Vài năm gần đây cứ đến ngày Báo chí cách mạng Việt Nam chúng ta sẽ được đọc những bài viết nói về vai trò trách nhiệm của nhà báo và báo chí, trong đó thế nào cũng có những khó khăn hiện nay mà báo chí phải đối mặt, thế nào cũng có một thực trạng "báo chí đang phải cạnh tranh với mạng xã hội", "báo chí đối đầu với mạng xã hội"... đại để thế.
Nhưng có phải là mạng xã hội là đối thủ, và báo chí đang cạnh tranh với nó?
Báo chí ra đời và phát triển sớm hơn mạng xã hội rất lâu, xây dựng được bộ máy tổ chức chuyên nghiệp, các chuẩn mực nghề nghiệp, quy trình kiểm chứng thông tin đa chiều và đội ngũ được đào tạo bài bản. Các tờ báo xác định chủ trương, tôn chỉ mục đích và độc giả mục tiêu rất rõ ràng. Cạnh tranh, nếu có, giữa các cơ quan báo chí chính là ở việc bảo đảm cho tờ báo giữ được uy tín, bản sắc riêng biệt, chất lượng thông tin.
Mạng xã hội mới ra đời khoảng hơn hai mươi năm trên nền tảng công nghệ internet. Tính cá nhân và tính tương tác nhanh, thậm chí tức thời, là đặc điểm chủ yếu. Về bản chất, đây là nơi để các mối quan hệ, các cuộc trò chuyện xã hội diễn ra trên "môi trường số", phần nào có tính "ảo". Do vậy, những đặc tính vốn tồn tại trong các câu chuyện thường ngày, có tính "dư luận", phiếm chỉ, tùy tiện, thuần túy cảm xúc cá nhân, mang theo định kiến... ở mạng xã hội cũng phổ biến như ngoài đời thực. Thậm chí, tính tương tác ngay lập tức luôn kích thích nhu cầu "câu view", cũng như thể hiện tính cá nhân cao hơn. Nhưng trách nhiệm của họ trước hết chỉ là của cá nhân, không nhất thiết đi kèm theo trách nhiệm của một thiết chế nghề nghiệp, với các chuẩn mực và cơ chế chịu trách nhiệm công khai trước xã hội.
Ảnh: Pexel
Truyền thông có vai trò quan trọng bởi thông tin mà nó mang lại chứ không phải bản thân thiết chế báo chí, truyền hình hay đài phát thanh hay mạng xã hội... Quyền lực của cơ quan truyền thông là ở quyền có thông tin và đưa thông tin nhanh chóng, chính xác, khách quan, đa chiều có kiểm chứng.
Đó chính là giá trị cốt lõi của báo chí.
Trong khi đó, lợi thế cốt lõi của mạng xã hội lại nằm ở khả năng mở rộng không gian tham gia, khi hàng triệu người có thể cùng lúc chia sẻ trải nghiệm, ý kiến, góc nhìn, và đặc biệt là cảm xúc của mình. Mạng xã hội đã tận dụng, sử dụng đặc điểm này để phát triển và lan tỏa. Tính chất cá nhân, "dư luận, truyền miệng" làm cho thông tin ở mạng xã hội nhiều khi "linh tinh lang tang" nhưng không hoàn toàn vô ích. Việc mỗi cá nhân bày tỏ quan điểm, nhận xét, suy nghĩ, đánh giá... phần nào giống như "hàn biểu thử" cảm xúc xã hội trước bất kỳ vấn đề gì.
Do đó, nếu báo chí mạnh về xác thực thông tin thì mạng xã hội mạnh về phản ánh trạng thái xã hội. Nếu báo chí cung cấp tri thức đã được kiểm chứng với một quy trình chặt chẽ thì mạng xã hội cung cấp dòng chảy cảm xúc và dư luận đang diễn ra.
Bởi vậy, nhìn từ chức năng xã hội, báo chí và mạng xã hội không nhất thiết loại trừ nhau.
Phóng viên Như Quỳnh tác nghiệp trong dịch COVID-19, ảnh chụp năm 2021.
Tuy nhiên, hiện nay cả báo chí và mạng xã hội đều dựa trên nền tảng công nghệ internet và truyền thông đa phương tiện, cùng hướng đến mục đích quan trọng nhất là thông tin nhanh và thu hút sự tương tác của cộng đồng, bên cạnh những mục đích khác. Thực trạng của sự "cạnh tranh" về tốc độ ngày càng nhanh, so kè đến từng giờ hoặc thậm chí vài chục phút, khiến báo chí đứng trước nguy cơ cũng có thể vì sức ép mà suy giảm lợi thế của riêng mình, thậm chí phần nào biến thành mạng xã hội với tin tức "hầm bà lằng" từ nội dung đến hình thức (trình bày, ngôn ngữ, nhận xét, đánh giá...), nhưng thiếu sự đa dạng, nhất là sự đa chiều, và giữ nguyên sự xơ cứng, bảo thủ.
Khi báo chí chạy theo tốc độ thay vì kiểm chứng, chạy theo tương tác thay vì phân tích, thì báo chí đang cố trở thành một phiên bản khác của mạng xã hội. Và trong cuộc đua ấy, báo chí khó có thể thắng.
Thật tiếc khi phải viết dòng này, vì tôi luôn thân thiết với rất nhiều nhà báo, rằng: khi báo chí không làm tròn vai trò của mình thì mạng xã hội sẽ thay thế.
Ngược lại, khi báo chí làm tốt hơn mạng xã hội trong việc thực hiện chức năng xác minh, điều tra, phân tích và cung cấp bối cảnh cho các sự kiện, thì chắc chắn độc giả sẽ không bao giờ quay lưng, bỏ rơi báo chí. Càng chịu sức ép cạnh tranh với mạng xã hội, báo chí càng cần giữ vững bản sắc của mình, đưa ra những phân tích đa chiều mà chỉ có các tòa báo, các nhà báo giàu tâm huyết, dày kinh nghiệm nghề nghiệp, theo dõi chuyên sâu từng vấn đề, mới làm được tốt nhất.