Bệnh mạn tính gây 80% ca tử vong: Y tế cơ sở là chốt chặn sống còn

Bóng ma bệnh mạn tính

Báo cáo mới A Healthy Future của Ngân hàng Thế giới chỉ ra, khi tuổi thọ tăng lên, cấu trúc bệnh tật cũng thay đổi. Gánh nặng y tế của Việt Nam dịch chuyển sang bốn bệnh không lây nhiễm nhưng kéo dài và khó chữa khỏi hoàn toàn gồm: tim mạch, ung thư, đái tháo đường và bệnh hô hấp mạn tính. Bốn bệnh mạn tính lớn này dẫn đến nguy cơ tử vong sớm ở nhóm 30-70 tuổi ở mức 21,2%.

Thách thức ấy càng rõ khi đất nước bước vào pha già hóa, với khoảng 9,1% dân số đã trên 65 tuổi.

Bên cạnh đó, đô thị hóa nhanh, lối sống ít vận động, dinh dưỡng thiếu cân bằng và áp lực môi trường cũng khiến các bệnh không lây xuất hiện sớm hơn và kéo dài lâu hơn. Hệ quả không chỉ thể hiện ở số lượt nhập viện tăng mà còn ở chi phí xã hội khổng lồ.

Ung thư là một ví dụ điển hình. Theo Tổ chức Ung thư Toàn cầu, mỗi năm Việt Nam ghi nhận khoảng 180.000 ca mắc mới và hơn 123.000 ca tử vong. Chi phí thuốc điều trị ung thư của Việt Nam hiện thuộc nhóm cao nhất của quỹ bảo hiểm y tế.

Với người bệnh, gánh nặng tài chính là rất thực tế: thống kê từ Bệnh viện K cho biết mỗi bệnh nhân ung thư tốn kém hơn 176 triệu đồng/năm; bảo hiểm chi trả khoảng 52 triệu đồng, phần còn lại - khoảng 124 triệu đồng, tương đương 70% tổng chi phí - do người bệnh tự trang trải.

Ngoài ra, theo thống kê từ báo cáo A Healthy Future, người có bệnh mạn tính tại khu vực Đông Á - Thái Bình Dương có thể mất 58,5 ngày làm việc/năm so với trung bình 13,7 ngày ở các nhóm bệnh khác.

Thủ phạm âm thầm

Làn sóng bệnh mạn tính như một con nước đang dâng, từ những thứ rất quen thuộc trong đời sống hằng ngày.

Làn sóng ấy bắt đầu từ ly bia, cốc rượu, tích lũy rủi ro cho tim mạch, một số loại ung thư, tai nạn và chấn thương - những tình trạng thường xuất hiện vào lúc ta ngỡ mình vẫn còn khỏe. Cùng với Campuchia và Mông Cổ, Việt Nam thuộc nhóm uống nhiều ở khu vực Đông Á và Thái Bình Dương, cao hơn khoảng hai-ba lần so với các nước uống ít như Singapore và Malaysia - theo Báo cáo của World Bank.

Con nước đó còn dâng lên theo nhịp đô thị hóa. Hai mươi năm trước, thừa cân ở người lớn được ghi nhận ở mức tương đối thấp, khoảng 24% (năm 2000). Nhưng đến năm 2020, Báo cáo gợi ý con số ấy có thể đã tăng gấp đôi. Thừa cân là cửa ngõ dẫn đến tiểu đường, tăng huyết áp, bệnh tim mạch, và kéo theo cả thoái hóa khớp tuổi trung niên.

Và rồi còn một lớp rủi ro vô hình khác xuất hiện, đó là chất lượng không khí và các đợt nắng nóng kéo dài. Việt Nam nằm trong nhóm những quốc gia có số ca tử vong bất thường liên quan đến ô nhiễm không khí cao trên thế giới. Không khí bẩn làm bệnh hô hấp nặng hơn, làm tăng biến cố tim mạch và giảm năng suất lao động. Trong khi đó, nắng nóng kéo dài khiến người dân hạn chế vận động, gia tăng căng thẳng tâm lý, đồng thời làm trầm trọng thêm các bệnh nền, đặc biệt ở người cao tuổi.

Bệnh mạn tính rốt cuộc không phải tai họa từ trên trời rơi xuống, mà là kết quả từ những yếu tố đã âm thầm tích lũy từ từ trong cơ thể.

Nếu tuyến y tế cơ sở đủ mạnh...

80% số ca tử vong tại Việt Nam bắt nguồn từ các bệnh mạn tính nhưng chúng thường chỉ được phát hiện khi đã quá muộn. Tại một hội thảo chuyên môn về cập nhật chẩn đoán và điều trị bệnh không lây vào năm ngoái, các chuyên gia cho biết khoảng 65% bệnh nhân ung thư phổi ở Việt Nam được chẩn đoán ở giai đoạn 3 hoặc 4 - thời điểm cơ hội điều trị khỏi gần như rất thấp.

Với tăng huyết áp, bức tranh cũng không sáng sủa hơn, khoảng một nửa người mắc bệnh không hề biết mình có bệnh, chỉ khoảng 1/3 được điều trị, và trong số đó, không ít người bỏ thuốc giữa chừng.

Bệnh mạn tính không đợi đến khi đau dữ dội mới xuất hiện, nó âm thầm tiến triển trong nhiều năm. Vì vậy, chìa khóa không nằm ở giường bệnh hồi sức mà ở phòng ngừa, sàng lọc định kỳ, chẩn đoán sớm và theo dõi lâu dài. Phát hiện sớm không chỉ tăng cơ hội sống, mà còn mở ra cơ hội can thiệp bằng thay đổi lối sống và các biện pháp dự phòng trước khi biến chứng xảy ra.

Quy trình chăm sóc ấy đòi hỏi sự liên tục, và lẽ ra tuyến y tế cơ sở phải là trung tâm của chuỗi này - nơi người dân dễ tiếp cận nhất, nơi hồ sơ bệnh án được theo dõi theo thời gian, nơi có thể nhắc lịch tái khám và điều chỉnh thuốc kịp thời.

Tuy nhiên, Báo cáo của Ngân hàng Thế giới cho thấy ở Việt Nam cũng như nhiều quốc gia khác, trạm y tế xã và trung tâm y tế huyện vẫn thường bị xem như nơi xử lý "bệnh vặt", giúp đo huyết áp, khám cảm sốt, kê toa ngắn ngày. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hơn, người dân có xu hướng vượt tuyến lên bệnh viện. Hệ quả là cơ hội phát hiện sớm bị bỏ lỡ, còn bệnh viện thì phải gánh những ca đáng lẽ có thể kiểm soát từ trước.

Tình trạng này tạo nên một vòng luẩn quẩn. Cũng theo Báo cáo, năng lực quản lý bệnh mạn tính ở tuyến cơ sở còn hạn chế; người dân vì thế thiếu niềm tin và ít tìm đến; số lượng bệnh nhân thấp khiến nguồn lực đầu tư càng khó cải thiện; và chất lượng khó cải thiện lại càng củng cố định kiến "tuyến cơ sở kém".

Báo cáo ước tính rằng nếu tuyến cơ sở đủ mạnh, khoảng một phần ba số ca nhập viện tại Việt Nam có thể phòng tránh được. Điều đó có nghĩa là bệnh viện hiện nay đang phải xử lý cả những vấn đề mà nếu được sàng lọc và quản lý tốt từ sớm, người bệnh đã không cần nhập viện ngay từ đầu.

Tương lai khỏe mạnh không bắt đầu từ phòng cấp cứu

Để tuyến y tế cơ sở ở Việt Nam thực sự trở thành nơi người dân tin tưởng tìm đến, nhóm chuyên gia viết trong Báo cáo rằng các trạm y tế cần cung cấp dịch vụ toàn diện cho bệnh mạn tính. Những dịch vụ này đi trọn một vòng chăm sóc như sàng lọc nguy cơ, chẩn đoán bước đầu, khởi trị theo phác đồ, hẹn tái khám định kỳ, cấp thuốc ổn định, và quan trọng không kém là cơ chế chuyển tuyến - nhận lại sau chuyển tuyến, để người bệnh quay về tuyến cơ sở theo dõi dài hạn.

Trong mô hình đó, vai trò được phân công lại cho hợp lý sẽ giúp hệ thống chạy trơn tru hơn. Điều dưỡng có thể đảm nhiệm những khâu có thể chuẩn hóa - đo chỉ số, tư vấn tuân thủ, nhắc lịch, theo dõi định kỳ - còn bác sĩ tập trung vào đánh giá lâm sàng, ra quyết định điều trị và xử trí các tình huống phức tạp. Với các địa bàn xa, nơi nhân lực và cơ sở vật chất còn mỏng, có thể bổ sung telehealth hoặc đội y tế lưu động.

Các ước tính của Ngân hàng Thế giới cho thấy củng cố chăm sóc ban đầu có tỷ suất sinh lời rất cao, với mỗi 1 USD đầu tư có thể tạo ra tới 16 USD lợi ích kinh tế nhờ sức khỏe cải thiện, năng suất lao động tăng lên và tạo thêm việc làm.

Trên thực tế, Việt Nam đã có những bước đi đáng chú ý. Năm 2022, mô hình "thẻ điểm cân bằng" (balanced scorecard) được triển khai để các cơ sở y tế tự đánh giá theo bộ chỉ số chất lượng; kết quả được tải lên nền tảng số để cơ quan quản lý tổng hợp và định hướng cải thiện. Đây là một bước tiến quan trọng, nhưng để thẻ điểm thực sự tạo ra thay đổi, hệ thống đánh giá cần dịch chuyển từ đếm số lượt khám hay số báo cáo sang những thước đo phản ánh chất lượng chăm sóc như tỷ lệ tăng huyết áp được kiểm soát, tỷ lệ người tiểu đường tuân thủ điều trị, mức giảm biến chứng, hay tỷ lệ nhập viện có thể phòng tránh.

Các chuyên gia Ngân hàng Thế giới nhận định Việt Nam là một trong số ít những nước trong khu vực trao quyền cho người dân truy cập hồ sơ sức khỏe điện tử của chính mình. Khi bệnh nhân có thể nhìn thấy lịch sử khám, xét nghiệm, thuốc men và các chỉ số theo thời gian, họ có cơ hội trở thành "đồng quản lý" căn bệnh, chứ không chỉ là người thụ động đi khám khi thấy mệt. Hệ thống y tế hoàn toàn có thể tận dụng nền tảng này để nhắc lịch sàng lọc, nhắc tái khám, hỗ trợ theo dõi dùng thuốc đều đặn, đặc biệt với nhóm lao động bận rộn, ít thời gian.

Cuối cùng, muốn giảm bệnh mạn tính thì không thể chỉ trông chờ vào phòng khám. Các chuyên gia Wỏld Bank gợi ý Việt Nam có thể dùng tốt hơn những công cụ chính sách như thuế để giảm hút thuốc, rượu bia. Bởi rủi ro của bệnh không nằm ở đâu xa, nó nằm trong những thói quen rất gần gũi hằng ngày.

---

Nguồn tham khảo:

A Healthy Future, World Bank.
https://openknowledge.worldbank.org/server/api/core/bitstreams/3d3bdd63-15b8-46da-bb17-fa3664af8445/content

Mỗi năm Việt Nam phát hiện thêm 180.000 người mắc ung thư. VnExpress.
https://vnexpress.net/moi-nam-viet-nam-phat-hien-them-180-000-nguoi-mac-ung-thu-4785533.html

Bệnh không lây nhiễm gây 80% ca tử vong tại Việt Nam. VnExpress. https://vnexpress.net/benh-khong-lay-nhiem-gay-80-ca-tu-vong-tai-viet-nam-4919310.html