Đứt gãy thông tin ngân sách sau sáp nhập
Trên con đường quanh co dẫn đến trụ sở xã Vạn Linh (tỉnh Lạng Sơn), người dân kể rằng trước kia, mỗi lần xã công khai ngân sách, họ phải đi hàng chục cây số để xem tờ thông báo thu-chi niêm yết trên bảng gỗ. Dĩ nhiên, họ cũng không chủ đích lên xã để xem nội dung này, mà thường nhân tiện xem khi giải quyết thủ tục hành chính của mình. "Giờ bảo lên mạng xem, xã sáp nhập rồi, website cũng có mục "công khai ngân sách" đó nhưng chẳng có thông tin gì cả", người dân cho biết.
Câu chuyện này không chỉ xảy ra ở vùng núi mà ngay trong các thành phố lớn - theo Báo cáo mới công bố đầu tháng 10 về "Công khai ngân sách địa phương trong bối cảnh sắp xếp lại đơn vị hành chính năm 2025" của Trung tâm Nghiên cứu Kinh tế và Chiến lược Việt Nam (VESS), Doanh nghiệp xã hội Trung tâm Phát triển và Hội nhập (CDISE) và Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc tại Việt Nam (UNDP).
Nhóm nghiên cứu đã xem xét thực trạng công khai ngân sách của các địa phương trước và sau khi sáp nhập, từ đó xác định các khoảng trống giữa chính sách và thực tiễn. Họ chỉ ra một ví dụ điển hình là TP. Hồ Chí Minh - một trong những đô thị lớn nhất Việt Nam - cũng gặp đứt gãy thông tin về công khai ngân sách.
Sau khi sáp nhập ba tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu, Bình Dương và TP.Hồ Chí Minh, các cổng/trang thông tin điện tử (gọi tắt là website) của thành phố và các sở, ngành (cũ) vẫn được duy trì hoạt động trong một thời gian ngắn. Nhờ vậy, người dân vẫn có thể truy cập và xem các thông tin về ngân sách mà tỉnh đã công khai trước ngày 30/6/2025.
Tuy nhiên, ở cấp dưới hơn như xã, phường, tình hình không khả quan như thế. Tới 98% xã, phường (mới) của TP. Hồ Chí Minh chưa có website, trong khi các website của xã, phường (cũ) không còn truy cập được. Người dân hoàn toàn không thể xem được thông tin về ngân sách của nửa đầu năm 2025. Thống kê này được ghi nhận vừa tròn một tháng kể từ ngày chính quyền địa phương hai cấp chính thức đi vào hoạt động.
Đến nay, phần lớn các website ở cả hai cấp của TP. Hồ Chí Minh vẫn đều chưa có thông tin về "công khai ngân sách" cập nhật như theo luật định.
Thực trạng kể trên phác họa thách thức lớn của Việt Nam trong việc để người dân thực sự nhìn thấy – và hiểu được – cách đồng tiền công được sử dụng, trong bối cảnh đất nước vừa trải qua cuộc cải cách hành chính lớn nhất trong nhiều thập kỷ.
Những khoảng trống không được dự liệu
Mô hình "chính quyền hai cấp" được kỳ vọng sẽ giúp bộ máy gọn nhẹ hơn, tiết kiệm ngân sách và cắt bớt các tầng nấc hành chính. Tuy nhiên, như mọi cuộc tái cấu trúc, cải cách này - ít nhất trong thời gian đầu - sẽ mang theo một khoảng trống chuyển giao.
Theo Báo cáo, trước sáp nhập, cả nước có 10.035 đơn vị cấp xã, trong đó 78% có website, và chỉ có 24% trong số website đó công khai ít nhất một loại tài liệu ngân sách theo quy định. Sau sáp nhập, cả nước chỉ còn 3.321 đơn vị cấp xã. Mặc dù tỉ lệ các xã có cổng thông tin điện tử tăng lên (85%) nhưng tỷ lệ các xã công khai thông tin ngân sách trên đó lại giảm xuống (14%).
Lý do một phần nằm ở việc chuyển giao hồ sơ và cơ sở hạ tầng. Trước khi sáp nhập, tất cả hồ sơ, tài liệu bản cứng của các đơn vị thực hiện sắp xếp và sáp nhập đều được bàn giao cho Trung tâm lưu trữ của tỉnh để niêm phong và lưu trữ tập trung.
Nếu người dân hoặc cán bộ phụ trách xã mới muốn tiếp cận thông tin này để tổng hợp, tính toán lại cho khu vực hành chính mới, họ phải gửi đơn, chờ duyệt, và đến tận nơi để xem bản in trong kho lưu trữ. Trong khi đó, các dữ liệu ngân sách bản mềm từng được đăng tải trên mạng lại biến mất cùng tên miền cũ. Báo cáo gọi đây là đứt gãy thông tin công khai.
 |
Sau khi sáp nhập, cấp xã phải đảm nhận các công việc mới về quản lý, tính toán lại phân bổ ngân sách năm. Ảnh minh họa: Istock |
Dòng dữ liệu điện tử cũng đứt gãy ngay trong chính bản thân các cơ quan địa phương. "Hiện không có hệ thống dữ liệu tổng hợp được thiết lập để quản lý chung sau sáp nhập. Mọi thông tin phải tìm kiếm thủ công, tra cứu từng văn bản, từng khoản mục; cán bộ phải tự mày mò, dò từng số liệu – mất rất nhiều thời gian và công sức", cán bộ xã Chi Lăng (tỉnh Lạng Sơn) cho biết.
Một cán bộ khác ở phường Điện Biên (tỉnh Điện Biên) cũng nói rằng "khi bàn giao, mọi người chỉ bàn giao bản cứng về một kho, còn file mềm thì các đơn vị tự lưu". Ở TP. Hồ Chí Minh, một số nơi đã chủ động chia sẻ tài liệu điện tử cho các bên để vận hành bộ máy ngay sau sáp nhập, nhưng cũng có những nơi bị chậm trễ. "Công tác bàn giao tài liệu [bao gồm cả tài liệu số] của bốn phường cũ trước khi sáp nhập hiện chưa hoàn thiện do bốn chị kế toán cũ của bốn phường đều đã nghỉ chế độ", cán bộ phường Tam Thắng (TP. Hồ Chí Minh) chia sẻ.
Lý do thứ hai nằm ở sự thiếu hụt nhân lực. Khảo sát cho thấy sự chênh lệch lớn giữa các phường, xã về đội ngũ phụ trách tài chính. Có nơi 5–6 người, nhưng cũng có nơi chỉ có một người. Nguyên nhân chủ yếu do cán bộ kế toán của các đơn vị trước khi sáp nhập đã nghỉ theo chế độ của Nghị định 178, trong khi địa phương mới không thể thực hiện sắp xếp nhân sự từ các địa phương khác.
Ngoài ra, năng lực cán bộ tài chính cơ sở cũng không đồng đều. Có người được bố trí đúng chuyên môn, giúp việc công khai ngân sách hiệu quả, nhưng cũng có trường hợp được bổ nhiệm trái ngành vì thiếu người có kinh nghiệm. Với những nơi chỉ có một cán bộ phụ trách, nếu người đó vắng mặt, việc công khai ngân sách cũng sẽ "nghỉ" theo.
Nhưng cuối cùng, lý do lớn nhất vẫn nằm ở thiếu vắng cơ chế pháp lý. Hiện nay chưa có hướng dẫn công khai ngân sách đối với các thông tin ngân sách trong giai đoạn chuyển giao sau sáp nhập.
Trong khi các xã, phường, tỉnh, thành (cũ) chưa kịp công khai báo cáo tình hình thực hiện dự toán ngân sách sáu tháng đầu năm 2025, thì sau khi sắp xếp, trách nhiệm này không biết thuộc về ai. Chính quyền mới không có cơ sở để triển khai các hoạt động liên quan đến việc công khai ngân sách của đơn vị cũ đã giải thể, như ý kiến của một cán bộ phường Điện Biên (tỉnh Điện Biên): "Việc công khai ngân sách của các các đơn vị cũ thì phường mới không công khai được vì không có cơ sở."
Đối với việc công khai ngân sách của các đơn vị mới, đó cũng là một bài toán trì trệ. Kết quả khảo sát trên mẫu nhỏ của Báo cáo hé lộ rằng 70% xã, phường (mới) vẫn chưa công khai được ngân sách mà họ phải tính toán lại cho năm 2025.
Sở dĩ điều này xảy ra là vì sau khi bãi bỏ cấp huyện, ngân sách và quyền hạn của cấp xã được nới rộng đáng kể. Các xã phải đảm nhiệm thêm những công việc tài chính mà trước đây thuộc về cấp huyện và tổng hợp số liệu để tính toán lại việc phân bổ ngân sách cho năm 2025. Tuy nhiên, đang thiếu các hướng dẫn từ cấp tỉnh cho hoạt động này.
Thêm vào đó, việc các xã có xây dựng được dự toán thu-chi ngân sách và phương án phân bổ ngân sách cho năm 2025 của mình hay không lại phụ thuộc rất lớn vào cấp tỉnh phía trên đã ban hành được các tài liệu ngân sách tương ứng hay chưa, bao gồm cả nguồn thu và nhiệm vụ chi giữa ngân sách cấp tỉnh và ngân sách cấp xã.
Hơn nữa, không có luật nào thực sự "phạt" khi một cơ quan không công khai ngân sách — và đó chính là lỗ hổng lớn nhất của minh bạch ở Việt Nam hiện nay. Luật Ngân sách Nhà nước 2015 và 2025 đều nói rõ về nghĩa vụ công khai của các cơ quan nhà nước, nhưng lại im lặng về hậu quả nếu không công khai hoặc tuân thủ không đầy đủ quy định về công khai ngân sách và giám sát ngân sách của cộng đồng.
Luật này cũng không quy định về thời gian công khai các tài liệu ngân sách. Điều đó có nghĩa là các cơ quan sử dụng ngân sách có thể trì hoãn hoặc né tránh công khai thông tin kịp thời, hạn chế người dân tiếp cận, từ đó làm giảm khả năng giám sát ngân sách theo quy định, biến minh bạch thành một "tùy chọn có thiện chí".
Câu hỏi về sự tham gia của người dân
Một trong những cảnh báo quan trọng mà Báo cáo chỉ ra là Việt Nam vẫn còn nhiều rào cản cho sự tham gia của người dân.
Theo khảo sát Ngân sách Mở (OBS 2023), Việt Nam chỉ đạt 19/100 điểm về sự tham gia của người dân vào quy trình ngân sách, xếp hạng 41 trong tổng số 120 quốc gia tham gia khảo sát. Các kết quả khảo sát trong nước thông qua Chỉ số công khai ngân sách tỉnh (POBI 2023) trước khi sáp nhập cũng cho thấy các địa phương ít tạo điều kiện để người dân tham gia vào quy trình ngân sách. Chỉ có 17% tỉnh, thành phố có thông báo về việc lấy ý kiến góp ý của người dân với quy trình ngân sách.
Hơn nữa, các quy định hiện hành chỉ cho phép người dân tham gia gián tiếp thông qua các tổ chức đại diện (như Hội đồng Nhân dân hay Mặt trận Tổ quốc), mà không có kênh trực tiếp góp ý vào dự toán, dù đó là tiền thuế của họ. Tại trung ương, Quốc hội đã tổ chức các phiên điều trần về ngân sách (chất vấn và trả lời chất vấn), nhưng chưa cho phép cá nhân và các tổ chức xã hội tham gia ý kiến và góp ý trong các phiên chất vấn và trả lời chất vấn về ngân sách. Tình hình tương tự cũng thường xuyên diễn ra ở các cấp địa phương.
 |
Vẫn còn nhiều rào cản cho sự tham gia của người dân vào quy trình ngân sách. Ảnh: Istock |
Cải cách hành chính sâu rộng đã thay đổi căn bản cấu trúc quản trị ngân sách, mở ra cơ hội để người dân tiếp cận quy trình ngân sách. Tuy nhiên, ba khoảng cách lớn vẫn cản trở sự tham gia: (i) về thể chế – thiếu quy định rõ ràng và trách nhiệm tham vấn người dân; (ii) về thông tin – mức độ minh bạch thấp, tài liệu ngân sách khó tiếp cận và khó hiểu đối với đại đa số người dân; (iii) về địa lý và hạ tầng – sáp nhập hành chính làm gia tăng khoảng cách địa lý với chính quyền, trong khi "khoảng cách số" lại chưa được khắc phục triệt để, đặc biệt ở vùng nông thôn, miền núi, vùng đồng bào dân tộc thiểu số.
Không thể phủ nhận cải cách 2025 là một bước ngoặt tất yếu. Nhưng như mọi cải cách, nó cần được đo không chỉ bằng số lượng biên chế cắt giảm, số tiền tiết kiệm được, mà bằng mức độ người dân được nghe, được thấy, được tham gia. Trong vấn đề công khai ngân sách, thách thức không chỉ là "có đăng hay không", mà là đăng thế nào để người dân hiểu và có thể phản hồi. Đó không chỉ là những biện pháp kỹ thuật, mà là cách khôi phục niềm tin giữa Nhà nước và người dân – niềm tin rằng ngân sách công không bị thất lạc giữa các lớp hành chính.
Báo cáo "Công khai ngân sách địa phương trong bối cảnh sắp xếp lại đơn vị hành chính năm 2025" của VESS, CDISE, UNDP đề xuất một loạt giải pháp để tăng cường mức độ minh bạch về quy trình ngân sách và thúc đẩy cải thiện hiệu quả hoạt động của chính quyền địa phương: Xem báo cáo tại đây./. |
Ghi chú: Các ý kiến của cán bộ xã, phường được trích dẫn từ Báo cáo VESS, CDISE, UNDP
Bài đăng KH&PT số 1369 (số 45/2025)
Ngô Hà