Châm cứu - một phương pháp trị liệu khởi nguồn từ Trung Hoa với bề dày lịch sử ngót nghét 3.000 năm - dựa trên kỹ thuật châm những mũi kim vào các điểm được coi là huyệt đạo chuyên biệt trên cơ thể nhằm khơi thông dòng "khí", một khái niệm quan trọng được Đông y sử dụng để giải thích sức sống cả về thể chất và tinh thần của con người. Dù nền y học phương Tây từ lâu vẫn xem nhẹ và hoài nghi phương pháp này, sức hút của châm cứu không vì thế mà vơi đi.
Việc quảng bá y học cổ truyền - trong đó có châm cứu - nằm trong chiến lược lan tỏa quyền lực mềm của Trung Quốc. Năm 2016, chính quyền ông Tập Cận Bình đã ban hành chỉ thị nhằm "chủ động đưa Đông y ra thế giới". Tính đến năm 2022, thị trường y học cổ truyền Trung Hoa toàn cầu đã chạm mốc định giá 400 tỷ USD.
Giới người mẫu và các ngôi sao đại chúng không tiếc lời tán dương khả năng đẩy lùi lão hóa của châm cứu. Những tượng đài thể thao như Serena Williams hay Tom Brady đều khẳng định đây là chìa khóa giúp họ phục hồi cơ bắp nhanh chóng. Ngày nay, châm cứu được dùng để xoa dịu đủ mọi chứng bệnh, từ lo âu, hen suyễn, cho đến hiếm muộn hay hội chứng ruột kích thích. Nhưng sau tất cả những lời tán dương ấy, liệu phương pháp này có thực sự hiệu quả?
Châm cứu dựa trên kỹ thuật châm những mũi kim vào các huyệt đạo chuyên biệt trên cơ thể nhằm khơi thông dòng chảy của "khí", nguồn năng lượng sống thiết yếu của con người. Ảnh: Freepik
Xét trên một vài phương diện, châm cứu có những bằng chứng thực nghiệm thuyết phục. Năm 2018, một nghiên cứu trên tạp chí Journal of Pain đã phân tích kết quả của 39 thử nghiệm ngẫu nhiên với 20.827 bệnh nhân bị đau vai, đau cơ xương khớp mạn tính, đau đầu hoặc thoái hóa khớp. Các bệnh nhân được chia thành ba nhóm, gồm nhóm châm cứu truyền thống, nhóm châm cứu giả (một dạng đối chứng giả dược, ví dụ như chỉ châm kim nông trên bề mặt da) và nhóm không thực hiện châm cứu. Khi bệnh nhân tự đánh giá các triệu chứng sau hơn bốn tuần điều trị, nhóm được châm cứu bài bản cho biết họ ít đau hơn hẳn so với các nhóm còn lại. Đáng chú ý, hiệu quả vẫn kéo dài ngay cả sau một năm.
Hàng loạt nghiên cứu nối tiếp cũng đi đến kết luận tương tự. Nhưng bằng cách nào châm cứu tạo ra kết quả đó? Bà Helene Langevin, cựu Giám đốc Trung tâm Quốc gia về Sức khỏe Bổ sung và Tích hợp thuộc Viện Sức khỏe Quốc gia Hoa Kỳ (NIH), đã đưa ra một giả thuyết. Theo bà, các mũi kim khi xuyên vào da sẽ tác động làm xoắn các sợi mô liên kết (hay còn gọi là màng bao cơ), từ đó tạo lực kéo lên các đầu dây thần kinh - một cơ chế vật lý giúp xoa dịu các cơn đau một cách hiệu quả.
Giải pháp xoa dịu tạm thời?
Tuy nhiên, một số tác động tích cực của châm cứu có thể lại bắt nguồn từ khả năng kỳ diệu của bộ não trong việc giảm đau khi một người tin rằng mình đang được can thiệp điều trị một cách bài bản. Quá trình can thiệp càng có vẻ chuyên sâu, hiệu ứng giả dược này càng mạnh.
Chẳng hạn, một bài báo trên tạp chí JAMA Internal Medicine năm 2020 chỉ ra rằng, không có sự khác biệt đáng kể nào về hiệu quả giảm đau giữa châm cứu thực và châm cứu "giả".
Edzard Ernst, Giáo sư danh dự tại Đại học Exeter, một chuyên gia về y học thay thế, nhận xét: "Không nhất thiết phải dùng đến liệu pháp giả dược mới tạo ra được hiệu ứng giả dược. Bởi lẽ, bất kỳ phương pháp chữa trị nào cũng luôn tự thân mang sẵn hiệu ứng tâm lý này rồi."
Hiện tại, vẫn rất khó để bóc tách xem có bao nhiêu phần trăm lợi ích của châm cứu thực chất là kết quả từ quá tình tự chữa lành này của tâm trí.
Ngoài khả năng kiểm soát cơn đau, những lợi ích khác của châm cứu có phần chưa rõ ràng. Một báo cáo tổng quát trên tạp chí Complementary Therapies in Medicine năm 2022 (do các bác sĩ châm cứu thực hiện và được tài trợ bởi Hiệp hội Y học Trung Hoa Quốc tế) đã xem xét 862 tổng quan hệ thống và phân tích gộp. Kết quả cho thấy châm cứu có khả năng làm giảm cảm giác buồn nôn sau phẫu thuật với hiệu quả ngang ngửa một số loại thuốc chống nôn. Phương pháp này cũng ghi nhận những tác động tích cực đối với chứng đau nửa đầu, đau đầu do căng thẳng, mệt mỏi do ung thư, hiếm muộn ở nữ giới (khi phối hợp cùng các liệu pháp hỗ trợ sinh sản) và đau vùng chậu mạn tính ở nam giới.
Bác sĩ đang thực hiện châm cứu điều trị cho một phụ nữ tại Tây Tạng. Ảnh: Britannica
Tuy nhiên, các thử nghiệm trên 86 chứng bệnh khác - bao gồm cả các yếu tố liên quan đến phục hồi cơ bắp - lại chưa đủ thuyết phục để chứng minh bất kỳ hiệu quả thực chất nào. Thậm chí đối với 6 loại bệnh lý khác, châm cứu hoàn toàn không mang lại tác dụng.
"Châm cứu chỉ là một giải pháp tình thế ngắn hạn, không đi sâu vào nguyên nhân cốt lõi của vấn đề," Rhett Polka, một chuyên gia vật lý trị liệu tại Loveland, bang Colorado, nhận định. Ông lập luận rằng phương pháp này chỉ có tác dụng xoa dịu tạm thời các triệu chứng như căng cứng hay co thắt cơ, đồng thời hoàn toàn bỏ qua những bất ổn bệnh lý sâu xa hơn bên trong cơ thể.
"Thực tế có những phương pháp như chườm nóng hay xoa bóp nhẹ nhàng cũng mang lại hiệu quả tương đương trong việc làm giãn cơ," Nelin Krull, chuyên gia vật lý trị liệu tại Toronto, nhận định.
Ngay cả những người ủng hộ châm cứu cũng thừa nhận rằng đây không phải là "thuốc tiên" cho mọi căn bệnh. Họ khuyến cáo phương pháp này cần được thực hiện bởi các chuyên gia có trình độ, và nên phối hợp cùng các liệu pháp khác như vận động khớp, trị liệu mô mềm, các bài tập phục hồi chức năng hay huấn luyện dáng đi.
Các nghiên cứu chỉ ra rằng, khi được thực hiện đúng kỹ thuật, châm cứu rất hiếm khi gây ra các biến chứng nghiêm trọng, dù rủi ro không phải là bằng không. Theo một nghiên cứu vào năm 2020, những tác dụng phụ nhẹ như bầm tím, chảy máu hoặc đau nhức tạm thời sau điều trị là những phản ứng khá phổ biến.
Trong khi đó, các sự cố nghiêm trọng hơn, chẳng hạn như tình trạng bệnh chuyển biến xấu đi hoặc việc bỏ quên kim trên cơ thể, là cực kỳ hiếm gặp, chỉ xuất hiện trong chưa đầy 0,1% tổng số trường hợp.
Nhìn chung, các bằng chứng hiện có cho thấy châm cứu vẫn là một lựa chọn can thiệp hợp lý cho các cơn đau mạn tính, đặc biệt vì nó gây ra ít tác dụng phụ hơn hẳn so với hầu hết các thuốc Tây y. Thế nhưng, đối với tất cả những công dụng còn lại, hiệu quả thực sự của những mũi kim này vẫn còn là một dấu hỏi lớn chưa có lời giải đáp rõ ràng.
Anh Thư tổng hợp
---
Nguồn tham khảo:
Does acupuncture work? The Economist.
https://www.economist.com/science-and-technology/2026/05/01/does-acupuncture-work
Does Dry Needling Really Relieve Pain? The New York Times.
https://www.nytimes.com/2026/04/20/well/live/dry-needling-benefits-safety.html
Gen Z flocks to Chinese medicine as trust in US health system plummets: ‘It’s so personalized to being human’, The Guardian.
https://www.theguardian.com/lifeandstyle/2026/mar/04/chinamaxxing-influencers-chinese-traditional-medicine