 |
Báo cáo của Dự án CASE được xuất bản vào tháng 10/2024. Nguồn: Báo cáo Dự án CASE |
Trong báo cáo "Electricity market designs in Southeast Asia: Harnessing opportunities for renewable energy growth in Indonesia, Thailand, Viet Nam, and the Philippine" xuất bản gần đây, các nhà nghiên cứu của Dự án CASE nhận xét rằng, việc triển khai các nguồn năng lượng tái tạo ở Đông Nam Á đã tụt hậu so với những khu vực khác trên thế giới và vẫn ở mức dưới tiềm năng của khu vực, mặc dù các hệ thống điện đã được mở rộng thành công. Trong đó, điện gió và điện mặt trời đóng góp chưa đến 5% tổng sản lượng điện tại hầu hết các quốc gia Đông Nam Á – trừ Việt Nam, nơi tỷ lệ này đã vượt qua 13% vào năm 2023.
Theo Báo cáo, ngành điện ở mỗi nước có thể có cấu hình khác nhau, từ các mô hình độc quyền đến các thị trường được tái cấu trúc cạnh tranh, nhưng đều có khả năng đối mặt với năm thách thức trong quá trình phát triển thị trường năng lượng tái tạo: (i) đảm bảo đầu tư dài hạn cho các nguồn năng lượng tái tạo; (ii) tăng tính linh hoạt của hệ thống để cho phép hấp thụ nhiều năng lượng tái tạo hơn với chi phí thấp; (iii) đảm bảo đủ điện cho nhu cầu khử carbon của nền kinh tế; (iv) quản lý hiệu quả việc vận hành hoặc ngừng các nhà máy điện than và dầu khí truyền thống; và (v) cân bằng giữa việc cung cấp điện giá rẻ cho người tiêu dùng và đảm bảo rằng các công ty trong ngành điện có đủ doanh thu để duy trì và mở rộng hoạt động.
Trong trường hợp Việt Nam, Báo cáo đã cụ thể hóa các thách thức nêu trên thành những vấn đề thị trường và quy định, đó là:
- Cách tiếp cận "dừng-rồi-đi" (stop-and-go) trong các chính sách hỗ trợ năng lượng tái tạo của Việt Nam đã kìm hãm đầu tư. Khi chế độ giá mua điện cố định FIT chấm dứt vào năm 2021, các nhà đầu tư trong và ngoài nước đều bối rối không biết tiếp theo sẽ đi về đâu. Việc không có một chính sách dài hạn và ổn định khiến nhà đầu tư không dám bỏ tiền vào các dự án năng lượng tái tạo mới, gây ảnh hưởng tới sự phát triển của năng lượng tái tạo. Việc giới thiệu cơ chế cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA) vào tháng 7/2024 đã giải quyết phần nào sự không chắc chắn về chính sách. Tuy nhiên, Việt Nam nên đưa ra một cơ chế đấu thầu công khai mới bên cạnh các hợp đồng DPPA để tăng tỷ lệ triển khai năng lượng tái tạo và thu hút đủ đầu tư.
- Về chủ trương, năng lượng tái tạo được ưu tiên phân phối nhưng trên thực tế, hoạt động này chưa được chính thức hóa thành một cơ chế. Chính vì thế, các dự án điện gió và điện mặt trời phải đối mặt với rủi ro cắt giảm ngày càng tăng do sự hạn chế của lưới điện. Các dự án năng lượng tái tạo này không được đền bù cho những giờ bị cắt giảm, làm tăng rủi ro cho các dự án và làm suy yếu khả năng đầu tư vào lĩnh vực năng lượng tái tạo.
- Việt Nam vẫn đang trợ cấp đầu vào cho than trong nước, làm chi phí vận hành của các nhà máy điện than ở mức thấp hơn so với thực tế, khuyến khích các nhà máy điện than tiếp tục hoạt động và được triển khai nhiều hơn trong hệ thống điện quốc gia.
- Mạng lưới truyền tải điện hiện nay không đủ khả năng để đưa điện từ các tỉnh phía Nam, nơi có nhiều nguồn năng lượng tái tạo, đến các khu vực tiêu thụ điện ở phía Bắc. Để đáp ứng nhu cầu sử dụng năng lượng tái tạo ngày càng cao, các đường dây truyền tải điện cần được mở rộng. Tuy nhiên, Tập đoàn Điện lực Việt Nam EVN khó có thể tự mình đầu tư hết các đường dây, và cần phải có sự tham gia của các bên thứ ba. Điều này cho thấy cần phải cải cách chính sách về giá cước truyền tải điện để khuyến khích các khoản đầu tư cần thiết từ khu vực tư nhân.
Dựa trên các phân tích, Báo cáo đưa ra 12 biện pháp khuyến nghị để Việt Nam cải thiện thị trường điện và đẩy nhanh quá trình chuyển đổi sang năng lượng sạch.
Một vài trong số đó là: áp dụng các cuộc đấu giá cạnh tranh cho năng lượng tái tạo; triển khai cơ chế DPPA trên thực tiễn; chính thức hóa việc thành lập thị trường dịch vụ phụ trợ để có được sự linh hoạt của hệ thống trong ngắn hạn; chính thức hóa việc phân phối ưu tiên cho năng lượng tái tạo và các cơ chế bồi thường khi cắt giảm (nếu có); thành lập một thị trường lưu trữ năng lượng chuyển tiếp để làm bước đệm cho các nhà máy điện tái tạo; đưa vào hệ thống giao dịch tín chỉ carbon; đưa đủ chi phí vào giá điện, đồng thời có chính sách hỗ trợ cho nhóm người tiêu dùng bị tổn thương v.v.
Xem đầy đủ báo cáo "Electricity market designs in Southeast Asia: Harnessing opportunities for renewable energy growth in Indonesia, Thailand, Viet Nam, and the Philippine" (tạm dịch: Thiết kế thị trường điện ở Đông Nam Á: Khai thác cơ hội tăng trưởng năng lượng tái tạo tại các nước Indonesia, Thái Lan, Việt Nam và Philippines) tại đây.
* Dự án CASE do Bộ Kinh tế và Bảo vệ Khí hậu CHLB Đức tài trợ, thực hiện từ năm 2020 đến năm 2027.
Ngô Hà