Bất ngờ về mức độ phát triển tư bản ở Bắc Âu, Trung Quốc và các nước đang phát triển

"Nếu hỏi bất kỳ ai chủ nghĩa tư bản là gì, chúng ta sẽ nhận được những câu trả lời rất khác nhau. Điều đó khiến việc tranh luận về tính đúng đắn và giá trị của mô hình này không hề dễ dàng chút nào", TS Scott Miller (Trường Kinh doanh Darden, Đại học Virginia), tác giả chính của Chỉ số Chủ nghĩa tư bản Toàn cầu GCI, chia sẻ trong bài viết trên website của trường.

"Chúng tôi nhận thấy khái niệm ‘chủ nghĩa tư bản’ luôn được mọi người quan tâm. Vì vậy, cần định nghĩa và đo lường cách thức nó thực sự vận hành trên toàn thế giới", ông cho biết.

Sau ba năm nghiên cứu và tổng hợp từ hơn 200 bộ dữ liệu, mới đây, nhóm của Miller đã công bố Chỉ số GCI, cụ thể hóa mô hình tư bản thành những đặc điểm có thể quan sát và đánh giá, đồng thời giúp xác định quốc gia nào có những điều kiện thuận lợi hơn cho hoạt động tư bản chủ nghĩa. Đặc biệt, GCI giúp tách biệt hai khái niệm thường bị đánh đồng: chủ nghĩa tư bản và mô hình nhà nước phúc lợi.

Cụ thể, báo cáo GCI đánh giá mức độ phát triển của chủ nghĩa tư bản tại 161 quốc gia thông qua tám phương diện: quyền sở hữu tài sản và sở hữu tư nhân, chính sách hỗ trợ thị trường, mức độ mở cửa của thị trường lao động, cạnh tranh thị trường, sức mạnh của hệ thống ngân hàng, tăng trưởng doanh nghiệp mới, tự do lưu thông hàng hóa và vốn, và mức độ phát triển và tinh vi của thị trường vốn. Mỗi chỉ số thành phần được chuẩn hóa trên thang điểm 0-100, từ đó nhóm nghiên cứu tính toán điểm GCI tổng hợp cho từng quốc gia (cũng nằm trên thang điểm 0-100).

Dữ liệu mà nhóm nghiên cứu sử dụng được tổng hợp trong giai đoạn 2009 - 2025 và sẽ tiếp tục được cập nhật trong những năm tiếp theo.

Chủ nghĩa tư bản phát triển mạnh nhất ở đâu?

Năm 2025, xét theo khu vực, Tây Âu có điểm GCI trung bình cao nhất, tiếp theo là Bắc Mỹ. Trong khi đó, Nam Á và châu Phi hạ Sahara là hai khu vực có điểm số thấp nhất.

Đáng chú ý, điểm GCI trung bình của Tây Âu đã giảm 4 điểm trong giai đoạn 2009 - 2025. Trong khi đó, Trung Á - khu vực bao gồm cả Trung Quốc - lại tăng 5 điểm trong cùng giai đoạn và đứng thứ sáu trong số 10 khu vực được đo lường.

Xét theo quốc gia/vùng lãnh thổ, mười nơi có điểm GCI cao nhất lần lượt là: Thụy Sĩ, Mỹ, Hồng Kông, Canada, Singapore, Luxembourg, Đan Mạch, Úc, Thụy Điển, Na Uy với điểm số từ 90 trở lên. Mặc dù Hồng Kông là một phần của Trung Quốc, nhóm nghiên cứu vẫn chấm điểm riêng cho vùng lãnh thổ này do có lịch sử đặc thù là một trung tâm thương mại tự do và thị trường mở.

Nhóm cuối bảng gồm Chad (24,1 điểm), Libya (21,8 điểm), Venezuela (8,9 điểm).

Ba phát hiện bất ngờ gây quan tâm

Theo TS Miller, có ba phát hiện từ dữ liệu GCI gây bất ngờ và thu hút nhiều sự quan tâm nhất. Thứ nhất là việc các nước Bắc Âu vẫn có điểm số cao, trong đó Đan Mạch đứng thứ 7, Thụy Điển đứng thứ 9 và Na Uy đứng thứ 10, dù các quốc gia này nổi tiếng với hệ thống phúc lợi xã hội toàn diện.

TS Miller cho biết, người Mỹ thường xem các quốc gia Bắc Âu như Đan Mạch là những hình mẫu của xã hội chủ nghĩa, trong đó chính phủ đóng vai trò lớn trong việc cung cấp các dịch vụ thiết yếu và bảo đảm an sinh cho người dân. Tuy nhiên, theo ông, cách nhìn này xuất phát từ việc nhiều người nhầm lẫn giữa sự hiện diện của hệ thống chăm sóc sức khỏe toàn dân, mạng lưới an sinh xã hội với việc không có chủ nghĩa tư bản.

"Chủ nghĩa tư bản ở các nước Bắc Âu có những biểu hiện khác so với Thụy Sĩ hay Mỹ, nhưng không vì thế mà các nước này kém tư bản chủ nghĩa hơn. Trên thực tế, các nước Bắc Âu đang ngày càng phát triển theo hướng tư bản chủ nghĩa, trong khi các nước phát triển còn lại lại có xu hướng suy giảm", TS Miller nói.

Phát hiện đáng chú ý thứ hai nằm ở Trung Quốc. Theo TS Miller, các cuộc thảo luận công khai thường cố gắng phân định Trung Quốc là quốc gia "tư bản chủ nghĩa hay không tư bản chủ nghĩa". Ông cho rằng cách đặt vấn đề này quá đơn giản hóa thực tế.

Trong 8 chỉ số thành phần của GCI, Trung Quốc nằm trong nhóm 35 quốc gia đứng đầu ở 5 lĩnh vực: sự hình thành doanh nghiệp mới, mức độ phát triển của thị trường vốn, tính ổn định của hệ thống ngân hàng, các chính sách hỗ trợ thị trường và cạnh tranh thị trường. Tuy nhiên, ở hai lĩnh vực quyền sở hữu tài sản và tự do lưu chuyển hàng hóa, vốn, Trung Quốc lần lượt đứng thứ 131 và 94.

Từ những kết quả này, "chúng ta có thể nhận diện những khía cạnh nào trong nền kinh tế Trung Quốc mang đặc trưng tư bản chủ nghĩa và những khía cạnh nào thì không", Miller nhận định.

Phát hiện đáng chú ý thứ ba nằm ở các nước đang phát triển. Nhìn vào điểm GCI trung bình còn thấp của Mỹ Latinh và châu Phi hạ Sahara, người ta có thể đi đến kết luận rằng chủ nghĩa tư bản đang phát triển chậm tại các nước đang phát triển. Tuy nhiên, theo TS Miller, chủ nghĩa tư bản đang phát triển nhanh nhất tại chính những quốc gia này.

Các nhà nghiên cứu bất ngờ khi phát hiện tất cả những quốc gia có mức tăng điểm GCI lớn nhất trong giai đoạn 2009 - 2025 đều thuộc nhóm đang phát triển. Trong đó, Benin ở Tây Phi có mức cải thiện lớn nhất. Miller cho biết, điểm số của Benin đã tăng "đáng kinh ngạc" ở 5 trong 8 chỉ số thành phần trong giai đoạn 2009 - 2025.

"Nếu muốn nghiên cứu những tác động của quá trình chuyển đổi sang chủ nghĩa tư bản, các quốc gia đang phát triển là những trường hợp rất đáng để tìm hiểu", Miller nói.

Theo nhóm chuyên gia tham gia xây dựng GCI, chỉ số này đưa ra một cách nhìn khác về chủ nghĩa tư bản. "Chỉ số GCI cho chúng ta thấy nhiều hệ thống kinh tế trên thế giới đang bị hiểu sai nghiêm trọng", TS Miller nhận định. Theo ông, nhà nước có thể cản trở hoạt động của hệ thống tư bản chủ nghĩa nếu can thiệp thiếu hợp lý, nhưng điều đó không có nghĩa là chủ nghĩa tư bản càng phát triển khi càng ít có sự hiện diện của nhà nước.

"Chúng ta cần có hệ thống tòa án để bảo vệ quyền sở hữu tài sản, cũng như các thể chế nhằm ngăn chặn chủ nghĩa thân hữu và bảo đảm thị trường có tính cạnh tranh. Đó là hai trong số những hình thức can thiệp cần thiết của chính phủ để chủ nghĩa tư bản vận hành", ông giải thích.

Bốn hình thái của chủ nghĩa tư bản

Ngoài việc so sánh giữa các quốc gia, chỉ số GCI còn phân tích những hình thái khác nhau của chủ nghĩa tư bản. Thay vì xem chủ nghĩa tư bản là một mô hình kinh tế đơn nhất, nhóm nghiên cứu chia thành bốn nhóm:

Chủ nghĩa tư bản khởi nghiệp (Entrepreneurial): Nhóm này có thế mạnh về khả năng thành lập doanh nghiệp mới và các chính sách thị trường, nhưng yếu hơn về quyền sở hữu tài sản cũng như tự do lưu thông hàng hóa và vốn. Ba quốc gia/vùng lãnh thổ đứng đầu nhóm gồm Thụy Sĩ, Hồng Kông và Mỹ.

Chủ nghĩa tư bản doanh nghiệp (Corporate): Nhóm này có thế mạnh về thị trường vốn, sự ổn định và tăng trưởng của hệ thống ngân hàng, song lại bộc lộ những điểm yếu đáng kể về cạnh tranh thị trường, sự tự do của thị trường lao động, chính sách thị trường và khả năng thành lập doanh nghiệp. Nhật Bản và Hàn Quốc là hai nền kinh tế mang những đặc trưng rõ nét nhất của nhóm.

Chủ nghĩa tư bản thể chế (Institutional): Nhóm này có thế mạnh trong "nền kinh tế thực" (thể hiện qua cạnh tranh thị trường, thị trường lao động và khả năng thành lập doanh nghiệp), nhưng còn nhiều hạn chế đáng kể trong lĩnh vực tài chính, đặc biệt là ngân hàng và thị trường vốn. Na Uy và các quốc gia Tây Âu dẫn đầu nhóm.

Chủ nghĩa tư bản thương mại (Commercial Capitalism): Được định hình bởi sự ưu tiên tự do lưu thông hàng hóa, vốn, quyền sở hữu tài sản và sở hữu tư nhân; trong khi đó, các yếu tố còn lại đều có điểm số thấp. Singapore và Pháp là những trường hợp nổi bật trong nhóm này.

Trong bảng xếp hạng GCI 2025, Việt Nam đạt điểm tổng thể là 72,9/100, xếp thứ 51. Một số chỉ số thành phần của Việt Nam khá cao: tạo lập và phát triển doanh nghiệp mới xếp thứ 36; tự do lưu thông hàng hóa và vốn xếp thứ 41; chính sách hỗ trợ thị trường xếp thứ 42; cạnh tranh thị trường xếp thứ 43; mức độ phức tạp của thị trường vốn xếp thứ 48; mở cửa thị trường lao động xếp thứ 49; độ sâu và sự ổn định của hệ thống ngân hàng xếp thứ 60. Trong khi đó, chỉ số về quyền sở hữu và sở hữu tư nhân xếp thứ 126.

Xét theo các hình thái của chủ nghĩa tư bản, báo cáo xếp Việt Nam vào nhóm chủ nghĩa tư bản khởi nghiệp.

TS Miller nhận xét, "việc hiểu được những cách kết hợp các yếu tố khác nhau sẽ dẫn đến những kết quả nào sẽ giúp các nhà hoạch định chính sách cũng như các lãnh đạo doanh nghiệp và tài chính đưa ra quyết định sáng suốt hơn".

"Nghiên cứu của chúng tôi không đơn thuần là một dự án học thuật. Chỉ số GCI có thể mang lại những tác động thực tế đối với các nhà hoạch định chính sách và lãnh đạo doanh nghiệp, giúp họ hiểu rõ hơn những mặt tích cực và tiêu cực trong các quyết định của mình", ông nhấn mạnh.

Mỹ Hạnh tổng hợp