 |
Carline Lucretia Herschel (1750-1848). |
Caroline Lucretia Herschel sinh năm 1750 tại Hannover (Đức). Tuổi thơ của bà gắn liền với phụ giúp việc nhà cho người mẹ nghiêm khắc- người tin rằng con gái chỉ nên giúp việc trong gia đình, nhất là từ sau khi bà mắc bệnh thương hàn, mang sẹo suốt đời và gia đình tin rằng bà sẽ không bao giờ kết hôn được. Năm 1766, anh trai của bà là William Herschel trở thành nhạc công organ tại Bath (Anh), và năm 1772, Caroline- khi đó 22 tuổi, đã bất chấp sự phản đối của mẹ để vượt eo biển Anh và sang đó sống cùng anh trai. Bà được anh trai đào tạo về thanh nhạc, chỉ sau sáu năm, Caroline đã trở thành ca sĩ solo hàng đầu trong các buổi hòa nhạc của William ở Bath.
Cuộc sống âm nhạc của họ thay đổi hoàn toàn khi William bị cuốn hút bởi thú vui mới: thiên văn học. Ông dành toàn bộ thời gian để nghiên cứu và dạy Caroline học tiếng Anh và Toán học. Theo thời gian, Caroline dần tham gia hỗ trợ anh trai ngày càng nhiều trong các công việc liên quan đến thiên văn học. Vào thời đó, các nhà thiên văn chủ yếu quan tâm đến việc tìm kiếm những thiên thể mới và lập bản đồ bầu trời một cách chính xác, do vậy mà việc sử dụng kính thiên văn để săn tìm sao chổi và tinh vân cũng rất phổ biến. William Herschel trở nên nổi tiếng sau phát hiện sao Thiên Vương (Uranus) năm 1781, dù ban đầu ông tưởng đó chỉ là một sao chổi. Sau phát hiện vĩ đại về sao Thiên Vương- hành tinh đầu tiên được tìm thấy bằng kính thiên văn, hai anh em đã từ bỏ âm nhạc và chuyển đến gần Windsor để làm việc như nhà thiên văn của Hoàng gia, dưới sự bảo trợ của Vua George III.
Trong lúc giúp việc cho William, Caroline thường tham gia vào việc mài và đánh bóng gương phản xạ, thực hiện các phép tính dựa trên quan sát, và quản lý công việc gia đình. Năm 1782, với chiếc kính thiên văn mà anh trai chế tạo riêng cho bà, Caroline bắt đầu ghi lại vị trí của các thiên thể mới trong sổ tay của riêng mình. Chính qua công việc quan sát này, bà đã phát hiện ra nhiều sao chổi và tinh vân. Năm 1783, bà phát hiện ba tinh vân mới, và ba năm sau, bà trở thành người phụ nữ đầu tiên phát hiện ra một sao chổi, nay được gọi là Comet C/1786 P1 (Herschel). Trong suốt cuộc đời, bà phát hiện tổng cộng tám sao chổi. Năm 1797, khi phát hiện ra sao chổi cuối cùng, Caroline đã cưỡi ngựa gần 50 km đến Đài quan sát Hoàng gia Greenwich để báo tin cho Nhà thiên văn Hoàng gia Nevil Maskelyne.
Vào thời của anh em nhà Herschel, các nhà khoa học chỉ được ghi nhận khi trực tiếp quan sát được vật thể mới, nên Caroline chỉ được ghi nhận cho các sao chổi bà tự mình nhìn thấy. Với những công việc ghi chép và sắp xếp dữ liệu từ quan sát của William, công lao của bà được ghi nhận ít hơn. Chẳng hạn, khi Caroline tổng hợp toàn bộ các quan sát của William thành một danh mục thiên thể, công trình đó được xuất bản dưới tên William, và Caroline chỉ được nhắc đến như một "trợ lý". Caroline từng viết vào lúc bà và William chuyển đến nơi ở mới rằng: "Tôi nhận ra mình sẽ được huấn luyện để trở thành một trợ lý thiên văn học... Tôi bắt đầu vào ngày 22 tháng 8 năm 1782 nhưng phải đến hai tháng cuối cùng của năm đó, tôi mới cảm thấy có chút động lực để tiếp tục những đêm dài lạnh giá, một mình dưới sương và sương giá, không một bóng người ở gần để có thể gọi".
Kinh nghiệm nội trợ đã ảnh hưởng sâu sắc đến phong cách của Caroline khi làm khoa học. Bà có khả năng học hỏi nhanh chóng và thực hành sáng tạo, chủ động học toán, thiên văn và các kiến thức cần thiết. Alexander, một người am hiểu về cơ khí và là cộng sự của William trong chế tạo kính thiên văn, đã viết khi gửi cho William một bản mô tả thiết kế mới rằng: "Tôi không ngạc nhiên nếu anh thấy khó hiểu... nhưng Caroline có thể giúp anh, cô thấy hiểu khá rõ cách diễn đạt vòng vo của tôi." Bức thư này đã cho thấy sự tín nhiệm của Alexander với những kiến thức kỹ thuật của Caroline. Dẫu vậy, những nỗ lực tìm kiếm kiến thức mới của Caroline chỉ nhận được sự ủng hộ của gia đình khi những kiến thức đó có thể hỗ trợ của William.
Tuy nhiên, Vua George III của Anh đã ghi nhận những đóng góp của bà, ngay cả trong công việc "trợ lý" cho anh trai và vào năm 1787 đã đồng ý cấp cho Caroline mức lương 50 bảng/năm. Điều này khiến bà trở thành người phụ nữ đầu tiên ở Anh có thu nhập từ công việc khoa học, và là người phụ nữ đầu tiên kiếm sống bằng nghề thiên văn. Sau khi William kết hôn năm 1788, Caroline giao lại phần lớn công việc gia đình cho vợ ông, nhờ vậy, bà có nhiều thời gian hơn để cống hiến cho nghiên cứu.
Bà đảm nhận một nhiệm vụ quan trọng và yêu cầu sự tỉ mỉ cao: kiểm tra, tính toán, sửa lỗi và cập nhật cuốn Historia Coelestis Britannica, một danh mục gần 3.000 ngôi sao do Nhà thiên văn Hoàng gia đầu tiên- John Flamsteed, biên soạn. Caroline mất 20 tháng làm việc vất vả để hoàn thành. Năm 1798, thông qua Hiệp hội Hoàng gia (Royal Society), bà xuất bản "Index to Flamsteed’s Observations of the Fixed Stars"- danh mục bổ sung 560 ngôi sao và nhiều chỉnh sửa quan trọng cho công trình của John Flamsteed. Phiên bản cập nhật này chính là nền tảng cho "Danh mục Tổng quát Mới" (New General Catalogue)- hệ thống phân loại các ngôi sao được các nhà thiên văn hiện đại sử dụng. Bà và anh trai cũng là những người đầu tiên tạo ra bản đồ của Dải Ngân hà, dù bản đồ này chưa hoàn toàn chính xác.
Sau khi William qua đời năm 1822, Caroline trở về Hannover, tiếp tục làm việc với các tinh vân và cụm sao. Bên cạnh công việc của mình, bà còn giúp đỡ John Herschel, con trai của William, người đã tiếp nối sự nghiệp gia đình trong thiên văn học.
Khi hoàn thành danh mục gồm 2.500 tinh vân, Caroline được trao Huy chương Vàng của Hiệp hội Thiên văn Hoàng gia năm 1828. Đến 1835, bà trở thành một trong hai phụ nữ đầu tiên được công nhận là thành viên danh dự của Hiệp hội, cùng với Mary Somerville.
Caroline Herschel qua đời năm 1848, hưởng thọ 97 tuổi. Bà được giới thiên văn học khắp châu Âu kính trọng sâu sắc và đến nay vẫn là nguồn cảm hứng lớn trong lĩnh vực này. Caroline đã nhận được nhiều danh hiệu danh giá, bao gồm: Huy chương Vàng và thành viên danh dự của Hiệp hội Thiên văn Hoàng gia; Thành viên danh dự của Viện Hàn lâm Hoàng gia Ireland; Huy chương Vàng Khoa học của Nhà vua Phổ. Trên bia mộ của mình, Caroline đã tự viết dòng khắc tưởng niệm: "Đôi mắt của người được tôn vinh nơi đây đã từng hướng về những vì sao trên bầu trời." Nhiểu bản thảo của bà hiện đang được trưng bày tại Bảo tàng Herschel tại Bath.
Nguồn: Royal Museums Greenwich, The Conversation, NIH, The European Space Agency
Bài đăng KH&PT số 1367 (số 43/2025)
Diễm Quỳnh tổng hợp