Trong suốt hơn 50 năm, thế giới công nghệ thay đổi như vũ bão, một phần bởi những tay "quỷ máy" (maverick) như Steve Jobs và Bill Gates - những thiên tài công nghệ nổi loạn, sáng lập ra các đế chế công nghệ có tầm ảnh hưởng đến lịch sử phát triển công nghệ tin học khi mới đang ở lứa tuổi đôi mươi [1]. Những tay "quỷ máy" này có nhiều nét giống nhau trong sự nghiệp chẳng hạn như lúc còn trẻ họ là những kẻ quậy phá nghịch ngợm, sẵn sàng bỏ học chỉ để theo đuổi những đam mê viển vông. Cũng chính họ đã truyền cảm hứng cho một loạt các tay "quỷ máy" thế hệ tiếp theo như Sergey Brin (Google), Mark Zuckerberg (facebook), Michael Dell (Dell) ... lập ra các công ty lừng danh khi vẫn còn chưa hoàn thành việc học tập.
Trong kỷ nguyên công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI), những năm gần đây lại đang hình thành một kiểu "quỷ máy" khác - họ cũng có tầm nhìn thật hiếm có và các quyết định của họ đã có ảnh hưởng lớn lao vào việc định hình và phát triển AI. Tuy nhiên, mức độ phức tạp của công nghệ AI và hệ sinh thái của nó đòi hỏi quỷ máy thế hệ AI nhiều hơn nữa.
Giờ đây, đó là những người có học vấn có trình độ cao và có mạng lưới xã hội không chỉ trong giới công nghệ mà cả trong giới đầu tư tỷ đô. Trong mạng lưới các tay cao thủ công nghệ đó, dường như những người ngoài tài năng công nghệ phải có một triết lý sống đặc biệt mới đủ sức thuyết phục được những tay cao thủ khác và các nhà đầu tư bỏ số vốn khổng lồ.
Xin mời các bạn làm quen một người như thế, Dario Amodei nhà đồng sáng lập và là CEO của công ty Anthropic -được tạp chí TIME vinh danh là công ty có tính đột phá nhất thế giới trong số tháng 3/2026.
Từ một tay ngang, Amodei nhanh chóng xây dựng một đế chế quyền lực mới của trí tuệ nhân tạo toàn cầu. Ảnh: Wikicommons
Anthropic ra đời năm 2021 khá muộn so với nhiều công ty AI nhưng đã nhanh chóng trở thành một công ty hàng đầu, hiện có vốn trị giá lên tới 380 tỷ USD (hectocorn hay công ty long mã khởi nghiệp có trị giá hơn trăm tỷ USD). Bản thân tên gọi Anthropic [2] đã mang tính triết lý hấp dẫn với nhiều nhà đầu tư trong kỷ nguyên AI vốn được cho là máy móc có thể thay thế con người. Anthropic - một từ gợi lên ý nghĩa đặt con người làm trung tâm và hướng về con người.
Một công ty không bắt đầu từ sản phẩm, mà từ niềm tin vào con người
Cựu CEO của Google, Eric Schmidt, là một trong những nhà đầu tư đầu tiên của Anthropic cho biết đã gặp Amodei thông qua người bạn gái nay là vợ của ông – một ví dụ điển hình về mạng lưới xã hội ảnh hưởng tới đầu tư. Schmidt cho rằng ông đầu tư vào con người nhiều hơn là vào ý tưởng. Ông nói về việc quyết định đầu tư cho Anthropic "... về cơ bản là bạn chẳng có chút dữ liệu nào trong tay, đúng không? Bạn không biết doanh thu ra sao. Bạn không hiểu rõ thị trường. Bạn cũng chẳng biết sản phẩm cụ thể là gì. Vì thế, về cơ bản, bạn buộc phải đưa ra quyết định dựa trên yếu tố con người. Và Dario là một nhà khoa học xuất chúng; anh ấy đã hứa sẽ tuyển dụng những nhà khoa học xuất chúng khác - và quả thực anh ấy đã làm được điều đó."
Hành trình khúc khuỷu trong sự nghiệp của Dario Amodei cho thấy anh là con người rất khác thường. Ban đầu theo đuổi nghiên cứu sinh ngành vật lý lý thuyết ở đại học danh tiếng Princeton rồi sau khi cha mất vì bệnh hiểm nghèo anh quyết định chuyển sang nghiên cứu về sinh học với thôi thúc tìm kiếm giải quyết các vấn đề về bệnh tật ở con người. Cũng chính nghiên cứu về tế bào võng mạc và hệ thần kinh trong thời kỳ ở đại học Stanford khiến Dario đã nhận thấy cách tiếp cận truyền thống trong lĩnh vực này là quá chậm và công nghệ AI có thể giúp thay đổi với tốc độ phi thường chưa từng có. Từ đó, anh lại đi đến một quyết định chuyển sang làm về AI - một lĩnh vực quá mới mẻ mà bản thân chưa hề được học cũng như có cơ hội làm việc trực tiếp.
Trong một cuộc phỏng vấn trên chương trình podcast "The Interesting Time" của New York Times hôm 12/2/2026 Dario kể về mình [3]:
"...trước khi làm việc trong lĩnh vực AI, trước khi làm việc trong lĩnh vực công nghệ nói chung, tôi là một nhà sinh học. Đầu tiên tôi làm việc về khoa học thần kinh tính toán (computational neuroscience), sau đó tôi làm việc tại Trường Y của đại học Stanford để tìm kiếm các dấu hiệu sinh học protein của bệnh ung thư, nhằm cải thiện chẩn đoán và chữa trị ung thư.
Một trong những điều tôi nhận thấy rõ nhất khi làm việc trong lĩnh vực đó là sự phức tạp đến không thể tin nổi. Không chỉ cần hiểu vai trò của mỗi loại protein trong từng tế bào mà còn phải hiểu nó ở đâu trong tế bào, nồng độ bao nhiêu, nó tương tác với các protein nào khác và cùng tạo ra các phức hợp nào.
Và tôi có cảm giác: Trời ơi, điều này vượt quá khả năng xử lý của con người. Chúng ta đang tiến bộ trong tất cả các vấn đề sinh học và y học, nhưng tiến bộ khá chậm.
Chính từ cảm giác "quá phức tạp để con người xử lý" đó, Amodei bắt đầu nghĩ đến một công cụ có thể xử lý khối lượng và độ phức tạp dữ liệu vượt xa con người – trí tuệ nhân tạo.
Ảnh: Shutter
Liệu có mấy ai dám bỏ ngang nghề mình được đào tạo công phu để chuyển sang một lĩnh vực công nghệ cực kỳ phức tạp và hoàn toàn mới mẻ chỉ dựa vào một ý tưởng mơ hồ như thế. Hơn thế nữa, Dario Amodei nhanh chóng trở thành một trong những người đi tiên phong trong cuộc cách mạng công nghệ AI. Điều gì đã khiến Dario có thể làm nên kỳ tích như vậy. Trong cuộc phỏng vấn trên podcast "Big Technology" Dario cho biết thêm về cuộc đời của anh [4].
Từ Vật lý lý thuyết đến khoa học sự sống
Hồi nhỏ, Dario Amodei là một cậu bé say mê khoa học. Sinh ra tại San Francisco vào năm 1983 trong một gia đình có mẹ là người Do Thái và cha là người Ý, cậu hầu như chỉ dành trọn sự quan tâm cho toán và vật lý. Vào những năm cuối 1990 đầu 2000 khi cơn bùng nổ "dot-com" xảy ra rầm rộ ở San Francisco và thung lũng Silicon gần đó, cậu hầu như chẳng hề bận tâm đến dù đã học cuối những năm trung học. "Việc viết mã lập các trang web thực sự chẳng hề thu hút tôi chút nào," Anh nói. "Điều tôi quan tâm là khám phá những chân lý khoa học cơ bản."
Ở nhà, Amodei có mối quan hệ vô cùng gắn bó với cha mẹ cậu – là những người hết sức yêu thương nhau theo lời anh kể, luôn nỗ lực làm cho thế giới trở nên tốt đẹp hơn. Bà mẹ, bà Elena Engel, chuyên phụ trách các dự án cải tạo và xây dựng thư viện tại Berkeley và San Francisco. Người cha, ông Riccardo Amodei, là một nghệ nhân chế tác đồ da. "Cha mẹ đã giúp tôi phân định rạch ròi giữa điều đúng và sai, cũng như nhận thức được những giá trị thực sự quan trọng trong cuộc đời này," anh chia sẻ, "đồng thời hun đúc trong tôi một tinh thần trách nhiệm mạnh mẽ."
Tinh thần trách nhiệm ấy đã bộc lộ rõ nét trong những năm tháng Amodei theo học tại California Institute of Technology (Caltech) danh tiếng. Anh đã từng gay gắt chỉ trích các bạn sinh viên vì thái độ thờ ơ, thụ động trước cuộc chiến tranh Iraq sắp nổ ra. Amodei viết trên "The California Tech" - tờ báo sinh viên của trường - vào ngày 3 tháng 3 năm 2003: "Vấn đề không nằm ở chỗ mọi người đều cảm thấy OK với ý tưởng ném bom Iraq; mà là ở chỗ đa số đều phản đối cuộc chiến về mặt nguyên tắc, nhưng lại từ chối dành ra dù chỉ một phần nghìn thời gian của mình để hành động. Thực trạng này cần phải thay đổi ngay lập tức, không được chậm trễ."
Sau đó, khi vừa bước sang tuổi đôi mươi, cuộc đời Amodei đã thay đổi mãi mãi. Cha anh sau một thời gian dài kiên cường chống chọi với một căn bệnh hiếm gặp, cuối cùng đã không qua khỏi vào năm 2006. Nỗi đau mất cha đã có ảnh hưởng lớn đến những bước tiếp theo trong cuộc đời của Amodei. Anh quyết định chuyển hướng làm nghiên cứu sinh tại Đại học Princeton - từ ngành vật lý lý thuyết sang sinh học. Cũng trong khoảng thời gian đó, một đột phá mới đã giúp biến căn bệnh của cha anh từ chỗ có tỷ lệ tử vong 50% lên khả năng chữa khỏi tới 95%. Amodei chia sẻ, "Cha tôi lẽ ra có thể còn sống nếu phương pháp chữa trị này xuất hiện sớm hơn vài năm."
Tại Princeton, Amodei bắt đầu hành trình giải mã sinh học bằng việc nghiên cứu võng mạc. Đôi mắt của chúng ta thu nhận thế giới bằng cách tiếp nhận hình ảnh và sau đó gửi tín hiệu đến tế bào thần kinh thị giác ở vỏ não chiếm tới 30% diện tích vỏ đại não. Tại đây dữ liệu sẽ được xử lý và hình ảnh được tái hiện cho chúng ta nhận thấy. Nếu bạn muốn đương đầu với sự phức tạp của sinh lý học con người, thì võng mạc chính là một điểm khởi đầu tuyệt vời.
Lúc bấy giờ, không một ai ngay cả chính Amodei biết được rằng chính những nghiên cứu mạng tế bào thần kinh có những ý nghĩa không nhỏ trong các nghiên cứu AI sau này của mình.
Trở thành một trung tâm quyền lực mới trong phát triển AI, những động thái của Anthropic ngày càng được cả thế giới dõi theo. Gần đây, AI Mythos của Anthropic có khả năng phát hiện những lỗ hổng bảo mật đáng kinh ngạc đã khiến các chính phủ, các doanh nghiệp, đặc biệt là ngân hàng lo ngại nếu AI siêu mạnh này rơi vào tay kẻ xấu. Ngay chính Anthropic cũng chỉ giới hạn cho một số đối tác sử dụng. Minh họa: Unsplash
Mạng thần kinh sinh học và thần kinh nhân tạo
Nghiên cứu sinh học và học máy gặp nhau ở một điểm hội tụ bất ngờ "các mạng thần kinh". Các nghiên cứu vật lý của John J. Hopfield và Geoffrey E. Hinton vào cuối những năm 1970 và đầu những năm 1980 (được trao Nobel Vật lý 2024) đã đặt nền tảng cho sự phát triển của mạng nơ-ron nhân tạo - hệ thống máy tính có thể học các kỹ năng bằng cách phân tích dữ liệu theo cách của mạng nơ-ron trong não người.
Một điều thú vị là cả John Hopfield và Dario Amodei dường như có những kết nối vô hình khi đã từng nghiên cứu ở Princeton và Caltech, dù cách nhau mấy chục năm. Cả hai đều bắt đầu với các đam mê vật lý lý thuyết, rồi chuyển sang nghiên cứu sinh học và cuối cùng là những đóng góp to lớn cho lĩnh vực AI. John Hopfield đặt những nền tảng từ cuối những năm 1970 còn Dario Amodei là người đã góp phần phát triển các mô hình đỉnh cao của AI ngày nay.
Mong muốn thúc đẩy nhanh chóng các tiến bộ trong nghiên cứu sinh học đã đưa Dario Amodei đến với AI. Vào thời điểm ấy, sự bùng nổ về dữ liệu và năng lực tính toán đang châm ngòi cho những bước đột phá trong lĩnh vực máy học - một lĩnh vực quan trọng và cơ bản của AI vốn từ lâu đã chứa đựng tiềm năng về mặt lý thuyết, nhưng cho đến lúc đó lại chỉ mang lại những kết quả khá khiêm tốn. Sau khi bắt đầu thử nghiệm với công nghệ này, Amodei nhận ra rằng rốt cuộc nó có thể đảm nhận vai trò thay thế cho hàng ngàn nhà nghiên cứu.
Amodei quyết định rời bỏ giới học thuật hàn lâm để theo đuổi nghiên cứu và phát triển AI trong môi trường doanh nghiệp - nơi có nguồn tài chính dồi dào. Anh đã từng cân nhắc việc thành lập một công ty khởi nghiệp riêng của mình, sau đó lại nghiêng về phía gia nhập Google. Nhưng đúng lúc đó một cơ hội khác xuất hiện, công ty Baidu của Trung Quốc, đặt tham vọng xây dựng trung tâm AI lớn ngoài Mỹ. Họ cấp cho nhà nghiên cứu danh tiếng Andrew Ng 100 triệu USD để nghiên cứu và phát triển AI; Andrew Ng bắt tay tìm kiếm những người xuất sắc và đã chủ động liên hệ với Amodei.
Khi hồ sơ ứng tuyển của Amodei đến Baidu, cả nhóm xét hồ sơ không biết phải xử lý ra sao. "Anh ấy có một lý lịch ấn tượng, từng học và nghiên cứu ở các đại học danh tiếng nhưng có chuyên môn sinh học chứ không phải học máy," theo lời của Greg Diamos thành viên kỳ cựu. Nhưng khi xem qua những chương trình máy tính mà Amodei đã viết hồi còn ở Stanford, Greg nói "Tôi nghĩ rằng: bất cứ ai có thể viết ra những dòng mã như thế này thì chắc chắn phải là một lập trình viên xuất sắc đến kinh ngạc".
Và thế là, từ một nhà khoa học đi tìm lời giải cho sự chậm chạp của sinh học, Amodei bước vào trung tâm của cuộc cách mạng trí tuệ nhân tạo - khi chính thức gia nhập đội ngũ nghiên cứu AI của Baidu vào tháng 11/2014. Những gì anh tìm thấy ở đây sẽ sớm đưa anh đến một trung tâm quyền lực lớn hơn của trí tuệ nhân tạo - Anthropic không chỉ là một công ty AI, mà còn định hình cách AI sẽ được xây dựng và kiểm soát trong tương lai.
---
Chú thích:
[1] Xem loạt bài "Những quỷ máy làm thay đổi thế giới" trên Tia Sáng https://tiasang.com.vn/cac-quy-may-tao-cong-ty-khoi-nghiep-lam-bien-doi-the-gioi-phan-1-mo-ra-mot-cuoc-cach-mang-cong-nghiep-4966489.html
[2] là một tính từ mang nghĩa liên quan đến con người. Có nguồn gốc từ anthrōpos’ (con người) trong tiếng Hy Lạp.
[3] https://www.nytimes.com/2026/02/12/opinion/artificial-intelligence-anthropic-amodei.html
[4] https://www.youtube.com/watch?v=mYDSSRS-B5U