Cần chính sách công bằng cho người làm nội trợ trong gia đình

Trên thế giới, không phải nước nào cũng có chế độ nghỉ thai sản có lương, đặc biệt ở quy mô quốc gia. Chỉ 52 nước cho phép phụ nữ có thời gian nghỉ thai sản từ 18 tuần trở lên như theo khuyến nghị của Tổ chức lao động quốc tế (ILO).

Việc Việt Nam kéo dài thời gian nghỉ thai sản có lương từ 6 tháng lên 7 tháng đối với lao động nữ sinh con thứ hai từ ngày 1/7/2026 sắp tới được đánh giá là một bước đi tích cực.

Tuy nhiên, chỉ riêng chính sách nghỉ thai sản không thể giải quyết gánh nặng chăm sóc con cái của phụ nữ trong gia đình, theo nhận định từ PGS. TS Catherine Earl, chuyên gia về nhân học và phân tích chính sách ở Đại học RMIT Việt Nam. Để hỗ trợ tốt hơn cho phụ nữ và gia đình có con nhỏ, chính sách cần đi xa hơn.

Đầu tiên, các chính sách nên "công nhận giá trị của công việc chăm sóc và việc nhà không lương" do các thành viên trong gia đình, mà chủ yếu là phụ nữ, đảm nhận khi có con nhỏ, từ đó có các hình thức hỗ trợ phù hợp.

Khi đó, chính sách này không chỉ có ý nghĩa công nhận giá trị kinh tế của công việc chăm sóc, mà còn góp phần thúc đẩy bình đẳng giới, cải thiện an sinh và thu nhập cho người làm công việc chăm sóc, và tác động đến cấu trúc thị trường lao động.

Phụ nữ và gánh nặng gia đình bất cân xứng

Theo báo cáo của ILO, phụ nữ Việt Nam dành gần 19 giờ mỗi tuần cho công việc chăm sóc không lương (như lấy nước, nấu nướng, giặt giũ, lau dọn nhà cửa, đi chợ, chăm sóc trẻ em, chăm sóc người già, người ốm v.v), trong khi nam giới chỉ dành khoảng 8 giờ. Dù thời gian làm việc được trả lương gần như ngang với nam giới, phụ nữ vẫn đảm nhận hầu hết các trách nhiệm chăm sóc tại nhà.

Lý do thường thấy nhất cho sự chênh lệch này bắt nguồn từ văn hóa coi "việc nhà là trách nhiệm của phụ nữ" hoặc đơn giản là vì "không có ai làm" nên phụ nữ buộc phải ôm công việc đó - khảo sát tâm lý học của Đại học Văn Lang trên 2.000 người chỉ ra.

Không chỉ xuất phát từ yếu tố văn hóa, một số quy định, chính sách hiện hành cũng vô tình củng cố vai trò chăm sóc chủ yếu của phụ nữ. Bộ luật Lao động và Luật Bảo hiểm xã hội quy định phụ nữ được nghỉ thai sản 6 tháng, trong khi người cha chỉ có 5-14 ngày nghỉ khi con mới chào đời. Quy định này giúp các bà mẹ có thời gian hồi phục và chăm sóc trẻ sơ sinh trong giai đoạn đầu đời. Tuy vậy, thời gian nghỉ thai sản không thể chia sẻ hoặc chuyển nhượng giữa người mẹ và người cha, do đó càng củng cố quan điểm rằng phụ nữ là người chăm sóc chính.

Tương tự, một số quyền lợi khác trong Bộ luật Lao động dành cho lao động nữ sau sinh - như giảm giờ làm hoặc làm việc từ xa - được đánh giá là cần thiết để hỗ trợ các bà mẹ quay lại công việc, nhưng lại không áp dụng cho người cha.

Những việc không tên trị giá nghìn tỷ đồng

Như vậy, việc nhà khiến phụ nữ bị hạn chế về thời gian, năng lượng và cơ hội thăng tiến khi tham gia vào lực lượng lao động.

Trong khi đó, với tỷ lệ phụ nữ tham gia lực lượng lao động khá cao so với mặt bằng chung của thế giới - cứ 10 nam giới tham gia lao động thì có khoảng 8-9 phụ nữ cũng đi làm như họ - thì phần lớn phụ nữ phải quay lại làm việc để đảm bảo kinh tế gia đình sau kỳ sinh nở, thay vì lựa chọn nghỉ việc ở nhà không lương để tiếp tục chăm sóc con cái.

Ở các đô thị lớn như Hà Nội, TP HCM, mô hình gia đình ba thế hệ vẫn khá phổ biến. Nhờ đó, ông bà nội, ngoại có thể hỗ trợ chăm sóc cháu nhỏ khi người mẹ quay lại công việc. Tuy nhiên, điều này cũng đồng nghĩa với việc ông bà phải gánh thêm trách nhiệm trong gia đình.

Trong ngắn hạn, ông bà có thể chia sẻ việc chăm sóc trẻ nhỏ. Nhưng về lâu dài, không phải gia đình nào cũng có thể duy trì sự hỗ trợ này. Nhiều gia đình buộc phải thuê dịch vụ chăm sóc với chi phí khá cao. Lúc này, câu chuyện không chỉ là áp lực chăm sóc sau sinh mà còn trở thành bài toán kinh tế của cả gia đình.

"Nếu chúng ta có thể chính thức hóa việc trả lương cho những công việc chăm sóc không lương thì gánh nặng của những người mẹ, người bà sẽ giảm đi. Họ có thể được trả tiền cho chính công việc này, hoặc có thu nhập để thuê người làm các việc chăm sóc và việc nhà đó," PGS. TS Catherine Earl nhận xét.

Theo một nghiên cứu năm 2015 của ActionAid và Bộ Lao động, Thương binh và Xã hội (nay là Bộ Nội vụ), nếu có thêm các dịch vụ trông giữ trẻ giúp 100.000 phụ nữ có con nhỏ dành thời gian đó cho công việc được trả lương - dù là mức lương tối thiểu - thì phần thu nhập tạo ra có thể đóng góp khoảng 1,1 nghìn tỷ đồng mỗi năm cho nền kinh tế.

Kinh nghiệm quốc tế

Các quốc gia trên thế giới hiếm khi "trả lương trực tiếp" cho công việc chăm sóc không lương trong gia đình, nhưng nhiều nơi áp dụng chính sách gián tiếp như trợ cấp, dịch vụ công hoặc bảo hiểm để công nhận giá trị và giảm bớt gánh nặng lâu nay chủ yếu đặt lên vai phụ nữ.

Ví dụ, Argentina có các khoản trợ cấp trực tiếp từ 55-57 peso/tháng (tương đương khoảng 1,5 triệu đồng) cho mẹ chăm sóc con cái dưới 18 tuổi, giúp phụ nữ thuê giúp việc hoặc tự chi trả nhu cầu. Chương trình của họ dành cho những người thu nhập thấp, người thất nghiệp, người lao động trong khu vực phi chính thức với mức lương tối thiểu thấp và lao động làm việc nhà.

Ở Chile, nhà nước cung cấp dịch vụ chăm sóc trẻ em công lập miễn phí hoặc trợ giá, giúp phụ nữ giảm 15-30% thời gian chăm sóc, tăng cơ hội việc làm có thu nhập.

Tại Nhật Bản, nhiều chính sách tài chính được thiết kế để giảm gánh nặng nuôi con cho các gia đình. Mỗi bà mẹ có thể nhận trợ cấp nuôi con hoặc trợ cấp dành cho mẹ đơn thân, dao động khoảng 10.000–43.000 yên mỗi tháng (tương đương 1,6–7 triệu đồng). Bên cạnh đó, hệ thống thuế cũng hỗ trợ mô hình gia đình có một người đi làm, một người ở nhà làm nội trợ. Nếu vợ hoặc chồng ở nhà chăm sóc gia đình hoặc chỉ làm bán thời gian với thu nhập thấp dưới 1,03 triệu yên mỗi năm (tương đương khoảng 260–280 triệu đồng), thì người còn lại đi làm có thể được khấu trừ thuế tối đa 380.000 yên mỗi năm (tương đương khoảng 63 triệu đồng) cho người phụ thuộc. Sự kết hợp giữa trợ cấp trực tiếp và ưu đãi thuế giúp các hộ gia đình có thêm nguồn lực tài chính để trang trải chi phí sinh hoạt cơ bản khi nuôi con.

Bài toán công bằng trong tiếp cận chính sách

PGS. TS Catherine Earl lưu ý rằng thiết kế chính sách cần hướng đến công bằng theo nhu cầu, thay vì chỉ dừng lại ở việc phân bổ đồng đều cho tất cả mọi người. Trong thực tế, sự khác biệt này thể hiện rất rõ giữa người dân ở nông thôn và thành thị, giữa các nhóm thu nhập khác nhau, hay trong những trường hợp gia đình đặc thù như các cặp cha mẹ nhận nuôi con trong cộng đồng LGBTQI+.

Vì vậy, theo bà, các nhà hoạch định chính sách cần xây dựng và đánh giá chính sách dựa trên dữ liệu chi tiết theo từng nhóm dân cư – từ độ tuổi, giới tính, xu hướng tính dục, tình trạng hôn nhân đến mức thu nhập, lối sống. Những dữ liệu này không chỉ phản ánh nhu cầu chăm sóc trong xã hội, cả có trả lương lẫn không trả lương, mà còn giúp kiểm tra liệu các chính sách hiện hành có tiếp tục đáp ứng đúng nhu cầu của người dân khi xã hội thay đổi hay không.

Hồng Ngọc tổng hợp

---

Tài liệu tham khảo:

Catherine Earl, (2026), Tăng thời gian nghỉ thai sản, vẫn cần đẩy mạnh chăm sóc toàn diện, RMIT Việt Nam, https://www.rmit.edu.vn/vi/tin-tuc/tat-ca-tin-tuc/2026/mar/tang-thoi-gian-nghi-thai-san-van-can-day-manh-cham-soc-toan-dien

Lê Nguyễn Trà My, (2022), Ngành Tâm lý học Đại học Văn Lang tham vấn kết quả nghiên cứu khảo sát về công việc chăm sóc không lương của phụ nữ trong dịch Covid-19 tại TP.HCM, https://www.vlu.edu.vn/news/nganh-tam-ly-hoc-dai-hoc-van-lang-tham-van-ket-qua-nghien-cuu-khao-sat-ve-cong-viec-cham-soc-khong-luong-cua-phu-nu-trong-dich-covid-19-tai-tp-hcm

ILO, (2022), Care at work: Investing in care leave and services for a more gender equal world of work, https://www.ilo.org/publications/major-publications/care-work-investing-care-leave-and-services-more-gender-equal-world-work

Action Aid, (2022), Công việc chăm sóc không lương: Tái phân bổ để phát triển bền vững, https://vietnam.actionaid.org/sites/vietnam/files/publications/Report%20%28Vietnamese%29.pdf

UN Women, (2017), Công việc chăm sóc không lương: Những vấn đề đặt ra và gợi chính sách cho Việt Nam, https://vietnam.un.org/sites/default/files/2019-08/Unpaid_Care_and_Domestic_Work_-_Tieng_Viet.pdf

UNESCAP, (2024), Charting new paths for gender equality and empowerment : Asia-Pacific regional report on Beijing+30 Review, https://www.unescap.org/kp/2024/charting-new-paths-gender-equality-and-empowerment-asia-pacific-regional-report-beijing30

--

Xem thêm: