Năm 1969, khi ngành bán dẫn ở Việt Nam mới ở điểm khởi đầu (7 năm sau mới có con chip đầu tiên trong phòng thí nghiệm), GS Phùng Hồ, nguyên Trưởng bộ môn Vật lý chất rắn và bộ môn Vật lý và Công nghệ vật liệu điện tử, Đại học Bách khoa Hà Nội, đã viết tay giáo trình vật lý bán dẫn đầu tiên để phục vụ giảng dạy và đào tạo những thế hệ kỹ sư sau này. Đó là một phần công việc âm thầm nhưng thiết yếu để gây dựng nền tảng tri thức cho một ngành công nghệ mũi nhọn. Giáo trình này cùng những giáo trình sau đó do ông và các đồng nghiệp biên soạn vẫn được sử dụng và xuất bản điện tử đến tận ngày nay.
Tôi bắt đầu nghề nhà giáo bằng việc soạn bài giảng, viết giáo trình. Từ đầu năm 1969 khi tôi mới về Đại học Bách khoa Hà Nội, anh Vũ Đình Cự đã giao cho tôi chuẩn bị giảng dạy hai môn: vật lý bán dẫn (120 tiết) và kỹ thuật chân không (60 tiết), vì vậy một năm rưỡi trước khi chính thức có quyết định thành lập Bộ môn Vật lý chất rắn thuộc Khoa Toán - Lý vào tháng 9/1970, tôi đã tự mình chuẩn bị đề cương, chương trình môn học, soạn bài giảng, viết giáo trình, xây dựng và viết bài thí nghiệm chuyên đề...
Tại sao ở thời điểm đó tôi lại phải viết giáo trình, giáo trình cần cho ai, người dạy hay người học? Xin trả lời rằng cần cho cả thầy dạy và cho cả sinh viên, nhưng có lẽ cần cho thầy nhiều hơn. Hồi đó cái gọi là "nhóm bán dẫn" của Bộ môn Vật lý chất rắn sắp thành lập thực chất chỉ một mình tôi. Tuy tôi nắm khá vững những kiến thức về vật lý bán dẫn cả bề rộng cả bề sâu, nhưng tôi chưa một lần viết bài hay giảng bài bằng tiếng Việt. Khi ấy, các thuật ngữ chuyên ngành bằng tiếng Việt chưa được thống nhất, nên tôi phải tự dịch từ tiếng Nga. Sau này đa số thuật ngữ đều thống nhất, nhưng cũng có vài từ khác nhau. Ví dụ, tôi dịch là "lỗ trống" nhưng cũng có người dịch là "lỗ hổng", "lỗ khuyết" hay là "lỗ"; tôi dịch là "hạt dẫn" nhưng có người dịch là "hạt mang", "hạt tải".
Một trang bản thảo giáo trình viết tay của GS Phùng Hồ. Ảnh: TGCC
Lý do thứ hai, tuy đã có đề cương, chương trình môn học do tôi soạn ra và bàn bạc thông qua anh Cự, nhưng nếu không viết ra giáo trình thì không khẳng định một cách rõ ràng là sẽ dạy những kiến thức cụ thể nào, dạy như thế nào và với một người mới lần đầu "đứng lớp" như tôi thì càng phải viết ra giấy, cân nhắc từng câu từng chữ từng cách giải những bài toán cụ thể...
Lý do thứ ba, ít năm sau chắc chắn nhóm tôi sẽ được bổ sung những bạn trẻ, các bạn đó cũng cần tài liệu để tự học để có thể giảng dạy các môn này, hay cùng nhau xây dựng các thí nghiệm chuyên đề, hướng dẫn thí nghiệm, cùng nhau làm nghiên cứu khoa học... Tất nhiên giáo trình rất cần cho sinh viên vì hồi đó có thể nói không có tài liệu nào khác dành cho sinh viên cả. Tình trạng chung cho toàn trường Đại học Bách khoa Hà Nội những năm đó là ngoài một số giáo trình "các môn đại cương" được in ty-pô (xếp chữ vào khuôn, tẩm mực lên khuôn và ép trực tiếp lên giấy) thì chỉ có các giáo trình chuyên ngành in rô-nê-ô mà thôi (in rô-nê-ô: dùng một khuôn in để nhân bản tài liệu thành nhiều bản).
Chính vì vậy viết giáo trình là nhiệm vụ cấp bách. Tôi bắt tay ngay vào việc, cố gắng có một giáo trình hoàn chỉnh nhất, đầy đủ nhất, hợp lý nhất, rõ ràng khúc chiết nhất có thể trong hoàn cảnh bấy giờ.
Hồi ấy chưa có điều kiện nhân bản tài liệu, tôi viết bản thảo thành từng tệp trên "giấy xếp", mỗi chương một hai tệp, cố gắng viết rõ ràng sạch sẽ nhất, để nhiều người thay đổi nhau dùng chung được. Hai "giáo trình viết tay" của tôi khoảng 1.000 trang A4, đã lâu tôi không còn giữ nữa, nhưng mới đây có một bạn đã gửi cho tôi hai trang "bút tích" của tôi. Năm 1976, trước khi đi Hà Lan nghiên cứu vi điện tử tại Đại học Twente, tôi đã nhờ anh Đỗ Văn An đưa in rô-nê-ô ở Xưởng in Khoa Tại chức của Trường cả hai giáo trình.
Giáo trình Kỹ thuật chân không in rô-nê-ô năm 1976 được dùng mãi tận ngày nay (50 năm), còn giáo trình Vật lý bán dẫn đã được tôi và PGS Phan Quốc Phô viết lại và in ty-pô hai lần, lần thứ nhất vào năm 2001 (dày 520 trang) do NXB Khoa học và Kỹ thuật ấn hành. Năm 2008 khi tôi bắt đầu nghỉ hưu tôi với anh Phô viết cuốn Giáo trình Vật liệu bán dẫn rất dày dặn, đầy đủ, chúng tôi đã tham khảo cả các tài liệu bằng tiếng Nga, tiếng Anh, tiếng Pháp, thậm chí cả tài liệu rất hiếm bằng tiếng Nhật mà tôi có được trong chuyến đi Nhật 1998. GS Đàm Trung Đồn, người được chúng tôi coi là "Tổ nghề" của ngành Bán dẫn nước ta, đã "đọc hộ" bản thảo và có nhận xét rất tốt về giáo trình này.
Đến năm 2013, tôi và anh Phô viết lại Giáo trình Vật lý bán dẫn một lần nữa, đó là hai tập "Vật lý bán dẫn" do Nhà xuất bản Bách khoa ấn hành năm 2013. Ở đây chúng tôi đưa phần "Vật liệu bán dẫn" ra khỏi Giáo trình Vật lý bán dẫn, đồng thời chúng tôi làm thêm Tập 2, Những vấn đề và bài tập ứng dụng, giới thiệu 203 bài tập về cơ sở vật lý, vật liệu và linh kiện bán dẫn kèm theo bài giải chi tiết.
Có thể nói, trong giáo trình mới, chúng tôi đã gom lại kinh nghiệm 50 năm làm nghiên cứu và giảng dạy vật lý bán dẫn, một công việc không phải ai cũng sẵn lòng bỏ công sức ra làm.
Năm 1995-1996, sau khi ở Algeria về, tôi được Khoa Điện tử viễn thông mời dạy môn Vật lý điện tử thay anh Nguyễn Minh Hiển (lên làm Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo). Theo đề cương môn học của khoa, tôi lại bắt tay soạn "bài giảng viết tay". Cũng như trước đây, tôi viết rất đầy đủ, rành mạch, rõ ràng và copy ra cho các đồng nghiệp khác sử dụng dạy cho sinh viên Khoa Điện tử viễn thông chính quy cũng như tại chức của Bách khoa và các trường khác, như Đông Đô.
Năm 1998, khi đi công tác ở Nhật Bản với PGS Kiều Vĩnh Khánh (lúc đó Nhật mới giúp Bệnh viện Việt - Xô lắp đặt một máy chụp cộng hưởng từ MRI), anh Khánh đã hỏi tôi về nguyên lý hoạt động của MRI, vì vậy tôi thêm vào tập bài giảng Vật lý điện tử một phần về "cộng hưởng từ hạt nhân" và giới thiệu về nguyên lý hoạt động của "Máy chụp cắt lát cộng hưởng từ". Sau khi hoàn thiện bản thảo, tôi đưa in ở nhà xuất bản Khoa học và Kỹ thuật. Đó cũng là lần đầu tôi nhận nhuận bút 3 triệu đồng, bao gồm cả công con tôi Hồ Hải chế bản bằng Latex! Sau này có hai lần NXB tái bản, mỗi lần cũng được đâu ba, bốn triệu đồng nhuận bút nữa.
Cuốn sách cuối cùng tôi và GS Vũ Ngọc Hùng viết đưa in ở Nhà xuất bản Bách khoa Hà Nội vào năm 2016 là cuốn Quang điện tử và thông tin quang sợi, chúng tôi không nhận nhuận bút. Cuốn sách này hình thành từ bài giảng môn học Quang điện tử và thông tin quang sợi dành cho sinh viên Vật lý kỹ thuật mà tôi với GS Hùng đã dạy.
Có thể nói tất cả những giáo trình mà tôi và bạn tôi viết đều được xuất bản sau khi tôi đã được phong "hàm giáo sư" (1996), khi không cần "điểm công trình" nữa, còn nhuận bút thì chẳng được bao lăm! Chúng tôi viết giáo trình thực sự là vì trách nhiệm và tình cảm với ngành giáo dục, với đồng nghiệp và học sinh.
Nhiều giáo trình do GS Phùng Hồ và đồng nghiệp viết vẫn được sử dụng trong các trường đại học và phát hành điện tử. Ảnh: TGCC. Thiết kế: Mỹ Hạnh
Tôi rất mừng vì những giáo trình chúng tôi soạn ra vẫn còn có ích, trong đó các tác phẩm sau đây được Nhà xuất bản Bách khoa Hà Nội độc quyền phát hành điện tử từ năm 2023:
1- Giáo trình Vật lý điện tử quyển 1, tác giả Phùng Hồ
2- Giáo trình Vật lý điện tử quyển 2, tác giả Phùng Hồ
3- Giáo trình Vật liệu bán dẫn quyển 1, tác giả Phùng Hồ và Phan Quốc Phô
4- Giáo trình Vật liệu bán dẫn quyển 2, tác giả Phùng Hồ và Phan Quốc Phô
5- Vật lý Bán dẫn tập 1, tác giả Phùng Hồ và Phan Quốc Phô
6- Vật lý Bán dẫn tập 2, tác giả Phùng Hồ và Phan Quốc Phô
7- Quang điện tử và thông tin quang sợi, tác giả Phùng Hồ và Vũ Ngọc Hùng
Một đồng tác giả của tôi, PGS Phan Quốc Phô, đã ra đi cách đây bốn năm, tôi cũng đã bước sang tuổi 86. Chúng tôi chỉ mong góp "chút sức cỏn con" qua những giáo trình được Nhà xuất bản Bách khoa phát hành điện tử, để có thể "ngậm cười chín suối vẫn còn thơm lây".