Theo quy định mới, các nhà xuất khẩu bị cấm cung cấp hàng hóa lưỡng dụng (các mặt hàng hay công nghệ có thể được sử dụng cho cả mục đích dân sự và quân sự) cho 10 doanh nghiệp Mỹ, bao gồm hai công ty đất hiếm lớn là MP Materials và USA Rare Earth. Đất hiếm là nhóm khoáng sản thiết yếu để sản xuất nam châm, động cơ xe điện, thiết bị bán dẫn và nhiều sản phẩm công nghệ cao. Mọi tổ chức hoặc cá nhân, bất kể ở đâu, cũng bị cấm chuyển giao hoặc cung cấp các mặt hàng lưỡng dụng có nguồn gốc từ Trung Quốc cho những công ty nằm trong danh sách này.
Các biện pháp hạn chế mới nhất của Bắc Kinh đối với các công ty đất hiếm của Mỹ được đưa ra sau khi Mỹ xếp nhiều doanh nghiệp hàng đầu của Trung Quốc như Alibaba, Baidu và BYD vào danh sách "các công ty có mối liên hệ với quân đội Trung Quốc" hồi đầu tháng 6.
Trong một tuyên bố, người phát ngôn của Bộ Thương mại Trung Quốc cho biết các biện pháp này được thực hiện để đáp trả những hành động của chính phủ Mỹ, đồng thời nhằm bảo vệ an ninh quốc gia và thực hiện các "nghĩa vụ quốc tế về không phổ biến vũ khí".
Một doanh nghiệp sản xuất đất hiếm ở Trung Quốc. Ảnh: Shutterstock.
Căng thẳng có thể còn tiếp tục gia tăng
Theo South Morning China Post, động thái mới nhất của Trung Quốc được xem là màn leo thang căng thẳng nhất trong cuộc chiến đất hiếm Mỹ - Trung kể từ tháng 4 năm ngoái, thời điểm Trung Quốc bắt đầu siết xuất khẩu đất hiếm và nam châm để đáp trả các biện pháp thuế quan của Mỹ.
Các biện pháp hạn chế khi đó đã làm bùng lên cuộc chạy đua tìm kiếm nguồn cung trên toàn cầu, buộc các hãng sản xuất ô tô và doanh nghiệp chế tạo phải tìm nguồn thay thế, đồng thời khiến một số nhà máy tại châu Âu và Mỹ phải tạm thời ngừng hoạt động.
Sau nhiều tháng đàm phán, đến tháng 10, Tổng thống Trump và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình đã nhất trí về một thỏa thuận thương mại tạm thời có thời hạn một năm, và sau đó thỏa thuận này tiếp tục được tái khẳng định tại cuộc gặp giữa hai nhà lãnh đạo ở Bắc Kinh vào tháng 5 năm nay.
Tuy nhiên, mặc dù hai bên cam kết "tăng cường hợp tác kinh tế" trong cuộc gặp này, nhiều nhà quan sát cho rằng bầu không khí thiện chí có thể sẽ không kéo dài.
"Việc Mỹ bịt các lỗ hổng trong kiểm soát xuất khẩu chip gần đây và Trung Quốc tiếp tục mở rộng danh sách cấm xuất khẩu cho thấy mặt trận an ninh quốc gia vẫn đang được cả hai bên duy trì, bất chấp những lời lẽ ngoại giao tích cực tại hội nghị thượng đỉnh Trump - Tập Cận Bình vừa qua", nhà phân tích địa chính trị Steve Okun nhận xét.
"Không hề tồn tại một 'lệnh đình chiến' thực sự trong cuộc chiến thương mại Mỹ - Trung. Hãy chờ đợi thêm các động thái từ cả hai phía, bao gồm các biện pháp kiểm soát xuất khẩu và hạn chế đầu tư", ông nhận định.
Con đường đến khả năng tự chủ của Mỹ
Hiện nay, Trung Quốc gần như độc quyền trong lĩnh vực chế biến đất hiếm. Đây là nhóm gồm 17 kim loại quan trọng được sử dụng để sản xuất các nam châm hiệu suất cao trong xe điện, tua-bin gió, robot và các hệ thống quốc phòng. Trong đó, Trung Quốc nắm giữ khoảng 90% nguồn cung đất hiếm nhẹ trên thế giới - nhóm nguyên tố được sử dụng trong lọc dầu, đánh bóng thủy tinh và sản xuất nam châm. Đối với đất hiếm nặng - các nguyên tố là thành phần quan trọng để sản xuất nam châm hiệu suất cao, chip AI, laser và nhiều công nghệ tiên tiến khác, Trung Quốc cũng tinh luyện hơn 98% sản lượng toàn cầu.
Chính quyền của Tổng thống Donald Trump, trong đó có Bộ Quốc phòng Mỹ, đã đầu tư hàng tỷ USD vào hai doanh nghiệp đất hiếm lớn nhất của Mỹ là MP Materials và USA Rare Earth nhằm khôi phục năng lực sản xuất nam châm đất hiếm trong nước - lĩnh vực hầu như đã ngừng hoạt động từ khoảng 25 năm trước - và giảm sự phụ thuộc vào Trung Quốc.
Tháng 7 năm ngoái, Mỹ đã ký thỏa thuận đầu tư 400 triệu USD vào MP Materials - công ty đang vận hành mỏ đất hiếm đang khai thác duy nhất tại Mỹ, đồng thời mua tối đa 15% cổ phần của công ty và đưa ra các cam kết mua hàng dài hạn cùng cơ chế bảo đảm giá. Đây là một trong những lần chính phủ Mỹ can thiệp và hỗ trợ doanh nghiệp với quy mô lớn nhất kể từ sau Chiến tranh Thế giới thứ hai.
Mỏ đất hiếm Mountain Pass ở Mỹ năm 2024. Ảnh: MP Materials
Đến tháng 6 năm nay, USA Rare Earth cũng nhận được 1,6 tỷ USD từ Bộ Thương mại Mỹ thông qua một gói tài trợ kết hợp giữa vốn vay và vốn chủ sở hữu.
Tuy nhiên, theo các chuyên gia ở Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS), dù những chính sách này là bước tiến đáng kể trong quá trình xây dựng chuỗi cung ứng đất hiếm bền vững hơn, việc đưa các dự án lên quy mô sản xuất thương mại sẽ không thể diễn ra trong một sớm một chiều. "Mục tiêu tự chủ hoàn toàn trong lĩnh vực sản xuất nam châm của Mỹ vẫn còn là một chặng đường dài", các nhà nghiên cứu tại CSIS viết. Trong ngắn hạn, chuỗi cung ứng đất hiếm toàn cầu vẫn phụ thuộc nặng nề vào Trung Quốc.
"Bắc Kinh nhắm đến các công ty đất hiếm này không phải vì họ khai thác khoáng sản, mà vì mối quan hệ chặt chẽ của họ với chính phủ Mỹ và tham vọng phát triển ngành sản xuất nam châm - lĩnh vực ngày càng cần nhiều nguyên tố đất hiếm nặng", ông David Abraham - Giám đốc của công ty tư vấn chuyên về chuỗi cung ứng khoáng sản quan trọng Materium Strata - nhận định.
Trung Quốc cũng có điểm yếu
Trung Quốc hiện vượt trội ở một số công nghệ liên quan đến hợp kim, nhưng vẫn tụt hậu so với Nhật Bản và Mỹ ở các lĩnh vực như vật liệu nam châm vĩnh cửu, công nghệ chế tạo bột kim loại, hợp kim nền coban, công nghệ thiêu kết và công nghệ lõi rôto.
Khoảng cách này còn rõ rệt hơn trong lĩnh vực vật liệu xúc tác, khi Mỹ dẫn đầu ở hầu hết các công nghệ cốt lõi được khảo sát, còn Trung Quốc không thể hiện lợi thế rõ ràng so với các đối thủ lớn khác.
Mới đây, các nhà nghiên cứu Trung Quốc đã cảnh báo, quốc dân tỷ dân này đang tụt hậu so với Nhật Bản và Mỹ về các bằng sáng chế quan trọng liên quan đến công nghệ đất hiếm tiên tiến.
Theo nhóm nghiên cứu, việc Trung Quốc thống trị nguồn nguyên liệu không đồng nghĩa với việc nắm giữ các công nghệ tạo ra những sản phẩm có giá trị gia tăng cao nhất.
Các tác giả cho rằng một phần nguyên nhân đến từ cấu trúc của hệ thống đổi mới sáng tạo tại Trung Quốc. Mặc dù nước này đăng ký rất nhiều bằng sáng chế liên quan đến đất hiếm, nhưng số lượng bằng sáng chế quốc tế có giá trị cao và có ảnh hưởng thương mại rộng vẫn còn khá hạn chế.
Một nguyên nhân khác là sự phối hợp còn hạn chế giữa các trường đại học, doanh nghiệp và hệ thống quản lý sở hữu trí tuệ.
"Trung Quốc cần tập trung vào những lĩnh vực còn khoảng cách công nghệ, xây dựng các chương trình nghiên cứu chuyên biệt và tăng cường hợp tác giữa doanh nghiệp với các cơ sở nghiên cứu, trường đại học", nhóm tác giả của nghiên cứu mới trên tạp chí Bulletin of the Chinese Academy of Sciences khuyến nghị.
Kim Dung tổng hợp
---
Tài liệu tham khảo:
US-China rare earth clash 2.0? Fragile truce tested as tit-for-tat moves return, South China Morning Post, https://www.scmp.com/news/china/diplomacy/article/3357974/us-china-rare-earth-clash-20-fragile-truce-tested-tit-tat-moves-return
China Tightens Rare-Earth Grip on U.S. Firms, The New York Times, Threatening Trade Clash, https://www.nytimes.com/2026/06/22/business/china-rare-earths.html
China’s rare earth industry has critical weakness, researchers warn, South China Morning Post, https://www.scmp.com/news/china/science/article/3359466/chinas-rare-earth-industry-has-critical-weakness-researchers-warn
China adds 10 US firms, including rare-earth miner, to export control list, Al Jazeera, https://www.aljazeera.com/news/2026/6/22/china-adds-10-us-firms-including-rare-earth-miner-to-export-control-list
Rare Earth Export Restrictions One Year Later, CSIS, https://www.csis.org/analysis/rare-earth-export-restrictions-one-year-later