Cô bé 6 tuổi níu chặt tay mẹ khi bước vào bệnh viện. Phía sau, bố em kéo theo chiếc vali lớn đựng đầy những thứ cô bé cần cho kỳ nằm viện dự kiến kéo dài một tuần: thú nhồi bông, đất nặn, và chiếc iPad tải sẵn các tập phim hoạt hình Heo Peppa. Em nói với bố mẹ rằng cảm giác như cả nhà đang đi nghỉ mát.
Bấy giờ là cuối tháng 3 - 2025, gia đình đưa em đến bệnh viện để thực hiện một liệu pháp gene thử nghiệm. Cô bé đang tụt lại phía sau bạn bè cùng trang lứa. Em chỉ nói được những câu đơn giản và phải ăn bằng đũa tập.
Nguyên do là một bazơ ADN (là các thành phần phân tử quan trọng cấu tạo nên các ký tự ghép nối tạo thành chuỗi phân tử ADN) duy nhất bị đột biến: một bazơ T lẽ ra phải là C. "Cuốn sách của con có một lỗi nhỏ, khiến con mắc một căn bệnh ảnh hưởng đến sự phát triển", bản cam kết chấp thuận tham gia nghiên cứu phiên bản dành cho trẻ em của bệnh viện viết. "Theo thời gian, bệnh có thể trở nên nghiêm trọng hơn". Các bác sĩ hy vọng sẽ sửa chữa được lỗi sai đó trong khi não bộ của em vẫn đang tự hoàn thiện. Điều tra của tạp chí Science cho biết, đây là thử nghiệm lâm sàng chỉ dành riêng cho một người, được tài trợ một phần bằng khoản tiền 860.000 USD mà bố mẹ em đã gom góp từ tiền tiết kiệm của gia đình và vay mượn người thân [3].
Bệnh viện Tân hoa. Nguồn ảnh: Wikicommons
Thử nghiệm chỉnh sửa gene não bộ đầu tiên trên thế giới
Hai vợ chồng cảm thấy họ đã đặt niềm tin đúng chỗ. Bệnh viện Tân Hoa, trực thuộc Trường Y Đại học Giao thông Thượng Hải, có khoa nhi rất nổi tiếng. Đây là cơ sở y tế đầu tiên của Trung Quốc thực hiện phẫu thuật tim hở cho trẻ sơ sinh và cũng là nơi đầu tiên trong nước tách rời thành công một cặp song sinh dính liền. Nếu mọi việc suôn sẻ, bệnh viện sẽ một lần nữa làm nên lịch sử. Cô bé sẽ trở thành người đầu tiên trên thế giới được tiếp nhận liệu pháp chỉnh sửa gene nhắm trực tiếp vào não bộ để viết lại gene đột biến.
Người chỉ huy nỗ lực này là nhà thần kinh học Cừu Tử Long, thuộc Viện Nghiên cứu Tùng Giang của trường đại học. Và Cừu Tử Long là một trong số ít các nhà nghiên cứu trên thế giới đang chạy đua đưa công nghệ chỉnh sửa bazơ - một dạng chính xác hơn của công cụ chỉnh sửa gene mạnh mẽ CRISPR, vào các phương pháp điều trị cá nhân hóa cho trẻ em mắc bệnh hiếm. Một tháng trước, KJ Muldoon, một trẻ sơ sinh mắc chứng rối loạn chuyển hóa đe dọa tính mạng, đã được truyền tĩnh mạch liều đầu tiên của phương pháp điều trị tương tự tại Bệnh viện Nhi Philadelphia (Mỹ).
Bé gái 6 tuổi nói trên ở Thượng Hải mắc một chứng rối loạn di truyền cực hiếm gặp có tên là hội chứng Snijders Blok-Campeau. Để điều trị, các bác sĩ dùng một loại virus vô hại làm "phương tiện" chở công cụ chỉnh sửa gene, tiêm trực tiếp vào cột sống để thuốc theo dịch não tủy đi lên não bộ. Nhưng không như em bé KJ, 7 ngày sau khi đội ngũ y tế truyền hàng nghìn tỉ hạt virus vào dịch não tủy, cô bé đã qua đời vì phản ứng miễn dịch nghiêm trọng.
Những người liên quan trực tiếp, gồm ông Cừu, trưởng nhóm nghiên cứu và một thành viên chính trong nhóm bị sa thải. Họ cũng bị cấm chủ trì hoặc tham gia dự án khoa học trong vòng 5 năm và bị đưa vào cơ sở dữ liệu quốc gia về các cá nhân, tổ chức vi phạm nghiêm trọng đạo đức nghiên cứu. Các cơ sở liên quan đến thử nghiệm bị khiển trách và yêu cầu tự kiểm điểm quy trình hoạt động. "Tôi kỳ vọng động thái này sẽ gửi đi lời cảnh báo mạnh mẽ tới các viện nghiên cứu và bệnh viện trên toàn quốc", ông Thạch Giai Hữu, luật sư tại Trung tâm Nghiên cứu Luật Dân sự và Thương mại Quốc gia thuộc Đại học Nhân dân Trung Quốc ở Bắc Kinh, nhận định trên tạp chí Nature [2].
Thử nghiệm này được tiến hành theo cơ chế do nhà nghiên cứu khởi xướng (IIT), vốn được Trung Quốc thiết kế để giới nghiên cứu và công ty công nghệ sinh học nhanh chóng áp dụng liệu pháp tại bệnh viện. Theo thông báo được Tân Hoa xã đăng ngày 13-11, Nhóm công tác điều tra của chính quyền Thượng Hải xác định ông Cừu là người chịu trách nhiệm chính [4]. Kết luận điều tra cho biết: nghiên cứu tiền lâm sàng không cung cấp thông tin kịp thời cho báo cáo an toàn, báo cáo an toàn không tiết lộ đầy đủ các kết quả nghiên cứu tiêu cực, còn bệnh viện thiếu đánh giá kết quả khoa học, đánh giá đạo đức nghiên cứu không đầy đủ.
"Con người rất dễ bị mờ mắt bởi hy vọng"
Cú vấp nghiêm trọng trong nghiên cứu này đã làm ảnh hưởng nặng nề tới nỗ lực của Trung Quốc nhằm cạnh tranh vị thế cường quốc công nghệ sinh học với Mỹ. Ba năm trước, chính phủ nước này đã thắt chặt quy định nghiên cứu nhằm ứng phó với vụ bê bối năm 2018 liên quan đến Hạ Kiến Khuê, nhà vật lý sinh học đã vi phạm các chuẩn mực đạo đức khi bí mật tạo ra những em bé biến đổi gene. Giám sát lỏng lẻo với thử nghiệm và không công khai báo cáo ca tử vong "cho thấy khoảng cách giữa những gì được đề ra và những gì thực sự được thực thi", Joy Zhang, nhà xã hội học tại Đại học Kent, người từng nghiên cứu nhiều về văn hóa khoa học Trung Quốc, nhận định.
Tạp chí Science cho biết, bảy chuyên gia trong các lĩnh vực di truyền học, virus học và đạo đức sinh học đã xem xét chi tiết nghiên cứu của nhóm bác sĩ Cừu đăng trên tạp chí Nature cùng hồ sơ thử nghiệm lâm sàng cho Science và ấn phẩm chuyên về liêm chính khoa học Retraction Watch và nhận định nhóm của Cừu đã nói giảm nói tránh rủi ro của thử nghiệm khi giải thích cho gia đình bệnh nhi, bỏ qua tín hiệu cảnh báo an toàn trong nghiên cứu trên động vật, và vẫn tiến hành bất chấp khả năng thành công rất thấp. "Ca này lẽ ra không bao giờ được phép đưa vào thử nghiệm", Steven Gray thuộc Trung tâm Y tế Tây Nam Đại học Texas, chuyên gia về phát triển virus cho liệu pháp gene, cho biết [3].
Bố mẹ cô bé đã trả lời phỏng vấn tạp chí Science nhưng yêu cầu sử dụng tên giả cho họ và con gái, quyết định lên tiếng kể lại câu chuyện vì phẫn nộ trước sự thiếu trách nhiệm của các nhà nghiên cứu và các tổ chức liên quan. "Biết được sự thật về những biện pháp bảo vệ an toàn bị bỏ qua đã thay đổi hoàn toàn cách nhìn nhận của chúng tôi về toàn bộ dự án", người bố, một kỹ sư phần mềm, chia sẻ. Anh đề nghị được gọi là Jason, vợ anh là Linda, và con gái họ là Mỹ. "Chúng tôi đã không nhận ra nhiều thỏa thuận và quy trình lại bất thường và nguy hiểm đến vậy".
Câu chuyện của bé Mỹ đặt ra nhiều câu hỏi nhức nhối: Liệu những phương pháp điều trị rủi ro cao như vậy có nên được thử nghiệm ban đầu trên bệnh nhân mắc các tình trạng bệnh không dẫn tới tử vong hay không? Tương lai của công nghệ chỉnh sửa gene và các liệu pháp liên quan, khi áp dụng trên người còn sống, sẽ ra sao? Và cả cuộc đua công nghệ này giữa Mỹ và Trung Quốc có chậm lại?
"Tôi không cho rằng những thực nghiệm dạng này nên dừng lại, nhưng chúng ta cần thận trọng", nhà đạo đức sinh học Hank Greely, giám đốc Trung tâm Luật và Khoa học Sinh học tại Đại học Stanford, nói. "Con người rất dễ bị mờ mắt bởi hy vọng – dù đó là hy vọng cho con cái mình, hy vọng cho nghiên cứu của mình, hay hy vọng cho công ty của mình" [3].
Jason và Linda đã cố gắng có con suốt 4 năm trước khi bé Mỹ chào đời vào đầu năm 2019. Nhưng khi Mỹ lên 4 tuổi, một giáo viên mẫu giáo đã kéo Linda ra nói chuyện riêng: Mỹ vẽ và viết không tốt bằng các bạn khác, kỹ năng ngôn ngữ của em cũng không phát triển bình thường. Cô giáo khuyên người mẹ nên đưa con đi đánh giá chuyên môn. Vào tháng 3-2023, Mỹ được chẩn đoán mắc chứng chậm phát triển toàn diện.
Gia đình tiếp tục đưa em đi làm hàng loạt xét nghiệm. Kết quả chụp MRI não, phân tích nhiễm sắc thể và bảng xét nghiệm gene phổ biến ảnh hưởng đến phát triển thần kinh đều cho kết quả bình thường. Chỉ đến khi giải trình tự gene mới chỉ ra nguyên nhân gốc rễ: một khiếm khuyết ở gene CHD3, vốn đóng vai trò kiểm soát cách các sợi ADN cuộn lại thành nhiễm sắc thể bên trong tế bào. Quá trình này ảnh hưởng đến mức độ biểu hiện của các gene khác, bao gồm cả những gene tham gia vào quá trình phát triển sớm của não bộ.
Ảnh minh họa: Shuttertock
Cuộc gặp định mệnh
Đột biến CHD3 gây ra hội chứng Snijders Blok–Campeau, một chứng siêu hiếm được ghi nhận chỉ ở 237 người trên toàn thế giới. Philippe Campeau, nhà di truyền học y khoa tại Đại học Montréal, người đã góp phần xác định cơ sở di truyền của hội chứng này vào năm 2018, cho biết người mang đột biến thường có tuổi thọ bình thường, nhưng triệu chứng rất đa dạng. Hầu hết có kích thước đầu hơi lớn hơn bình thường, và khoảng hai phần ba bị thiểu năng trí tuệ. Các trường hợp từ trung bình đến nặng có thể không nói được, bị động kinh, gặp vấn đề về tim và có các khoang chứa dịch trong não. Với bệnh nhân nặng, liệu pháp chỉnh sửa gene có thể mang tính cách mạng, theo Campeau. "Còn với người chỉ bị ảnh hưởng ở mức độ nhẹ, việc áp dụng liệu pháp này gây tranh cãi hơn nhiều", ông nói.
Mỹ được chẩn đoán thuộc nhóm bị ảnh hưởng nhẹ, nhưng mẹ em vẫn nghỉ việc để dồn toàn bộ tâm sức chăm sóc đứa con duy nhất. Hai vợ chồng đưa con đi trị liệu ngôn ngữ và tìm kiếm hỗ trợ giáo dục đặc biệt. Hội chứng này không phải là bệnh thoái hóa tiến triển, nhưng khoảng cách giữa Mỹ và bạn bè đồng trang lứa nhiều khả năng sẽ nới rộng khi em học các lớp cao hơn. Em cũng gầy gò hơn những trẻ khác. Có thể em sẽ không bao giờ sống tự lập được. "Chúng tôi rất lo lắng cho tương lai của con", Jason nói.
Sau chẩn đoán chính thức năm 2023, gia đình tham gia một nhóm kín trên WeChat của phụ huynh có con mắc chứng tự kỷ và rối loạn tương tự. Chính tại đây, họ lần đầu nghe đến tên Cừu Tử Long. Là chuyên gia về rối loạn phát triển thần kinh, ông lấy bằng tiến sĩ tại Viện Hóa sinh và Sinh học Tế bào Thượng Hải, rồi sang Mỹ làm nghiên cứu sau tiến sĩ. Năm 2003, ông gia nhập phòng thí nghiệm của Anirvan Ghosh, nhà thần kinh học khi đó đang công tác tại Đại học California (UC) San Diego, người nhận xét Cừu là một nhà khoa học "tài năng và đầy nhiệt huyết".
Nhà thần kinh học Cừu Tử Long trong một hội thảo của Viện Hàn lâm khoa học Trung Quốc (CAS) năm 2021. Nguồn ảnh: CAS
Năm 2009, khi Trung Quốc nỗ lực thu hút nhà khoa học trở về nước, Cừu nhận công tác tại trường đại học cũ và công bố nghiên cứu trên các tạp chí danh giá nhất: Nature, Neuron, và Kỷ yếu Viện Hàn lâm Khoa học Quốc gia Mỹ (PNAS). Ông cũng nỗ lực phổ cập kiến thức di truyền học cho công chúng qua cuốn sách The Gene và diễn thuyết đại chúng, bao gồm một bài nói chuyện trên TEDx tựa đề "Thách thức số phận được định đoạt bởi gene của chúng ta".
Cừu từng nằm trong số hơn 100 nhà khoa học Trung Quốc ký thư ngỏ lên án hành vi chỉnh sửa gene phôi thai bất chấp quy chuẩn của Hạ Kiến Khuê. "Dự án đó đã hoàn toàn phớt lờ các nguyên tắc đạo đức y sinh, tiến hành thí nghiệm trên người khi chưa chứng minh được tính an toàn", ông phát biểu trên tờ South China Morning Post. Tuy nhiên, Cừu vẫn nhìn thấy tiềm năng của nỗ lực điều trị các tình trạng giống tự kỷ có liên kết di truyền rõ ràng.
Với các phụ huynh trong nhóm WeChat, Cừu Tử Long là nhân vật đáng theo dõi. Vào tháng 7-2023, sau khi một phụ huynh trong nhóm đăng tải các trang trình chiếu một buổi diễn thuyết của Cừu lên nhóm, Jason gửi cho ông email mô tả tình trạng của Mỹ. "Chúng tôi hiểu rằng liệu pháp gene đòi hỏi những thí nghiệm phức tạp và có thể tốn hàng chục triệu [nhân dân tệ]. Chúng tôi sẵn lòng và có khả năng chi trả chi phí này", anh viết. "Nhìn con mình chịu đựng từng ngày là nỗi thống khổ tột cùng đối với bậc làm cha mẹ như chúng tôi". Anh đính kèm kết quả xét nghiệm di truyền của Mỹ rồi nhấn nút gửi.
13 phút sau, Cừu hồi âm. Ông mời hai vợ chồng đến gặp mặt và giải thích để chỉnh sửa gene trong não bộ, cần đưa hạt virus vào dịch não tủy ở vùng đáy cột sống của Mỹ. Tuy nhiên, vì tình trạng của em không đe dọa đến tính mạng, rào cản để hội đồng đạo đức của bệnh viện phê duyệt thử nghiệm sẽ rất chặt chẽ. Quá trình phát triển phương pháp điều trị và thử nghiệm trên chuột và khỉ sẽ mất tới 2 năm, và không có gì đảm bảo sẽ hiệu quả. Nhưng một cơ sở y tế hàng đầu như Bệnh viện Tân Hoa, Cừu khẳng định trong một đoạn ghi âm, có thể đảm bảo sẽ không xảy ra bất kỳ thảm họa nào [ghi âm cùng các tin nhắn, tài liệu liên quan đã được gửi cho tạp chí Science và Retraction Watch].
Hai vợ chồng Jason từng nghe về những tác dụng phụ nghiêm trọng, bao gồm cả tử vong, do liệu pháp gene gây ra, và biết rằng rủi ro lớn nhất là phản ứng miễn dịch của Mỹ trước liều lượng virus quá lớn. Cừu nói tính toán đúng liều lượng là tối quan trọng, nhưng truyền virus trực tiếp vào dịch não tủy của Mỹ thay vì vào máu sẽ giảm thiểu nguy cơ phản ứng vì thuốc sẽ đi vòng qua thận và gan. Bố mẹ Mỹ bắt đầu cảm thấy yên tâm. "Cái giá về mặt tâm lý khi làm điều này là rất lớn đối với tôi", Linda nói với Cừu. "Nhưng tôi sẵn lòng thử vì ông đã chứng minh mình là người rất đáng tin cậy".
Jason và Linda cho biết họ đã sớm chuyển những khoản thanh toán đầu tiên cho một quỹ trực thuộc một trường đại học khác. Khoản tiền này dùng để hỗ trợ một cựu sinh viên của Cừu, người vốn đang thiết kế công cụ chỉnh sửa bazơ. Theo tài liệu mà tạp chí Science xem xét, nhiều khoản tiền khác của gia đình đã được chuyển tới chi nhánh tại Trung Quốc của một công ty có trụ sở tại Mỹ để bắt đầu sản xuất virus, và tới PriMed, tổ chức nghiên cứu theo hợp đồng tại tỉnh Tứ Xuyên phụ trách chạy các thử nghiệm trên khỉ.
Những tín hiệu cảnh báo bị phớt lờ
Đến cuối năm 2024, những nỗ lực của phòng thí nghiệm bắt đầu đơm hoa kết trái. Nhóm của Cừu đã tạo ra những con chuột biến đổi gene mang phiên bản gene CHD3 của người với đúng đột biến của con gái họ là R1025W – đột biến khiến chuỗi protein tạo ra axit amin tryptophan thay vì arginine như bình thường. Những con chuột con mang đột biến phát triển các đặc điểm giống tự kỷ. Khi các nhà nghiên cứu sửa chữa đột biến, lũ chuột con phát triển hoàn toàn bình thường.
Kỹ thuật chỉnh sửa chính xác như phẫu thuật này trở nên khả thi nhờ công trình tiên phong cách đây gần một thập kỷ của phòng thí nghiệm do David Liu dẫn đầu tại Đại học Harvard. Công cụ chỉnh sửa gene thế hệ đầu CRISPR - thứ từng được Hạ Kiến Khuê và nhiều người khác sử dụng - thường làm hỏng chính chuỗi ADN mà nó định sửa. Trong khi đó, công cụ chỉnh sửa bazơ sử dụng phiên bản biến đổi của enzyme cắt ADN từ CRISPR để rạch nhẹ chỉ một mạch đơn, tháo xoắn ADN tại đúng vị trí mục tiêu và biến đổi bazơ. Tế bào sau đó sẽ tự sửa chữa mạch bị rạch bằng bazơ bổ sung tương ứng. Với đột biến của Mỹ, công cụ chỉnh sửa bazơ sẽ biến đổi một bazơ adenine (A) cụ thể trong gene đột biến thành guanine (G), từ đó khiến bazơ thymine (T) bổ sung chuyển thành bazơ chính xác là cytosine (C).
Minh họa công cụ chỉnh sửa bazơ. Nguồn: CRISPR Medicine News, Mỹ Hạnh Việt hóa
Tuy nhiên, chỉnh sửa bazơ không phải là công nghệ hoàn hảo tuyệt đối hay dễ thực hiện. "Số người làm chủ được kỹ thuật này ít hơn nhiều so với liệu pháp gene thông thường", Cừu nói trong một đoạn ghi âm mà gia đình đã gửi tới tạp chí Science. Ông nói với gia đình rằng ông chỉ thua mỗi David Liu trong công nghệ này. Khác với thử nghiệm tại Mỹ dành cho "em bé KJ" vốn đưa công cụ chỉnh sửa bazơ của Liu vào gan đứa trẻ thông qua các nang mỡ siêu nhỏ, lần này các nhà nghiên cứu Trung Quốc cần đưa thuốc vào não bộ của Mỹ.
Họ chọn cách đóng gói các gene mã hóa enzyme chỉnh sửa vào bên trong virus liên kết adeno (AAV) - loại virus từ lâu đã được dùng trong liệu pháp gene nhưng có thể kích hoạt phản ứng viêm ở liều lượng cao. Vì để đưa một phần nhỏ số virus xâm nhập được vào tế bào đích và kích thích việc chỉnh sửa bazơ, sẽ cần tới hàng nghìn tỉ hạt virus đưa vào cơ thể - gấp cả nghìn lần lượng virus một người nhận được khi tiêm vắc-xin thông thường.
Thách thức thứ hai là kích thước của công cụ chỉnh sửa bazơ quá lớn, nên nhóm của Cừu buộc phải chia đôi chỉ dẫn di truyền và đóng gói các trình tự ADN vào hai loại virus khác nhau để tiêm cùng một lúc. Thành công đòi hỏi cả hai loại virus đều phải biểu hiện đồng thời bên trong cùng một tế bào trên khắp não bộ. Liệu pháp thử nghiệm này dường như đã phát huy tác dụng trên chuột. Nhưng do khác biệt giữa các loài về một số thụ thể tế bào nhất định, loại virus này không thể vượt qua hàng rào máu não dễ dàng ở người hoặc các loài linh trưởng khác. Vì vậy, nhóm của Cừu đã chuyển sang một "vector" liệu pháp gene phổ biến khác là AAV9, được tiêm trực tiếp vào ống tủy sống để đi vòng qua hàng rào máu não. Tuy nhiên, trước khi điều trị cho Mỹ, các nhà nghiên cứu dự định phải chứng minh rằng phương pháp này có thể đưa các chỉ dẫn chỉnh sửa vào tế bào não của khỉ một cách an toàn.
Vào tháng 1-2025, Cừu báo một tin vui cho Jason và Linda. Trong một tin nhắn WeChat, ông gửi cho họ bản thảo bài báo ông vừa nộp cho tạp chí Nature và đang chờ bình duyệt [5]. Bản thảo tổng hợp toàn bộ công trình nghiên cứu tiền lâm sàng của phòng thí nghiệm về đột biến của Mỹ suốt 18 tháng trước đó. Bài báo cũng bao gồm những hình ảnh ấn tượng về các lát cắt não của hai con khỉ đuôi dài đã được điều trị thử nghiệm bằng vector AAV9. Các tế bào thần kinh đã được nhuộm màu xanh lá. Còn nhóm nghiên cứu nhuộm màu đỏ cho công cụ chỉnh sửa gene để ước tính tỉ lệ tế bào thần kinh mà công cụ này tiếp cận được. Dưới kính hiển vi huỳnh quang, hình ảnh phóng to vùng tiểu não hiện lên gần như đỏ rực hoàn toàn, ngụ ý công cụ chỉnh sửa đã xâm nhập vào hầu hết mọi tế bào thần kinh ở khu vực mà gene CHD3 biểu hiện mạnh nhất.
Dẫu vậy, một mối lo ngại tiềm tàng khác đã xuất hiện khoảng 1 tháng trước khi Mỹ được điều trị: kết luận cuối cùng của nghiên cứu độc tính trên linh trưởng được thực hiện tại PriMed. Báo cáo của công ty này, đề ngày 17-2-2025, kết luận rằng cả bốn con khỉ được tiêm liệu pháp thử nghiệm - bất kể ở liều thấp hay cao - đều bị tổn thương gan từ mức độ trung bình đến nghiêm trọng.
Chỉ riêng dữ liệu đó "lẽ ra phải dẫn đến các nghiên cứu bổ sung ở liều thấp hơn để xác định liều dung nạp tối đa", James Wilson, nhà nghiên cứu từng làm việc ở Đại học Pennsylvania và hiện là chủ tịch Gemma Biotherapeutics, công ty về liệu pháp gene, nhận định [3].
Bảy ngày định mệnh
Ngày 19-2, gia đình đến Bệnh viện Tân Hoa để ký văn bản chấp thuận và làm một số xét nghiệm máu cho Mỹ. Ngày 23-3-2025, một ngày trước khi làm thủ thuật, gia đình ổn định chỗ ở trong một phòng bệnh chung tại khoa nhi đông đúc. Khi một bé gái khác cùng phòng bật khóc, Mỹ đưa cho bạn một trong những món thú nhồi bông yêu thích nhất của mình: một chú chim màu xanh dương. "Con bé rất thích chia sẻ đồ đạc cho các bạn nhỏ khác", Jason kể. Ngày hôm sau, Mỹ giữ vẻ mặt can đảm khi được đưa vào phòng thủ thuật. Bác sĩ đã chọc một cây kim vào khoảng giữa hai đốt sống ở vùng thắt lưng của Mỹ và rút ra hơn một thìa cà phê dịch tủy để tạo không gian cho thuốc. Sau đó, ông đổi ống tiêm và nhẹ nhàng ấn pít-tông, bơm các hạt virus vào ống tủy sống của cô bé.
Sau 3 ngày, Mỹ lên cơn sốt - phản ứng thường gặp với vector AAV và được dự đoán sẽ kéo dài vài ngày. Cừu ghé thăm và trấn an Jason và Linda rằng tình trạng của con gái họ sẽ sớm cải thiện. Khi hai vợ chồng tiễn ông ra thang máy, ông hào hứng thông báo rằng bài báo gửi tạp chí Nature đã được chấp nhận đăng sau khi chỉnh sửa. Sau đó, ông nói thêm ca điều trị của Mỹ sẽ còn tạo ra tiếng vang lớn hơn nữa: liệu pháp chỉnh sửa gene đầu tiên nhắm trực tiếp vào não bộ.
Thế nhưng Mỹ không hề khỏe lên. Vì em không đi tiểu được kể từ lúc truyền thuốc - dấu hiệu cho thấy thận của em đã tổn thương nghiêm trọng - các bác sĩ đã hạn chế cho bé uống nước, khiến cô bé khát nước đến tuyệt vọng. Lượng tiểu cầu trong máu cũng giảm xuống mức nguy hiểm. Đó chính xác là chuỗi triệu chứng mà bản cam kết chấp thuận đã cảnh báo gia đình. Nhưng không một dòng nào trong văn bản đó nêu rõ rằng những biến chứng này có thể dẫn đến tử vong.
Các bác sĩ đưa Mỹ đi chụp CT toàn thân rồi lập tức chuyển em vào phòng chăm sóc đặc biệt (ICU). Cô bé không còn can đảm được nữa. "Mẹ ơi, con muốn về nhà", em nói với mẹ trước khi khuất sau cánh cửa phòng bệnh. Suốt 24 giờ tiếp theo, Jason và Linda ngồi trong phòng chờ cùng ông bà nội ngoại hai bên. Cừu quay lại bệnh viện ngay khi hay tin Mỹ gặp biến chứng. Ông vẫn ở bên cạnh gia đình vào sáng hôm sau khi một bác sĩ bước ra báo tin Mỹ đã qua đời. Cả gia đình chết lặng. Họ đứng bên Mỹ và vuốt ve em lần cuối.
Hai ngày sau, hội đồng đạo đức của bệnh viện triệu tập cuộc họp khẩn cấp và kết luận cái chết của Mỹ "chắc chắn có liên quan" đến quá trình điều trị, theo báo cáo của hội đồng. Nguyên nhân tử vong: bệnh lý vi mạch huyết khối. Những kết luận này được Science dẫn lại; thông báo điều tra của Thành phố Thượng Hải cũng xác định sai phạm trong quá trình nghiên cứu và giám sát [3][5].
Những vụ việc như thế này có thể sẽ thúc đẩy Trung Quốc và các nước tăng cường kiểm soát các thử nghiệm lâm sàng, đó sẽ là kết quả tích cực rút ra từ những bi kịch. Tuy nhiên, Greely đánh giá rằng cần phải có sự cân bằng giữa khả năng thử nghiệm các phương pháp điều trị mới và việc tránh đẩy người tham gia thử nghiệm vào những rủi ro quá mức. "Chúng ta không thể siết các quy chuẩn đạo đức đến mức không một nghiên cứu nào có thể thực hiện được, bởi nếu vậy chúng ta sẽ không bao giờ tìm ra phương thuốc chữa bệnh, một liệu pháp điều trị tốt hay một biện pháp phòng ngừa nào cả", ông nói.
Văn Minh tổng hợp
[1] Two children died from gene therapies in China: where the field goes next, https://www.nature.com/articles/d41586-026-02497-2
[2] Chinese scientist sacked after child died in gene-editing trial, https://www.nature.com/articles/d41586-026-03752-2
[3] A fatal reaction, https://www.science.org/content/article/exclusive-death-girl-chinese-gene-editing-trial-was-never-made-public?referrer=https%3A%2F%2Fsearch.yahoo.com%2F
[4] 上海公布"交大医学院基因编辑研究事件"调查结果https://www.xinhuanet.com.cn/politics/20261113/8386321622364c378caa3d1e46af86eb/c.html?
[5] Công bố của nhóm Cừu Tử Long trên Nature về liệu pháp sửa gene. Nhưng hiện tại Nature đã ra thông báo đang trong quá trình điều tra lại về nghiên cứu này. Nguồn công bố "In vivo base editing of Chd3 rescues behavioural abnormalities in mice": https://www.nature.com/articles/s41586-026-10113-6?