Năm Nguyễn Văn Thái lên tám, anh chứng kiến cảnh những người thợ săn bắt được một mẹ con tê tê (còn gọi là con trút). Để che chở cho con, tê tê mẹ cuộn chặt thân mình thành một quả bóng. Thế nhưng, lớp giáp tự nhiên ấy không chống lại nổi sự tàn nhẫn của con người.
Cảnh tượng ám ảnh đó đã gieo mầm cho một chặng đường dài, đưa cậu bé Thái ngày nào trở thành nhà sáng lập Save Vietnam’s Wildlife (SVW), và là nhà bảo tồn Việt Nam đầu tiên được vinh danh tại Giải thưởng Môi trường Goldman 2021 (thường được ví như giải Nobel Xanh).
Thế nhưng sau nhiều năm dốc sức bám rừng và gỡ từng chiếc bẫy, điều anh canh cánh nhất là làm sao để cộng đồng thực sự chung tay hành động. Mong mỏi ấy giờ đây được gửi gắm vào ba chiếc xe buýt kỳ lạ, mỗi tuần dừng chân tại một khu vực đông người để đưa thiên nhiên đến gần hơn với cộng đồng.
"Kỳ lạ" là bởi những chiếc xe buýt này không chở khách dọc ngang các tuyến phố, mà mang theo Trung tâm Thiên nhiên Lưu động thuộc chiến dịch "Rừng Lặng" mà SVW đang triển khai tại Hà Nội.
Chiếc xe đầu tiên trong lộ trình tham quan. Ảnh: Duy Tùng
Đưa rừng vào phố
Để minh chứng cho sự biến mất của tự nhiên, chúng ta không thiếu những con số: 742 loài động vật đang bị đe dọa tuyệt chủng (theo Sách Đỏ Việt Nam 2024), hay gần 174.000 chiếc bẫy được tháo gỡ chỉ trong vòng bốn năm qua... Thế nhưng, những số liệu thống kê vĩ mô hay các thông điệp bảo tồn qua biển bảng quảng cáo lướt nhanh dường như chưa đủ sức nặng để bẻ gãy thói quen tiêu thụ động vật hoang dã của cộng đồng.
"Đó là lý do bọn mình nhận thấy cần phải thay đổi cách tiếp cận để thực sự tác động đến hành vi của con người", anh Thái bộc bạch. Và thế là, những chiếc xe buýt mang dáng hình của rừng xanh lăn bánh đến giữa lòng phố thị.
Theo TS. Lưu Đàm Ngọc Anh (Bảo tàng Thiên nhiên Việt Nam, Viện Hàn lâm KH&CN Việt Nam), triển lãm lưu động là một công cụ truyền thông trực quan vô cùng hiệu quả. Cách làm này giúp câu chuyện bảo tồn bước ra khỏi không gian của các bảo tàng truyền thống, trực tiếp tiếp cận cộng đồng ngay tại nơi họ sinh sống và học tập.
Đây cũng là điều mà đội ngũ SVW kỳ vọng: "Chúng tôi mong muốn đưa bảo tồn ra khỏi những không gian chuyên biệt, để bất kỳ ai cũng có cơ hội trải nghiệm và hiểu rằng bảo vệ động vật hoang dã là câu chuyện rất gần với cuộc sống hằng ngày".
Xuyên suốt ba không gian lưu động này là điều mà anh Thái gọi là những "cung bậc cảm xúc". Hành trình bắt đầu tại chiếc xe thứ nhất - "Rừng xanh diệu kỳ", nơi giới thiệu sự phong phú và giá trị của các hệ sinh thái Việt Nam. Tuy nhiên, sau những hình ảnh tươi đẹp, chuyến xe khép lại bằng đoạn video thực tế ảo (VR) về những cánh rừng vắng tiếng thú kêu bởi nạn săn bắt. Cảm xúc ấy dẫn lối người xem bước sang chiếc xe thứ hai mang tên "Rừng lặng", để lắng nghe câu chuyện về sự vắng bóng của muôn loài và những hệ lụy khôn lường đến cả thiên nhiên lẫn cuộc sống con người. Khi đã thấu hiểu những mất mát, khách tham quan đến với không gian cuối cùng - "Rừng là nhà", nơi thắp lên hy vọng từ những nỗ lực cứu hộ, phục hồi và trả động vật về với tự nhiên.
Các em nhỏ tương tác với màn hình để tìm hiểu về đặc điểm của các loài sinh vật. Ảnh: Hồng Hải
Sau ngần ấy cung bậc cảm xúc, điều SVW mong muốn đọng lại ở khách tham quan, theo anh Thái, chính là sự thôi thúc hành động. Dự án đã lồng ghép lời kêu gọi cho bốn việc làm thiết thực, gồm kiên quyết từ chối sử dụng động vật hoang dã; chủ động lên tiếng giải thích cho người xung quanh; tẩy chay các cơ sở kinh doanh vi phạm; và thông báo ngay cho cơ quan chức năng khi phát hiện sai phạm.
Thế nhưng, hành trình đưa ý tưởng vào đời thực lại vấp phải không ít trở ngại. Thử thách đầu tiên là nguồn vốn. Với một mô hình hoàn toàn mới, rất khó để chứng minh hiệu quả ngay từ đầu, trong khi chi phí mua xe, thiết kế và sản xuất công nghệ trải nghiệm lại lớn hơn rất nhiều so với các dự án giáo dục thông thường.
Sau khi đã tìm được nguồn tài trợ, việc thiết kế nội dung lại đặt ra một thử thách mới. Anh Thái chia sẻ: "Bọn mình có kiến thức và trải nghiệm từ những ngày đi rừng, nhưng làm thế nào để gói gọn ngần ấy cảm xúc vào không gian một chiếc xe là điều rất khó".
Với sự đồng hành của đội ngũ thiết kế Tòhe, các cán bộ SVW đã tỉ mỉ xây dựng hệ thống nội dung và hình ảnh trực quan, đan xen giữa bức tranh toàn cảnh về động vật hoang dã toàn cầu và những câu chuyện sinh thái đặc thù của Việt Nam.
Xây dựng nội dung đa dạng cho nhiều lứa tuổi
Tình cờ ghé thăm chiếc xe buýt khi đưa con đến trung tâm thương mại dịp cuối tuần, chị Thanh Hiền (Tây Hồ, Hà Nội) kể đây là lần đầu tiên hai mẹ con trải nghiệm một không gian giáo dục mới mẻ như vậy. "Bình thường đưa con đi thủy cung hay sở thú, con cũng chỉ dừng lại ở việc ngắm nghía, biết tên bạn cá heo hay bạn chuột lang nước. Nhưng khi tìm hiểu nội dung trên ba chiếc xe này, con hiểu thêm được những loài động vật đang phải đối mặt với những mối đe dọa nào. Không riêng gì trẻ con, ngay cả người lớn như tôi cũng vỡ lẽ ra được nhiều điều", chị nói.
Sự khác biệt trong cách tiếp nhận giữa các độ tuổi, như trường hợp mẹ con chị Hiền, là bài toán mà đội ngũ SVW phải giải.
Không chỉ đòi hỏi tính chân thực, nội dung trên xe còn phải thu hút được dòng người tham quan đại chúng vô cùng đa dạng về độ tuổi. Ảnh: NVCC
Để nội dung trưng bày hấp dẫn và phù hợp nhiều nhóm khách tham quan, dự án đã tìm cách lồng ghép các lớp thông điệp riêng biệt. Chẳng hạn, trong chiếc xe thứ nhất, các bạn nhỏ có thể chạm vào màn hình tương tác để lắng nghe tiếng kêu của từng loài và đọc biệt danh ngộ nghĩnh của chúng như chim hồng hoàng là "nghệ nhân gieo hạt trên cao", hay tê tê Java là "chiến binh diệt kiến, mối và đào hang". Nếu các bạn nhỏ thích thú ghi nhớ đặc tính sinh học, thì người lớn lại nhận ra vai trò sinh thái không thể thay thế của từng loài.
Sự phân lớp thông điệp này cũng thể hiện rõ ở chiếc xe thứ ba. Trong khi trẻ em học cách phân loại động vật sau cứu hộ - đâu là cá thể được tái thả, đưa vào khu bán hoang dã hay giữ lại làm đại sứ giáo dục, thì người lớn lại được hướng đến các chỉ số đánh giá cá thể động vật hoang dã sau cứu hộ. Qua đó, họ biết rằng hơn 80% động vật cứu hộ đến từ các vụ buôn bán trái phép, thường mang thương tích nặng nề và hoảng loạn tột độ. Trong "Giờ Vàng" (24 giờ đầu tiên), nếu không được bù nước và giảm căng thẳng kịp thời, tỷ lệ tử vong do sốc ở động vật rất lớn.
Khách tham quan không chỉ được hướng dẫn qua tai nghe mà còn có thể trò chuyện trực tiếp với các cán bộ, tình nguyện viên - những người đã dành nhiều năm lăn xả giữa rừng, tận tay gỡ bẫy và đưa thú về rừng.
Chính sự cọ xát thực tiễn ấy giúp đội ngũ SVW nắm bắt chính xác tâm lý của từng nhóm đối tượng để phát triển nội dung sát hơn. Như anh Thái cho biết, với nhóm dưới 18 tuổi, vấn đề thường không nằm ở việc tiêu thụ thịt thú rừng mà hay xuất phát từ tình yêu sai cách - mong muốn sở hữu và nuôi chúng làm thú cưng. Nội dung này, do đó, được nhấn mạnh bằng thủ pháp đảo ngược nhận thức: trên một mặt của tấm bảng, người xem thấy hình ảnh chú culi với đôi mắt to tròn cùng nội dung "Nghĩ rằng bế ẵm, vuốt ve là yêu thương", nhưng lật sang mặt sau là hình ảnh chú culi đang bị người nuôi cắt hết răng để không cắn khách tham quan kèm dòng chữ "Nhưng thực chất là đang tiếp tay cho tội ác!".
Khách tham quan trải nghiệm hành trình của trút qua công nghệ VR. Ảnh: NVCC
Với nhóm 18-40 tuổi, việc tiêu thụ sản phẩm từ động vật hoang dã đôi khi lại xuất phát từ nhu cầu ngoại giao, được xem như một cách để tạo dựng các mối quan hệ xã hội và làm ăn. Để chạm đến nhóm đối tượng này, SVW trình chiếu đoạn video mang tên "Ăn một con, giết nghìn con", trong đó những người làm bảo tồn trình bày các hình thức bẫy bắt động vật hoang dã.
ThS. Luyện Thị Linh, điều phối kết nối cộng đồng của SVW, cho biết sau khi chính thức ra mắt vào ngày 29/5/2026 tại Khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Vân Long, dự án đã đi qua 9 địa điểm ở Ninh Bình, thu hút gần 5.000 lượt khách.
Dù nhận được những phản hồi tích cực và mở cửa hoàn toàn miễn phí, anh Thái thừa nhận lượng khách hiện tại chưa đạt kỳ vọng: "Mình từng hình dung mọi người sẽ đăng ký trực tuyến rồi xếp hàng dài chờ trải nghiệm, bởi nhiều người sẵn sàng bỏ hàng trăm nghìn đồng để vào các khu vui chơi, trong khi trung tâm mang đến rất nhiều điều thú vị lại hoàn toàn miễn phí".
Để giải bài toán lan tỏa, sau trạm dừng Ninh Bình, dự án tiếp tục chiến lược tiếp cận tập trung theo từng địa phương. Tại Hà Nội, những chuyến xe đã chủ động tìm đến các không gian công cộng đông đúc như Cung Văn hóa Thiếu nhi, Lotte Mall Tây Hồ hay Trường Đại học VinUni.
Theo TS. Lưu Đàm Ngọc Anh, hình thức lưu động kết hợp với công nghệ thực tế ảo (VR), mô hình 3D, màn hình cảm ứng và nhiều hoạt động tương tác sáng tạo - chẳng hạn như một thước đo chiều cao mà ở đó, mỗi mốc chiều cao của người xem sẽ tương ứng với số lượng cá thể còn sót lại của một loài động vật ngoài tự nhiên - mà SVW đang triển khai sẽ là hình thức truyền thông và giáo dục hiệu quả với cộng đồng, đặc biệt công chúng ở thành phố lớn ít có cơ hội được trải nghiệm cuộc sống hoang dã. Dù vậy, "nếu màu sắc hình ảnh trang nhã, tự nhiên hơn chắc chắn sẽ thu hút được đông đảo công chúng tại thành phố", chị nhận xét.
Bước ra từ chiếc xe buýt đậu trước Cung Văn hóa Thiếu nhi Hà Nội, một cậu bé chậm rãi tháo chiếc kính VR, ngước nhìn mẹ: "Mẹ ơi, vậy là bạn trút rơi vào tay kẻ xấu rồi!" Chỉ trong vài phút ngắn ngủi, em đã được sống trọn vẹn cảm xúc của một chú tê tê nhỏ, đi từ những ngày bình yên bám chặt trên lưng mẹ dạo bước giữa rừng xanh, cho đến nỗi hoảng sợ tột cùng khi sa vào lưới thợ săn.
Chia sẻ của cậu bé giữa thành thị vốn cách xa những cánh rừng, có lẽ chính là câu trả lời rõ ràng nhất cho những nỗ lực của SVW. Chính từ những cảm xúc chân thật ấy, quyền tự quyết đối với sự sống của những cánh rừng đã thực sự được trao cho mỗi người.
Đọc thêm: Nhà bảo tồn Nguyễn Văn Thái, giải "Nobel Xanh": Bảo vệ tê tê là sứ mệnh cả đời