Việc lên tiếng về trí tuệ nhân tạo thoạt nghe có vẻ như không đúng chỗ đối với một Giáo hoàng. AI dường như thuộc về lãnh địa của kỹ sư, doanh nghiệp công nghệ và các nhà hoạch định chính sách, không phải của thần học hay giáo huấn tôn giáo. Nhưng khi một thiết chế có lịch sử hàng thế kỷ chuyên xử lý các câu hỏi về phẩm giá, đạo đức và trật tự xã hội nhận thấy cần can thiệp vào AI, điều đó cho thấy rằng công nghệ này đã vượt khỏi phạm vi thuần túy kỹ thuật.
Thông điệp dài 42.300 từ, mang tên Magnifica Humanitas (tạm dịch: Nhân tính Cao cả) [1], là tuyên bố bao quát nhất của Giáo hoàng Leo XIV về cả tiềm năng lẫn rủi ro của AI - một chủ đề mà ông liên tục nhấn mạnh kể từ khi nhậm chức. Văn kiện kêu gọi các chính phủ, tập đoàn công nghệ và cá nhân làm chậm nhịp độ phát triển AI, đồng thời bảo đảm rằng AI luôn nằm dưới sự giám sát đạo đức và chính trị.
Giáo hoàng Leo XIV công bố Magnifica Humanitas vào ngày 25/5/2026 tại Vatican.
Việc trình bày văn kiện tại Vatican, cùng với sự xuất hiện của Christopher Olah - đồng sáng lập Anthropic - mang tính biểu tượng rõ rệt: một cuộc đối thoại giữa thiết chế tôn giáo và ngành công nghiệp AI.
Thông điệp (Encylclical Letter) là gì?
Thông điệp là một trong những văn kiện giáo huấn quan trọng nhất của Giáo hoàng, thường được gửi tới các giám mục và cộng đồng Công giáo toàn cầu. Ngoài ý nghĩa tôn giáo, các văn kiện này còn góp phần định hình những chuẩn mực đạo đức và xã hội có ảnh hưởng vượt ra ngoài phạm vi Giáo hội.
Trong truyền thống Công giáo, Thông điệp là một dạng can thiệp vào các biến động hệ thống của thời đại. Từ Rerum Novarum (Tân Sự) do Giáo hoàng Leo XIII công bố năm 1891 - phản ứng trước công nghiệp hóa và vấn đề lao động - đến Laudato Si’ x ( Hãy ngợi khen Thiên Chúa) do Giáo hoàng Francis công bố năm 2015 - bàn về biến đổi khí hậu và hệ sinh thái - các thông điệp thường xuất hiện tại những giai đoạn biến động của xã hội.
Điểm chung của các văn kiện này nằm ở một tiền đề: quan niệm ổn định về con người. Trong khung thần học Công giáo, "phẩm giá con người" gắn với khả năng tự chủ, lao động có ý nghĩa, và trách nhiệm đạo đức. Khi áp dụng vào AI, vấn đề không chỉ là công nghệ có thể làm gì, mà là nó tái cấu trúc những điều kiện nền tảng này như thế nào.
Những cảnh báo chính trong Magnifica Humanitas
Trong văn kiện, Giáo hoàng Leo XIV xác định ba nhóm rủi ro chính của trí tuệ nhân tạo - lao động, thông tin và chiến tranh - và đặt chúng trong mối liên hệ trực tiếp với phẩm giá con người và cấu trúc đạo đức của xã hội hiện đại.
Về lao động, văn kiện cảnh báo rằng tự động hóa quy mô lớn có thể đẩy một bộ phận người lao động vào tình trạng "không hoạt động bắt buộc", tức là bị loại khỏi các hoạt động sản xuất một cách cưỡng ép nằm ngoài sự lựa chọn của họ do cấu trúc công nghệ và thị trường, từ đó làm suy yếu phẩm giá con người. Văn kiện nhấn mạnh việc tối đa hóa lợi nhuận không thể được viện dẫn như một lý do để loại bỏ việc làm một cách có hệ thống hoặc làm rỗng vai trò lao động của con người trong nền kinh tế.
Giáo hoàng Leo XIV bắt tay Chris Olah, đồng sáng lập Anthropic, trong buổi giới thiệu thông điệp Magnifica Humanitas ở Vatican ngày 25/5/2026. Ảnh: AFP
Ẩn sâu trong lập luận này là quan niệm rằng lao động ngoài vai trò tạo ra nguồn thu nhập còn là một hình thức tham gia xã hội và xác lập giá trị bản thân. Đặt trong bối cảnh hiện đại, mối lo ngại của tầng lớp lao động nằm cả ở thất nghiệp tuyệt đối và hiện tượng tái cấu trúc sâu các công việc, theo đó con người bị đẩy ra khỏi các phần việc có ý nghĩa nhất trong chuỗi sản xuất.
Về thông tin, văn kiện cảnh báo nguy cơ tin giả do AI tạo ra, với tác động đặc biệt nghiêm trọng đối với trẻ em và thanh thiếu niên, những nhóm có khả năng phân biệt và kiểm chứng thông tin còn hạn chế. Các dạng nội dung được đề cập bao gồm phương tiện truyền thông tổng hợp như deepfake, hình ảnh, âm thanh và văn bản được tạo bởi mô hình tạo sinh.
Văn kiện nhấn mạnh, sự phát triển các công nghệ AI đang làm thay đổi cán cân chi phí trong hệ sinh thái thông tin: chi phí tạo ra nội dung giả ngày càng thấp nhờ các mô hình tạo sinh, trong khi chi phí xác minh sự trung thực lại tăng lên do phải dựa vào nhiều lớp kiểm chứng như nguồn gốc dữ liệu, đối chiếu ngữ cảnh và kiểm tra chéo giữa các hệ thống. Hệ quả là môi trường thông tin có xu hướng mất cân bằng, trong đó tốc độ lan truyền của nội dung vượt xa khả năng phản ứng của các cơ chế kiểm chứng truyền thống.
Về chiến tranh, văn kiện cảnh báo việc triển khai các hệ thống vũ khí tự động có thể làm giảm cảm giác do dự và áy náy trong quyết định sử dụng bạo lực, từ đó làm việc khởi phát xung đột trở nên dễ dàng hơn về mặt tâm lý cũng như chính trị. Khi các quyết định tấn công được phân tán giữa con người và hệ thống thuật toán, quá trình ra quyết định trở nên ít minh bạch hơn và khó quy trách nhiệm rõ ràng hơn. Văn kiện đặt câu hỏi liệu việc tự động hóa các quyết định liên quan đến sinh mạng con người có đang làm suy yếu các ràng buộc đạo đức vốn từng giới hạn hành vi chiến tranh trong lịch sử hiện đại hay không.
Giáo hoàng nhấn mạnh ông không phản đối đổi mới công nghệ. Trong Thông điệp, ông viết rằng công nghệ không nên được xem là đối nghịch với nhân loại, nhưng phải được định hướng bởi việc sử dụng có trách nhiệm. Tuy nhiên, ông cảnh báo, nếu thiếu các cơ chế bảo vệ, AI có thể làm tăng bất bình đẳng, làm suy yếu năng lực tự chủ của con người, và chuyển dần các quyết định quan trọng ra khỏi tầm kiểm soát của con người.
Những lo ngại này tương ứng với một dòng bằng chứng nghiên cứu đang mở rộng trong kinh tế lao động và khoa học dữ liệu. Các nghiên cứu từ OECD [2] và IMF [3] trong thập kỷ qua cho thấy tự động hóa có xu hướng "phân cực" thị trường lao động: làm giảm nhu cầu ở các công việc trung bình, trong khi tăng nhu cầu lao động kỹ năng cao và thấp, từ đó khoét sâu phân tầng thu nhập nếu không có chính sách bù đắp.
Giáo hoàng đã nhiều lần nhấn mạnh vấn đề trí tuệ nhân tạo ngay từ giai đoạn đầu tựu nhiệm của mình, cảnh báo trước Hồng y đoàn rằng Giáo hội sẽ phải đối diện với những rủi ro liên quan đến "phẩm giá con người, công lý và lao động". Nhìn rộng ra, những quan ngại này phản ánh cuộc tranh luận toàn cầu về "khoảng trống quản trị AI" - khoảng cách giữa tốc độ phát triển của công nghệ và năng lực điều tiết của các thể chế.
Bác bỏ quan niệm AI như một công nghệ trung tính
Một điểm quan trọng trong Thông điệp là việc bác bỏ quan niệm AI như một công nghệ trung tính. Trên thực tế, AI được phát triển và triển khai trong những cấu trúc quyền lực cụ thể: tập trung dữ liệu, năng lực tính toán và vốn vào một số ít tập đoàn và quốc gia.
Điều này tạo ra một dạng tập trung quyền lực mới, bao gồm cả quyền lực kinh tế truyền thống và mới hơn là quyền lực nhận thức, bao gồm khả năng định hình thông tin, hành vi và quyết định của xã hội.
Giáo hoàng kêu gọi các chính phủ không để tương lai AI bị chi phối hoàn toàn bởi doanh nghiệp tư nhân hoặc "bàn tay vô hình" của thị trường. Thay vào đó, ông đề xuất một khung quản trị gồm luật pháp mạnh, cơ quan giám sát độc lập, và sự tham gia có hiểu biết của công chúng.
Cuối cùng, ông kêu gọi giải phóng AI khỏi tâm lý cạnh tranh mang tính "vũ trang", vốn ngày nay không chỉ giới hạn trong lĩnh vực quân sự mà còn là một hiện tượng kinh tế và nhận thức. Điều đó đòi hỏi phải từ bỏ quan niệm rằng ai sở hữu công nghệ mạnh hơn thì có quyền chi phối người khác, đồng thời hạn chế sự độc quyền công nghệ, thúc đẩy tính minh bạch, tranh luận công khai và bảo đảm AI phục vụ con người thay vì thống trị con người.
Trong bối cảnh hiện nay, khi ngành AI được thúc đẩy chủ yếu bởi khát vọng giành ưu thế cạnh tranh và lợi ích chiến lược, ý nghĩa từ Thông điệp của Giáo hoàng Leo XIV càng trở nên quan trọng hơn. Thay vì chờ đến khi các hệ quả xã hội đã xuất hiện rồi mới phản ứng, Giáo hội đang chủ động can thiệp vào một hạ tầng công nghệ còn đang trong quá trình hình thành. AI lúc này, với cách tiếp cận của Giáo hoàng Leo, được xem như là một lực có khả năng định hình cấu trúc xã hội, cần được định hướng ngay từ đầu, trước khi các logic cạnh tranh trở nên khó đảo ngược.
---
Chú thích:
[1] Magnifica humanitas [Papal encyclical]. The Vatican, 15/5/2026. https://www.vatican.va/content/leo-xiv/en/encyclicals/documents/20260515-magnifica-humanitas.html
[2] OECD employment outlook 2023: Artificial intelligence and the labour market. Organisation for Economic Co-operation and Development, 2023. https://www.oecd.org/content/dam/oecd/en/publications/reports/2023/07/oecd-employment-outlook-2023_904bcef3/08785bba-en.pdf
[3] Bridging skill gaps for the future: New jobs creation in the AI age (Staff Discussion Note No. 2026/001). International Monetary Fund, 14/1/2026. https://www.imf.org/-/media/files/publications/sdn/2026/english/sdnea2026001.pdf