Một số dàn nhạc cam kết sẽ đưa tác phẩm của các nhà soạn nhạc nữ trong chương trình. Nguồn ảnh: Los Angeles Times.
Âm nhạc cổ điển vẫn là thế giới của đàn ông. Có thể nói hầu hết các vở opera đều do các nhà soạn nhạc nam sáng tác. Là một nữ nghệ sỹ giọng nữ cao, sự nghiệp của tôi đã được tạo dựng qua các vai diễn như Cleopatra (trong Giulio Cesare của Handel), Susanna (trong Đám cưới Figaro của Mozart) và Rosina (trong Người thợ cạo thành Seville của Rossini), những nhân vật rõ ràng được các nhà soạn nhạc nam yêu mến trên sân khấu các nhà hát lớn đều được xây dựng qua quan điểm của nam giới. Sự thống trị của các nhà soạn nhạc nam, nhất là thời đại ngày nay, thật đáng kinh ngạc.
Điều này đã được chứng minh trong báo cáo của tổ chức Donne - Women in Music vào cuối tháng 6/2018 với con số thống kê ảm đạm. Trên khắp châu Âu, 97,6% tác phẩm âm nhạc cổ điển và đương đại được biểu diễn trong ba mùa diễn vừa qua là do các nhà soạn nhạc nam viết, chừa lại một phần khiêm tốn 2,3% tác phẩm do nhà soạn nhạc nữ viết. Tại sao? Phải chăng chế độ gia trưởng trong kinh doanh âm nhạc, ảnh hưởng áp đảo từ những người chồng các nhà soạn nhạc nữ hay quan điểm xã hội là nguyên do dẫn đến tình trạng bất công này?
Một trong những nhà soạn nhạc người Anh có sáng tạo gây ấn tượng nhất gần đây là Elizabeth Maconchy (1907-1994), người có giọng điệu độc đáo, một tài năng lớn và có sự ảnh hưởng rõ rệt lên Benjamin Britten, nhà soạn nhạc gần như cùng thời với bà. Người ta kể rằng khi còn là sinh viên tại Đại học âm nhạc Hoàng gia Anh (Royal College of Music), bà đã bị tước mất học bổng vì lý do là có thể sẽ "chỉ kết hôn và chẳng bao giờ viết thêm nốt nhạc nào đâu!"
Dù sau đó có kết hôn, sinh hai đứa con nhưng bà vẫn tiếp tục sáng tác. Khi 23 tuổi, tổ khúc giao hưởng The Land 1 của bà được công diễn lần đầu tại Proms (khiến Gustav Holst phải bảo chồng bà: "Hãy giữ cô ấy tại đó!" với hàm ý ca ngợi) nhưng rút cục, bà đã phải mất gần một thập kỉ để tìm một nhà xuất bản đồng ý xuất bản tác phẩm của mình, các buổi biểu diễn âm nhạc của bà cũng ít ỏi và thưa thớt. Không nản lòng, Maconchy tiếp tục sáng tác; hình thức yêu thích của bà là tứ tấu đàn dây (bà viết tới 13 bản ở thể loại này).
Vào năm 1942, tác phẩm của bà có mặt trong một buổi hòa nhạc tại Royal Albert Hall cùng tác phẩm của những nhà soạn nhạc nổi tiếng như Mendelssohn, Brahms, Dvorak và Tchaikovsky, và vào năm 1952, bà chiến thắng trong một cuộc thi sáng tác Overture Đăng quang (Coronation Overture).
Tác phẩm Proud Thames (Sông Thames kiêu hãnh), được công diễn lần đầu tại Royal Festival Hall ở London và được giới phê bình ca ngợi. Bà là người phụ nữ đầu tiên làm chủ tịch Hiệp hội nhà soạn nhạc Anh, và tiếp tục sáng tác cho đến khi gần 80 tuổi. Nhưng ngày nay tác phẩm của bà hầu như chưa bao giờ được nghe và bà ít được biết đến. Tại sao?
Nghệ sỹ piano, nhà soạn nhạc Clara Schumann. Nguồn: San Diego Reader.
Trong quá khứ, không hiếm trường hợp như vậy. Ở thời kỳ Lãng mạn, khi Robert Schumann kết hôn với Clara Josephine Wieck, một trong những nghệ sĩ tài năng nhất thế hệ mình, ông đã tặng bà vật gì làm quà cưới? Bạn đoán xem: một cuốn sách dạy nấu ăn. Như thể đây chưa đủ là thông điệp, ông còn sáng tác Frauenliebe und Leben (Tình yêu và cuộc sống của một người phụ nữ) để tặng bà: một tập liên khúc với ngụ đề rõ ràng, một bản tuyên ngôn cho cuộc hôn nhân theo bổn phận được bao bọc bằng tinh thần của chủ nghĩa Lãng mạn.
Về sau, Clara đã kết luận trong nhật ký: "Tôi từng tin rằng mình có khả năng sáng tạo, nhưng tôi đã từ bỏ ý tưởng này; một người phụ nữ có được khát khao sáng tác – chưa từng có ai làm được điều ấy. Tôi có nên mong trở thành người đó không?"
Tuy nhiên, cuối cùng bà biết điều đó là có thể, và bà thực sự có tài năng: ở tuổi 16, Clara đã là người nổi tiếng. Thế nhưng khi lấy chồng vào năm 18 tuổi, bà lại trở nên lu mờ hoàn toàn trước người chồng lúc đó còn ít người biết đến và không xu dính túi, Robert, bởi bà không nhận được sự ủng hộ của giới phê bình âm nhạc. Bà đã chọn cách khác là không ngừng nghỉ biểu diễn các tác phẩm của chồng trên sân khấu, và cống hiến cả đời cho việc đó, ngay cả khi ông đã qua đời ở đỉnh cao sự nghiệp trong điên loạn.
Ngọc Anh dịch
Nguồn: https://www.theguardian.com/music/2018/jun/20/unsung-heroines-women-composers-maconchy-bbc4-danielle-de-niese
—-
1. The Land (Miền đất): tổ khúc giao hưởng cho dàn nhạc dựa trên thơ của V. Sackville-West (1929).