Một công nhân dầu mỏ Iran xử lý các thùng dầu. Ảnh: Iranintl
Ba tuần sau khi cuộc chiến vùng Vịnh bùng nổ, sự chú ý của thế giới dường như bị hút chặt vào một con số duy nhất: giá dầu thô. Nhưng dầu mỏ thực ra chỉ là phần nổi của tảng băng. Dư chấn từ xung đột tại Iran đang lan rộng qua hàng loạt thị trường hàng hóa - từ kim loại, hóa chất cho đến phân bón - và tất cả đều hội tụ ở một điểm nghẽn địa lý mang tính quyết định: eo biển Hormuz.
Là tuyến đường thủy chiến lược nằm giữa Iran (phía bắc) và Oman/UAE (phía nam), nối Vịnh Ba Tư với Vịnh Oman và Ấn Độ Dương, dù có bề rộng hàng chục kilomet, tuyến hàng hải này trên thực tế là một "cổ chai" do luồng tàu bị giới hạn nghiêm ngặt, chỉ cho phép lưu thông theo hai làn hẹp.
Trong nhiều năm, các quốc gia vùng Vịnh đã tận dụng nguồn tài nguyên dầu khí dồi dào để xây dựng các tổ hợp công nghiệp khổng lồ. Kết quả là, khu vực này hiện cung cấp một phần đáng kể các vật liệu thiết yếu của thế giới: hơn 1/5 lượng urê giao dịch toàn cầu, gần 1/4 nguồn cung nhôm, khoảng 1/3 helium và gần một nửa lưu huỳnh.
Khi eo biển Hormuz bị giới hạn nghiêm ngặt, hoạt động sản xuất và xuất khẩu lập tức bị đình trệ. Ba ngành bắt đầu chịu ảnh hưởng rõ rệt là vận tải, sản xuất công nghiệp và sản xuất thực phẩm.
Nhiều tuyến vận tải biển và hàng không bị gián đoạn
Ngành chịu cú sốc sớm nhất là vận tải - lĩnh vực phụ thuộc trực tiếp vào dầu thô và các nhiên liệu tinh chế như xăng, diesel và nhiên liệu hàng không.
Các nhà máy lọc dầu tại vùng Vịnh - vốn thuộc nhóm lớn nhất thế giới - gần như tê liệt xuất khẩu kể từ cuối tháng Hai. Theo công ty theo dõi vận tải biển Vortexa, hiện có khoảng 125 tàu chở dầu - tương đương 5% đội tàu toàn cầu - đang mắc kẹt ở vùng Vịnh, biến nơi đây thành một "nút thắt" đúng nghĩa. Ở phía bên kia chuỗi cung ứng, nhiều nhà máy lọc dầu châu Á, vốn được thiết kế chuyên biệt để xử lý dầu thô từ vùng Vịnh, buộc phải xoay sang các nguồn thay thế vừa đắt đỏ hơn, vừa kém tương thích. Hệ quả không chỉ là rủi ro hư hại thiết bị, mà còn kéo theo sự suy giảm hiệu suất trong sản xuất diesel và nhiên liệu bay.
Những mô hình dự báo càng làm rõ mức độ mong manh của hệ thống. Nghiên cứu của Michelle Brouhard tại công ty dữ liệu Kpler hồi đầu tháng Ba cho thấy, nếu Eo biển Hormuz tiếp tục bị phong tỏa, châu Đại Dương sẽ cạn tới 80% dự trữ nhiên liệu hàng không chỉ trong 36 ngày; châu Phi trong 23 ngày; còn phần lớn các quốc gia châu Á (ngoại trừ Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc) sẽ rơi vào tình trạng thiếu xăng trầm trọng chỉ sau 12 ngày.
Trên thực tế, những dấu hiệu căng thẳng do hụt nguồn cung xăng dầu đã xuất hiện tại Đông Nam Á. Ở Lào và Campuchia, khoảng 30–40% trạm xăng buộc phải đóng cửa vì hết hàng. Myanmar áp dụng các biện pháp phân phối nghiêm ngặt, bao gồm quy định lưu thông theo ngày chẵn - lẻ. Trong khi đó, các nước như Việt Nam, Thái Lan và Indonesia đã bắt đầu triển khai các biện pháp tiết kiệm, ứng phó: rút ngắn tuần làm việc, khuyến khích làm việc từ xa, đồng thời siết chặt quản lý tồn kho thông qua điều chỉnh giá.
Vị trí eo biển Hormuz và các quốc gia xung quanh. Đồ họa: NASA
Tâm điểm của những lo ngại hiện nay nằm ở sự đình trệ của các tuyến vận tải biển và các trung tâm trung chuyển hàng không quanh Vịnh Ba Tư.
Khi không thể hạ cánh, tiếp nhiên liệu tại những sân bay lớn như Dubai hay Doha trong các hành trình giữa châu Âu và châu Á, máy bay buộc phải đổi hướng, thường bay vòng qua khu vực Trung Á. Thay đổi này kéo theo một chuỗi hệ lụy: hành trình dài hơn, tiêu tốn nhiều nhiên liệu hơn, và quan trọng không kém, các hãng vận tải buộc phải cắt giảm tải trọng hàng hóa để đảm bảo an toàn khai thác.
Những biến động đó nhanh chóng được phản ánh vào chi phí. Giá vận chuyển hàng không từ châu Á sang châu Âu đã tăng gấp đôi kể từ khi chiến sự bùng phát.
"Cước vận tải còn biến động mạnh hơn nữa. Nhiều doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam trở nên thận trọng hơn khi đặt chỗ vận chuyển," Chloe Lee tại công ty giao nhận Olympia Express ở TP.HCM cho biết trên The New York Times vào tuần trước.
Thông thường, đây là thời điểm các nhà nhập khẩu lớn ký kết hợp đồng vận chuyển dài hạn với các hãng tàu biển. Nhưng trong bối cảnh hiện tại, các hãng vận tải buộc phải dè chừng: họ phải tính đến khả năng giá nhiên liệu sẽ leo thang trong vài tháng tới, cũng như những hành trình dài hơn do phải đi vòng, làm đảo lộn toàn bộ cấu trúc chi phí.
Các nhà quan sát cho rằng, ngay cả khi Eo biển Hormuz sớm được mở lại, quán tính gián đoạn của chuỗi cung ứng là quá lớn để mọi thứ có thể nhanh chóng trở về trạng thái bình thường.
Sản xuất vật liệu xây dựng và hàng tiêu dùng khát đầu vào
Ngành sản xuất đang đối mặt với hiệu ứng domino do tình trạng bất ổn nguồn cung các sản phẩm (chất hóa học, vật liệu) của ngành công nghiệp hóa dầu. Cụ thể, vùng Vịnh đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp một lượng lớn các sản phẩm hóa dầu như naphtha, styrene, polyethylene - những thành phần thiết yếu trong sản xuất nhựa, sơn, vật liệu xây dựng và hàng loạt sản phẩm tiêu dùng khác.
Một số nhà sản xuất nhựa ở châu Á đã phải tuyên bố không thể thực hiện các hợp đồng đúng hạn vì sự tắc nghẽn nguồn cung hóa dầu từ Trung Đông.
Không chỉ nhựa, các hoạt chất trong hầu hết các loại thuốc – từ aspirin đến kháng sinh – cũng phụ thuộc vào các hóa chất của ngành hóa dầu. Những nguyên liệu quen thuộc như benzen, toluen, ethylene và methanol, được sản xuất từ dầu mỏ và khí tự nhiên, đóng vai trò quan trọng trong chế tạo dung môi, tá dược, chất trung gian phản ứng, v.v... trong quá trình điều chế thuốc.
Trung Quốc, với lượng nhập khẩu nguyên liệu hóa dầu lớn từ vùng Vịnh, là một trong những quốc gia chịu ảnh hưởng mạnh mẽ. Tương tự, Ấn Độ, quốc gia sản xuất thuốc generic (thuốc gốc hết bản quyền) lớn nhất thế giới, cũng không thể tránh khỏi tác động từ tình trạng này.
Dầu là điểm khởi đầu hóa học cho rất nhiều sản phẩm: nhựa, thuốc, đồ điện tử, mỹ phẩm, sợi quần áo và đồ gia dụng. Ảnh: AP
Ngoài ra, vùng Vịnh còn cung cấp một phần quan trọng các nguyên liệu công nghiệp, bao gồm 26% kim cương công nghiệp của thế giới (được sử dụng cho các công cụ cắt và khoan), 26% glycol (thành phần chủ yếu trong sơn) và 30% metanol (dùng trong sản xuất nhựa, nhựa resin, hóa chất và vật liệu xây dựng).
Một ngành công nghiệp khác bị ảnh hưởng rõ rệt là sản xuất nhôm. Kim loại này có vai trò thiết yếu trong các lĩnh vực như sản xuất bao bì, phương tiện giao thông, lưới điện và các thiết bị năng lượng tái tạo. Vùng Vịnh cung cấp khoảng 24% lượng nhôm toàn cầu.
Tuy nhiên, hiện nay, nhà máy luyện kim khổng lồ của Qatar đang thiếu khí đốt để sản xuất nhôm, trong khi các nhà máy ở Bahrain và UAE không thể xuất khẩu sản phẩm hoàn chỉnh. Tất cả các nhà máy này đều phụ thuộc vào quặng nhôm nhập khẩu, nhưng giờ đây nguồn cung đã bị biến động. Duy chỉ có Oman vẫn tiếp tục xuất khẩu nhôm từ một cảng nằm bên ngoài eo biển Hormuz, nhưng nước này cũng đang phải đối phó với các cuộc tấn công, dẫn đến chi phí sản xuất leo thang.
Kết quả là giá nhôm giao sau ba tháng trên Sàn giao dịch kim loại London đã tăng thêm 300 USD trong vài tuần, lên mức 3.440 USD/tấn - gần chạm đỉnh cao nhất trong bốn năm. Áp lực nguồn cung thể hiện rõ ở những khu vực phụ thuộc nhiều vào nhôm từ vùng Vịnh như châu Âu (chiếm 14% lượng nhập khẩu) và Mỹ (21%). Tại hai thị trường này, giá nhôm trở nên đắt đỏ hơn nhiều do chi phí bổ sung để vận chuyển hàng tăng lên mức chưa từng có.
Sản xuất nhôm trong khu công nghiệp Ras Al-khair ở Ả-rập Xê-út năm 2016. Ảnh: AFP
Ở thị trường thép, tình trạng khó khăn càng rõ hơn. Giá các sản phẩm thép bán thành phẩm, như phôi thép billet và slab, đã tăng cao đến mức nguyên liệu đầu vào trở nên đắt đỏ hơn cả sản phẩm hoàn chỉnh như thép cuộn cán nóng - một nghịch lý hiếm thấy.
Tuy nhiên, thiệt hại lớn nhất và bất ngờ nhất có lẽ là đối với helium, một sản phẩm phụ của quá trình hóa lỏng khí tự nhiên, là nguyên liệu quan trọng để làm mát các siêu nam châm trong sản xuất chip bán dẫn. Qatar từng sản xuất khoảng 17 tấn helium mỗi ngày tại khu tổ hợp công nghiệp Ras Laffan, chiếm khoảng 1/3 nguồn cung helium toàn cầu. Nhưng hiện nay Ras Laffan đã phải ngừng hoạt động, và các quốc gia gần như không có nguồn thay thế helium nào trong ngắn hạn.
Các nhà kinh tế đánh giá, những tác động dây chuyền từ sự gián đoạn quá trình chế biến kim loại ở vùng Vịnh có thể kéo dài đến tận năm 2027. Việc khởi động lại các nhà máy lọc dầu, lò luyện kim và tổ hợp hóa dầu đang tạm ngừng hoạt động - vốn vận hành ở nhiệt độ và áp suất cực cao - có thể mất hàng tháng trời.
Nguy cơ mất mùa
Nếu ngành vận tải và sản xuất chịu tác động tức thời thì nông nghiệp lại đối mặt với một nguy cơ âm ỉ nhưng nghiêm trọng hơn do đứt gãy chuỗi cung ứng phân bón.
Liên Hợp Quốc ước tính khoảng 1/3 lượng phân bón toàn cầu được vận chuyển qua eo biển Hormuz. Các quốc gia nghèo như Kenya, Pakistan, Somalia, Sri Lanka và Tanzania phụ thuộc vào nguồn cung từ khu vực vùng Vịnh, với hơn 1/4 lượng phân bón cần dùng được nhập khẩu từ đây. Đặc biệt, tại Sudan, tỷ lệ này còn vượt quá một nửa.
Biến động tại eo biển Hormuz không chỉ làm giảm lượng phân bón được vận chuyển mà còn hạn chế khả năng sản xuất phân bón ở những khu vực khác, vì nguyên liệu đầu vào chủ yếu là khí tự nhiên lại được khai thác từ vùng Vịnh. Giá phân bón cao cũng buộc người nông dân phải tính lại bài toán kinh tế như giảm năng suất hoặc thay đổi cây trồng.
Thiếu phân bón có thể ảnh hưởng đến năng suất các loại cây trồng như khoai tây, lúa, ngô. Ảnh: Alamy
Việc phân bón được vận chuyển đến muộn có thể gây thiệt hại nặng cho mùa vụ 2026, ảnh hưởng trực tiếp đến an ninh lương thực, sức khỏe, đời sống và sinh kế của hàng chục triệu người.
Svein Tore Holsether - giám đốc Yara International, một trong những công ty phân bón lớn nhất thế giới có trụ sở ở Na Uy - cảnh báo rằng nếu eo biển Hormuz bị đóng cửa kéo dài, nguồn cung lương thực toàn cầu sẽ bị ảnh hưởng mạnh, thậm chí dẫn đến hậu quả "thảm khốc".
Chịu thiệt hại lớn nhất vẫn là những nước nghèo, vốn không có tiềm lực để tranh giành nguồn cung phân bón và lương thực với những nước giàu hơn.
Quang Duy tổng hợp
---
Tài liệu tham khảo:
Bianca Nobilo, Why The Strait Of Hormuz Can CRASH The Global Economy, History Uncensored, https://www.youtube.com/watch?v=JHqTZIV6JyQ
Southeast Asia shuts offices, limits travel as oil crisis deepens, Aljazeera, https://www.aljazeera.com/news/2026/3/12/southeast-asia-shuts-offices-limits-travel-as-oil-crisis-deepens
Global food supplies could be badly hit if Iran war drags on, says fertiliser boss, The Guardian, https://www.theguardian.com/world/2026/mar/14/global-food-supplies-iran-war-fertiliser-yara-svein-tore-holsether
The Economist, The Iran war is roiling commodities far beyond oil, https://www.economist.com/finance-and-economics/2026/03/16/the-iran-war-is-roiling-commodities-far-beyond-oil
Globalization Faces Its Next Crisis, The New York Times, https://www.nytimes.com/2026/03/13/business/economy/iran-war-global-supply-chain.html