Từng được tôn vinh như biểu tượng vượt nghịch cảnh, từng là giáo sư xã hội học của Cambridge, Jason Arday vừa từ chức giữa hàng loạt cáo buộc đạo văn, bịa đặt thân thế và thổi phồng các chiến tích cá nhân.
Jason Arday là ai?
Jason Arday là một trong những biểu tượng truyền cảm hứng nổi tiếng nhất giới học thuật Anh. Được chẩn đoán tự kỷ và chậm phát triển, không thể nói cho đến năm 11 tuổi và không biết đọc biết viết trước tuổi 18, ông đã tạo nên kỳ tích khi trở thành giáo sư da màu trẻ nhất trong lịch sử Cambridge.
Sinh ra trong một gia đình gốc Ghana sống tại khu nhà ở xã hội Clapham (London), nghịch cảnh bủa vây cuộc đời Arday. Ông gần như bị điếc một bên tai, chật vật trước cả những phép tính đơn giản, và gặp những vấn đề nghiêm trọng về trí nhớ, đọc hiểu cũng như kỹ năng xử lý thông tin. Thời niên thiếu, có lần ông bị một nhóm bạn đồng lứa đánh đập dã man đến mức phát bệnh động kinh. Để vượt qua những năm tháng trung học dù - theo chính lời ông kể - hoàn toàn mù chữ, Arday phải nhờ đến sự hỗ trợ rất lớn từ các trợ giảng ngồi kế bên để ghi chép bài thay mình.
Khi Arday nộp đơn vào đại học, người bạn gái phải "viết hộ" ông toàn bộ hồ sơ ứng tuyển, bao gồm cả bài luận cá nhân. Bước vào giảng đường, một người bạn học cùng khóa luôn ngồi cạnh để cho ông chép nhờ bài. Arday nhận bằng tiến sĩ tại Đại học Liverpool John Moores vào năm 2015. Ông viết trong hồi ký rằng ngay cả khi đã bắt đầu học chương trình thạc sĩ, khả năng đọc hiểu của ông cũng chỉ tương đương với cô con gái 3 tuổi.
Jason Arday từng là một trong những biểu tượng truyền cảm hứng nổi tiếng nhất giới học thuật Anh. Ảnh: Đại học Cambridge
Thế nhưng, ông vẫn kiên trì tiến bước. Ông giảng dạy xã hội học tại nhiều trường như Đại học Durham và Đại học Glasgow, trước khi gây chú ý với hàng loạt công trình nghiên cứu về lý thuyết chủng tộc tới hạn, tình trạng phân biệt chủng tộc trong ngành giáo dục Anh cũng như những trải nghiệm cá nhân về chứng đa dạng thần kinh (neurodivergence).
Năm 2023, ở tuổi 37, ông chính thức trở thành giáo sư Đại học Cambridge. Thời điểm đó, ngôi trường danh giá 800 tuổi tự hào tuyên bố ông là "người da màu trẻ tuổi nhất từng được bổ nhiệm vào vị trí giáo sư", đứng vào hàng ngũ chỉ có 5 giáo sư da màu khác tại đây.
Ông Bhaskar Vira, Phó Hiệu trưởng phụ trách đào tạo của nhà trường, lúc bấy giờ ca ngợi Arday là "một học giả kiệt xuất về chủng tộc, bất bình đẳng và giáo dục". Ông nhấn mạnh Arday sẽ "đóng góp đáng kể vào các nghiên cứu của Cambridge trong lĩnh vực này, đồng thời góp phần giải quyết tình trạng thiếu đại diện của những người xuất thân từ hoàn cảnh kinh tế - xã hội khó khăn, đặc biệt là cộng đồng người da màu, người châu Á và các nhóm dân tộc thiểu số khác."
Ông Vira nói thêm: "Những trải nghiệm của Arday đã phản ánh rõ nét các rào cản mà nhiều nhóm yếu thế phải đối mặt trong giáo dục đại học, đặc biệt là tại các đại học hàng đầu. Cambridge có trách nhiệm làm mọi cách để khắc phục điều này, qua đó tạo ra một không gian học thuật mà ở đó ai cũng cảm thấy mình thuộc về."
Sau khi nhậm chức, Arday lập tức trở thành tâm điểm của truyền thông. Ông liên tục xuất hiện trên sóng truyền hình, được trao hàng loạt bằng tiến sĩ danh dự và nhận về sự chú ý đặc biệt từ công chúng, đến mức được dư luận tung hô như một "siêu sao học thuật".
Quá hoàn hảo để là sự thật?
Thế nhưng, tháng Bảy vừa qua, các cáo buộc đạo văn bắt đầu râm ran khi một người tên là Nathan Cofnas đăng bài trên Substack chỉ ra luận án tiến sĩ của Arday có dấu hiệu đạo văn. Tờ The Telegraph sau đó xác nhận phân tích cho thấy hơn 100 đoạn văn trong luận án này trùng khớp kỳ lạ với công trình của tác giả Paula Zwozdiak-Myers (Đại học Brunel) công bố trước đó 6 năm.
Giáo sư danh dự Dave Harris (Đại học Plymouth Marjon), người từng cảnh báo vụ việc từ năm 2023, khẳng định: "Nhiều phần quan trọng trong các công trình của Giáo sư Arday, từ luận án tiến sĩ đến các bài báo sau này, đều mang dấu hiệu đạo văn nghiêm trọng. Tôi không tìm thấy lời giải thích hợp lý nào khác."
Một sinh viên từng theo học lớp của Arday tại Đại học Roehampton vào năm 2018 đã gửi bài ẩn danh cho trang web Unherd, khẳng định vị giáo sư này đã hoàn toàn "thất bại" trong vai trò người thầy. Cô cho biết ông "thường xuyên đi muộn về sớm", thậm chí có lần chỉ đứng lớp đúng một tiếng dù lịch giảng kéo dài bốn tiếng.
Cô kể rằng trong những giờ học "tệ hại" đó, Arday thường "nói lan man" về nam rapper Eminem và chỉ đưa ra "những quan điểm chung chung về phân biệt chủng tộc mà không bao giờ trích dẫn bất kỳ lý thuyết học thuật nào".
"Chúng tôi dần nhận ra mình chẳng học được điều gì thực chất, và phần lớn những gì ông ấy nói chỉ là nhảm nhí," cô viết. Cô cũng chia sẻ thêm, khi cô phàn nàn về điểm số thấp trong một bài luận, Arday đã tỏ ra "giận dữ, nhưng đồng thời cũng lộ rõ sự sợ hãi". "Arday ám chỉ tôi là kẻ phân biệt chủng tộc, và bảo rằng lý do duy nhất khiến tôi không hài lòng với số điểm 70 là vì 'đặc quyền da trắng' của tôi. Rõ ràng ông ấy rất bực bội khi bị chất vấn," cô viết.
Ban đầu, Đại học Cambridge lên tiếng bảo vệ Arday, cho rằng ông là nạn nhân của một "chiến dịch đê hèn nhằm hạ bệ uy tín" xuất phát từ động cơ phân biệt chủng tộc. Thế nhưng, làn sóng hoài nghi không dừng lại ở học thuật mà nhanh chóng tràn sang đời tư của vị giáo sư.
Ngày 1/8, tờ The Guardian công bố điều tra của nhà báo Lanre Bakare, bóc trần hàng loạt chi tiết hoang đường trong cuốn hồi ký sắp xuất bản của Arday. Vị giáo sư từng quả quyết đã chạy 600 dặm (gần 966 km) trong 6 ngày - thành tích tiệm cận kỷ lục thế giới - và gây quỹ 5 triệu bảng Anh qua 30 cuộc marathon, bao gồm 9 lần chạy với phần xương chày bị nứt.
Bị chất vấn, Arday phân trần số tiền trên do "nhiều nhóm cộng đồng cùng gây quỹ qua hai thập kỷ". Những câu chuyện giật gân khác như việc ông bị kẻ bịt mặt cầm vũ khí đe dọa hay gia đình nhận đầu heo qua bưu điện đều bị The Guardian và Cảnh sát London bác bỏ vì không có bất kỳ ghi nhận hay cuộc điều tra nào như mô tả.
Khi một nhà báo đặt câu hỏi về sự chính xác của những thông tin này, Arday đáp lại: "Tại sao tôi phải nói dối?" Trả lời tờ The Times, ông bức xúc: "Chúng ta đang nói về môi trường học thuật, tôi đâu có giết người. Việc gán cho tôi cái nhãn kẻ dối trá hoang tưởng là không thể chấp nhận."
Trong thư từ chức đăng ngày 5/8, Arday bộc bạch những chỉ trích dồn dập đã vượt quá giới hạn chịu đựng, buộc ông phải rút lui để "tìm lại chính mình". Ông nói thêm rằng "đây đơn giản là quyết định của một người đã đi đến giới hạn chịu đựng mà một con người có thể gánh chịu."
Dù vậy, thật trớ trêu khi tờ The Times phát hiện bức thư từ chức này nhiều khả năng cũng do AI soạn.
Cú ngã của Arday lập tức đưa đến cuộc tranh cãi xoay quanh các chính sách đa dạng, bình đẳng và hòa nhập trong trường đại học. Ảnh: Đại học Cambridge
Câu hỏi về sự thực chất
Không nằm ngoài dự đoán, cú vấp ngã của Arday lập tức biến ông thành tâm điểm trong cuộc tranh cãi xoay quanh các chính sách Đa dạng, Bình đẳng và Hòa nhập (DEI) trong các trường đại học. Về bản chất, DEI là tập hợp các chính sách được thiết kế nhằm tạo cơ hội công bằng và mở rộng tỷ lệ đại diện cho các nhóm yếu thế hay cộng đồng thiểu số vốn từng bị gạt ra bên lề. Các trường đại học dường như đang đi chệch hướng trong quá trình áp dụng chính sách này.
Tâm bão dư luận chĩa vào Đại học Cambridge - biểu tượng lâu đời của tri thức thế giới. Ngôi trường cổ kính này phải đối mặt với làn sóng nghi vấn dữ dội về quy trình thẩm định hồ sơ, cùng cáo buộc cho rằng ban lãnh đạo đã chủ động o bế và lý tưởng hóa Arday nhằm biến ông thành một biểu tượng truyền thông sáng giá cho cam kết đa dạng hóa của mình.
Nhiều người cho rằng Arday thực chất chỉ là "giải pháp mì ăn liền" của những người nôn nóng giải quyết bài toán đại diện chủng tộc, vô tình hạ thấp các tiêu chuẩn khắt khe vốn tạo nên giá trị cốt lõi của giáo dục tinh hoa.
Các nguồn tin từ Đại học Cambridge cho biết ban lãnh đạo đại học và các trường thành viên từng hy vọng sự ra đi của Arday sẽ khép lại bê bối. Thế nhưng, làn sóng bất bình trong nội bộ trường vẫn tiếp tục dâng cao xung quanh quy trình bổ nhiệm ông, cùng với những lo ngại về các mối đe dọa nhắm vào đội ngũ nhân sự da màu của trường.
Một thư ngỏ của nhóm học giả uy tín tại Đại học Cambridge, do GS Priyamvada Gopal đứng đầu, đã yêu cầu nhà trường mở cuộc điều tra độc lập về toàn bộ quy trình bổ nhiệm Arday.
Trước áp lực dư luận, Đại học Cambridge xác nhận đang điều tra làm rõ toàn bộ tình tiết xung quanh việc bổ nhiệm và thời gian công tác của Arday. Kết quả này sẽ là cơ sở để nhà trường rà soát lại quy trình tuyển dụng các vị trí học thuật cấp cao và quy định về liêm chính khoa học. Đến nay, Arday vẫn kiên quyết khẳng định mình không làm gì sai.
Dù kết luận cuối cùng về các cáo buộc đạo văn vẫn phải chờ kết quả điều tra, vụ bê bối của Jason Arday đã gióng lên hồi chuông cảnh báo cho toàn bộ nền giáo dục về bài toán làm sao để vừa rộng mở vòng tay với các nhóm yếu thế qua chính sách DEI, vừa bảo vệ chuẩn mực liêm chính học thuật tuyệt đối - cái gốc làm nên uy tín của các đại học hàng đầu.
Nếu các trường buông lơi tiêu chuẩn của mình để đổi lấy giá trị bề nổi mang tính truyền thông, tổn thất lớn nhất có lẽ là việc đánh mất niềm tin của công chúng vào những thiết chế có sứ mệnh gìn giữ và xác lập tri thức.
Chính Jason Arday, dường như cũng đã có lúc đặt câu hỏi về chính mình. Gần cuối cuốn hồi ký Great and Unfortunate Things, Jason Arday kể rằng khi ông đang điền đơn ứng tuyển vị trí giáo sư tại Cambridge, những ngờ vực bắt đầu bủa vây tâm trí ông: "Liệu có phải tôi đã đánh giá quá cao năng lực của chính mình?" ông viết. "Liệu câu chuyện của tôi rốt cuộc lại trở thành một bài học cảnh tỉnh như thần thoại Icarus - kẻ đã phải trả giá vì bay quá gần mặt trời?"
Hà Trang - Thanh Xuân tổng hợp
---
Nguồn tham khảo:
Icarus in the Faculty Lounge, The Atlantic
https://www.theatlantic.com/books/2026/08/jason-arday-cambridge-academic-memoir-resignation/688206/
Cambridge academics reject university’s attempt to end row over Jason Arday, The Guardian
https://www.theguardian.com/uk-news/2026/aug/07/cambridge-academics-reject-universitys-attempt-to-end-row-over-jason-arday
The Jason Arday controversy: Explaining the University of Cambridge scandal rocking British academia, Euronews
https://www.euronews.com/culture/2026/08/10/the-jason-arday-controversy-explaining-the-university-of-cambridge-scandal-rocking-british
Boss of Britain's largest teaching union distances himself from 'plagiarism professor' - as student claims his lectures were 'mostly nonsense', Daily Mail
https://www.dailymail.com/news/article-16042627/Teaching-union-prof-letter-fair-transparent-investigation.html