tố này bao gồm: khớp thần kinh điện hóa (electrochemical synapses) - những điểm nối tại đó xung thần kinh điện được chuyển đổi thành tín hiệu hóa học; trường điện từ - có khả năng tích hợp hoạt động thần kinh trên những vùng rộng lớn của vỏ não; các quá trình sinh học cơ bản - chẳng hạn như trao đổi chất và tính tự sinh (autopoiesis - khả năng các hệ thống sống liên tục tái tạo và duy trì chính mình. Tất cả những yếu tố này đều thuộc một quan điểm gọi là thuyết tự nhiên sinh học (biological naturalism), cho rằng các đặc tính sinh học là điều kiện cần thiết để ý thức xuất hiện.
Tổng hợp những lập luận trên, sự kết hợp giữa các lý thuyết và bằng chứng hiện có cho thấy dù AI thông minh đến đâu, chúng cũng rất khó có khả năng sở hữu hoặc phát triển ý thức.
Trong một nghiên cứu, các nhà khoa học tại Đại học Bradford (Anh) và Viện Công nghệ Rochester (Mỹ) đã áp dụng những phương pháp khoa học vốn được sử dụng để đánh giá trạng thái ý thức của con người lên các hệ thống AI, trong đó có những mô hình ngôn ngữ lớn tương tự ChatGPT. Kết quả cho thấy, trong một số điều kiện, điểm số đo lường các đặc điểm giống ý thức của AI lại tăng sau khi hệ thống bị làm hỏng, mặc dù chất lượng đầu ra rõ ràng suy giảm. Ở những điều kiện khác, điểm số giảm hoặc gần như không thay đổi. "Điều này cho thấy các chỉ số đo được phản ánh cách hệ thống AI vận hành nhiều hơn là trạng thái ý thức của chính nó", nhóm tác giả của Đại học Bradford (Anh) và Viện Công nghệ Rochester (Mỹ) cho biết.
Vì vậy, "cộng đồng nghiên cứu nên mặc định là AI không có ý thức và không nên đối xử với AI như thể chúng có ý thức", nhóm tác giả của bài viết trên Nature nhấn mạnh. "Theo quan điểm của chúng tôi, các hệ thống AI kỹ thuật số dựa trên silicon nên được xem là những vật thể, chứ không phải chủ thể; chúng là những công cụ thông minh, không phải những con người thông minh. Việc kêu gọi trao quyền và bảo vệ phúc lợi cho các hệ thống AI hiện nay không chỉ là một quan điểm sai lầm, mà còn làm phân tán sự chú ý và những nguồn lực vốn đã khan hiếm khỏi nơi chúng thực sự cần được dành cho: phúc lợi của những sinh vật thực sự có khả năng cảm nhận và trải nghiệm ý thức".
Kim Dung tổng hợp
Tài liệu tham khảo:
Three reasons why AI is not conscious and perhaps never will be. Nature. https://www.nature.com/articles/d41586-026-03313-7
No, AI isn't conscious - even when it acts like it is, new study finds. University of Bradford. https://www.bradford.ac.uk/news/archive/2026/no-ai-isnt-conscious-even-when-it-acts-like-it-is-new-study-finds.php
No, Artificial Intelligence Is Not Conscious. The Atlantic. https://www.theatlantic.com/philosophy/2026/06/no-artificial-intelligence-is-not-conscious/687378/