Một hình thức giữa nhân viên chính thức và lao động tự do
Khoảng 70.000 lao động làm việc qua nền tảng đang giúp Singapore vận hành mỗi ngày - từ giao đồ ăn, bưu kiện đến chở hành khách đi khắp đảo quốc.
Song cũng như Việt Nam hay nhiều quốc gia khác, trong thời gian dài, họ được xem là lao động tự do hoặc người tự kinh doanh. Do đó, họ phải tự gánh chịu những rủi ro đi kèm với công việc, kể cả phải tự chi trả chi phí y tế khi gặp tai nạn trong môi trường lao động, và không thể đàm phán chính thức với nền tảng số để cải thiện điều kiện làm việc.
Tài xế Grab ở Singapore. Ảnh: Shutterstock.
Nhưng từ ngày 1/1/2025, Singapore chính thức triển khai Luật Người lao động Nền tảng (Platform Workers Act), thay đổi cách phân loại lao động và mang lại những cơ chế bảo vệ tài chính và an sinh chưa từng có.
Cụ thể, đạo luật mới công nhận lao động nền tảng là một nhóm riêng, không hoàn toàn là nhân viên chính thức (làm cho công ty, tổ chức và có hợp đồng lao động), nhưng cũng không phải người lao động tự do/người tự kinh doanh, mà nằm ở giữa hai hình thức này. Đây là cách phân loại vừa cho phép duy trì sự linh hoạt đặc trưng của lao động nền tảng (như tự chủ thời gian), đồng thời khắc phục các lỗ hổng về an sinh xã hội do quyền kiểm soát của thuật toán gây ra.
Đạo luật mới được đánh giá là mang lại mức bảo vệ chưa từng có cho người lao động qua ứng dụng, với ba thay đổi lớn: chính thức công nhận cơ chế đại diện tập thể, yêu cầu đóng góp vào quỹ tiết kiệm bắt buộc do nhà nước quản lý, đảm bảo bảo hiểm khi xảy ra tai nạn lao động.
Có cơ chế đại diện tập thể cho người lao động
Trong nhiều năm, thiếu cơ chế đại diện tập thể nên quan hệ giữa từng tài xế với nền tảng số mang tính cá nhân, phân tán và bất cân xứng quyền lực. Đạo luật cũng chính thức hóa cơ chế đại diện tập thể thông qua các Hiệp hội Lao động Nền tảng (PWA). Lần đầu tiên, lao động nền tảng được trao quyền thành lập các hiệp hội có tư cách pháp lý tương tự công đoàn. Các hiệp hội này có quyền đại diện cho người lao động để thương lượng tập thể với nhà điều hành về các vấn đề như thù lao, điều kiện làm việc và an toàn sức khỏe.
Với tài xế xe công nghệ, điều này đồng nghĩa với việc Hiệp hội Xe hợp đồng cá nhân Quốc gia (NPHVA) được công nhận là tổ chức đại diện chính thức.
Ông Raven Lee, Tổng thư ký NPHVA, cho rằng đây là bước ngoặt: "Chúng tôi đã có tư cách pháp lý để thay mặt các thành viên làm việc trực tiếp với nhà điều hành nền tảng, xử lý vấn đề một cách hệ thống và vận động cải thiện điều kiện làm việc với sự hậu thuẫn của Chính phủ."
Tính đường dài cho người lao động số
Trước đây, những người lao động nền tảng như tài xế Grab phải tự xoay xở tiết kiệm và chuẩn bị cho tuổi hưu mà không có sự hỗ trợ từ "người sử dụng lao động", khiến họ thường xuyên rơi vào tình trạng bấp bênh về tài chính.
"Sau khi trả hết hóa đơn, lo các chi phí cần thiết, còn bao nhiêu thì tôi mới tiết kiệm bấy nhiêu," Hagerty Hillary - một tài xế Grab chia sẻ với Công đoàn Quốc gia Singapore (NTUC).
Đạo luật mới đã thay đổi hoàn toàn điều này. Các nền tảng sẽ khấu trừ trực tiếp phần đóng góp vào vào Quỹ Dự phòng Trung ương (CPF) từ mỗi chuyến xe. CPF là hệ thống tiết kiệm bắt buộc do nhà nước quản lý; người lao động và người sử dụng lao động cùng đóng góp một phần thu nhập vào đó để dùng cho các nhu cầu thiết yếu như hưu trí, chăm sóc y tế và mua nhà.
"Cách họ trích cũng rất hợp lý - mỗi chuyến xe sẽ trích một phần nhỏ, một tỷ lệ nhất định vào CPF. Không phải đóng ‘một cục’ lớn nên mình không cảm thấy áp lực," nữ tài xế nói thêm.
Chính phủ Singapore biết rằng khi bắt đầu đóng góp vào CPF, số tiền người lao động cầm về mỗi tháng sẽ bị giảm. Bởi vậy, Chính phủ đã triển khai Chương trình Hỗ trợ Chuyển đổi CPF, nhằm "giảm sốc" cho người lao động. Những người có thu nhập ròng từ 3.000 SGD trở xuống sẽ được trợ cấp số tiền tương đương khoản họ đã nộp vào CPF.
Chế độ bù đắp 100% này mới được áp dụng trong năm 2025 và sẽ giảm dần trong các năm sau. Đồng thời, mức đóng CPF cũng sẽ tăng trong 5 năm tới để ngang bằng với người lao động chính thức.
Với Hagerty - người dự định mua nhà gần bố mẹ trong tương lai - CPF không chỉ là tiết kiệm mà còn mở ra cơ hội sở hữu nhà, điều trước đây khá khó tiếp cận. "Bố tôi nói rằng có CPF thì khả năng được duyệt vay cao hơn, vì nó chứng minh mình có thu nhập ổn định," cô cho biết.
Được bảo hiểm mà không tốn thêm chi phí
Ngoài ra, đạo luật cũng yêu cầu các nền tảng phải mua bảo hiểm cho người lao động để bảo vệ họ khi xảy ra tai nạn trong lúc làm việc. Đây là một lớp bảo vệ quan trọng cho những công việc có rủi ro cao.
Theo đó, chi phí y tế sẽ được thanh toán lên tới 45.000 SGD, tối đa trong thời hạn một năm sau tai nạn, cùng với bồi thường trong trường hợp mất khả năng lao động vĩnh viễn hoặc tử vong.
Bảo hiểm bắt buộc này giúp người lao động yên tâm hơn mà không phải gánh thêm chi phí.
Hình mẫu về bảo vệ lao động nền tảng
Luật Người lao động Nền tảng là kết quả của nỗ lực vận động bền bỉ trong hơn 10 năm của Công đoàn Quốc gia Singapore và các hiệp hội liên kết.
Bên cạnh đó, đại dịch COVID-19 cũng đóng vai trò "chất xúc tác" quan trọng khi phơi bày rõ sự bấp bênh của nhóm lao động nền tảng, với thu nhập sụt giảm nghiêm trọng, qua đó thúc đẩy chính phủ phải có những hành động pháp lý mạnh hơn.
Ông Lee cho rằng với cách tiếp cận này, Singapore trở thành hình mẫu về bảo vệ lao động nền tảng. Tuy nhiên, ông lưu ý, "dù đạo luật tạo ra nền tảng vững chắc, nhưng sự hợp tác liên tục giữa các bên mới quyết định thành công về lâu dài".
Tính đến giữa tháng 4/2025, đã có 20 nền tảng lớn như Grab, Deliveroo và Lazada đăng ký tuân thủ Luật Người lao động Nền tảng, đánh dấu bước khởi đầu tích cực cho mô hình quản trị này.
Đối với những người như Hagerty, các cơ chế bảo vệ mới khiến công việc dựa trên nền tảng số trở thành một lựa chọn nghề nghiệp chắc chắn.
Kim Dung tổng hợp
---
Tài liệu tham khảo:
Driving toward security: How Singapore’s Platform Workers Act empowers platform workers to plan their financial future. https://www.ausbe.org.sg/news/Driving-Toward-Security-How-Singapores-Platform-Workers-Act-Empowers-Platform-Workers/
How the Platform Workers Act transforms protection for platform riders and drivers in Singapore. https://www.ntuc.org.sg/ucarecentre/news/How-the-Platform-Workers-Act-transforms-protection-for-platform-riders-and-drivers-in-Singapore/
Platform Work Associations and the Platform Workers Act in Singapore. https://www.ilo.org/publications/platform-work-associations-and-platform-workers-act-singapore
Platform Workers Act: what it covers. Ministry of Manpower. https://www.mom.gov.sg/employment-practices/platform-workers-act/what-it-covers