Jessie Buckley nhận giải Nữ diễn viên chính xuất sắc tại giải Oscar 2026 cho vai diễn trong Hamnet. Ảnh: Getty Images
Như thường lệ, lễ trao giải Oscar năm nay khép lại với những hình ảnh rực rỡ quen thuộc - các diễn viên sải bước trên thảm đỏ trong bộ cánh lộng lẫy giữa ánh đèn flash của báo chí, và người chiến thắng, với tượng vàng trong tay, mang đến những bài phát biểu lay động lòng người.
Nhưng ngay giữa thời khắc say mê nhất của Hollywood, nhiều diễn viên lại cảm thấy bế tắc trong ngành công nghiệp giải trí. Công nghệ thay đổi, sự bùng nổ của phát trực tuyến đang làm lu mờ ánh sáng của màn bạc.
Mối đe dọa từ công nghệ biến diễn viên thành đám đông
Theo tờ The Economist, trong bất kỳ thời điểm nào, cũng sẽ có khoảng 90% diễn viên điện ảnh và truyền hình thất nghiệp - chỉ một tỷ lệ rất nhỏ có thể sống hoàn toàn nhờ vào nghề diễn.
Nghiệt ngã thay, "hiện tại là thời điểm khó khăn nhất trong lịch sử để làm diễn viên," Rodd Cyrus, người vừa tốt nghiệp Juilliard - một trường nghệ thuật danh giá - vào năm 2023, chia sẻ.
Anh sở hữu một hồ sơ ấn tượng: nhiều vai diễn sân khấu, một bộ phim trên Netflix và một vai trong Ragtime - vở kịch được khen ngợi nhất mùa này tại New York. Cớ sao một người đã có thành công nhất định lại cảm thấy nền kinh tế diễn xuất đang đi xuống?
Cục Thống kê Lao động Mỹ dự báo tổng số công việc cho diễn viên sẽ giữ nguyên cho đến năm 2034, lạc quan hơn so với dự đoán của nhiều người trong ngành. Tại Los Angeles, lực lượng lao động trong ngành điện ảnh đã giảm gần một phần ba trong khoảng thời gian từ 2022-2024, bởi hoạt động quay phim đã chuyển sang các vùng khác.
Từ năm 2002-2024, số lượng vé phim bán ra hằng năm tại Mỹ và Canada giảm hơn 50%. Cùng giai đoạn này, số lượng chương trình truyền hình, gồm cả phát trực tuyến, giảm gần một phần ba; và số lượng các sản phẩm phim điện ảnh cùng phim truyền hình giảm hơn 17%. Các nhà hát diễn kịch và nhạc kịch, nơi thường là bệ phóng cho sự nghiệp diễn xuất, cũng đang gặp khó khăn: từ năm 2019-2024, lượng khán giả đến nhà hát ở Mỹ giảm 37%.
Một phân cảnh trong Ted Lasso. Có thể thấy hình ảnh lặp lại được khoanh đỏ trong hình. Ảnh: Barnstorm VFX
Các studio đã khai thác tối đa công nghệ để biến hàng chục diễn viên thành hàng nghìn người. Chẳng hạn, họ biến 20 diễn viên thành một đám đông 26.000 người trong phim truyền hình nổi tiếng Ted Lasso. Những diễn viên quần chúng, những người có thể kiếm khoảng 200 USD cho mỗi ngày làm việc 8 tiếng, bày tỏ mối lo các studio sẽ thay thế họ bằng AI vì việc này giúp tiết kiệm chi phí thuê diễn viên lẫn đội ngũ quản lý họ.
Quy mô dàn diễn viên hiện nay cũng nhỏ hơn so với trước đây. Tạp chí The Economist đã phân tích gần 40.000 bộ phim trên The Movie Database từ năm 1980-2025 và chỉ ra, quy mô dàn diễn viên trung bình của các bộ phim vào những năm 1980-1990 là khoảng 25 người. Con số này bắt đầu giảm từ khoảng năm 2000. Đến năm 2025, dàn diễn viên trung bình chỉ có 18 người, giảm 28%.
SAG-AFTRA, công đoàn đại diện cho 160.000 diễn viên, từ lâu đã cố gắng đàm phán với các studio để thương lượng những hướng triển khai AI trong sản xuất phim một cách hợp lý, công bằng. Sau khi đình công suốt gần bốn tháng vào năm 2023, SAG-AFTRA hiện yêu cầu các studio phải trả tiền bản quyền cho việc sử dụng "diễn viên ảo" - hay còn gọi là "thuế Tilly" (theo tên Tilly Norwood, nữ diễn viên AI đầu tiên trên thế giới).
Tilly Norwood, nữ diễn viên AI đầu tiên trên thế giới. Ảnh: Wikipedia
Khe cửa hẹp
Sự bùng nổ của các nền tảng xem phim trực tuyến (streaming) cũng làm thay đổi cách diễn viên kiếm sống. Trước kia, diễn viên thường được trả một khoản ban đầu, rồi sau đó tiếp tục có thêm tiền mỗi khi phim hay chương trình truyền hình được chiếu lại. Với truyền hình kiểu cũ, khoản này nhiều khi rất hậu hĩnh. Chẳng hạn, dàn diễn viên Friends đến nay vẫn nhận hàng triệu USD mỗi năm từ việc bộ phim được phát lại, dù phim đã đóng máy cách đây hơn 20 năm. Song với các nền tảng phát trực tuyến, thù lao lại khá nhập nhằng. Tiền trả thêm sau khoản cát-xê ban đầu thường không rõ ràng, vì đa số nền tảng không công khai có bao nhiêu người xem. Đây cũng là điểm gây tranh cãi trong các cuộc thương lượng hợp đồng của công đoàn diễn viên.
"Tôi từng tham gia những vai diễn chất lượng trong các phim của Netflix. Nhưng sau khoản thù lao ban đầu thì phần trả thêm về sau không nhiều," một diễn viên đã làm nghề từ thời truyền hình truyền thống sang đến thời xem trực tuyến chia sẻ.
Một cơ hội mới, dù chưa mang lại nhiều lợi nhuận, đã xuất hiện. Đó là phim vertical - những phim quay theo khung hình dọc để tối ưu cho việc xem trên điện thoại, và được chia thành các tập cực ngắn. Loại phim này đang được yêu thích trên Instagram và các nền tảng như ReelShort hay DramaBox.
Năm 2024, các sản phẩm vertical mang về doanh thu 819 triệu USD tại Mỹ, chủ yếu từ tiền thuê bao và quảng cáo. Dự báo đến năm 2030, con số này có thể tăng lên 3,8 tỷ USD.
Ngân sách cho các phim vertical nói chung khá thấp, chỉ khoảng 150.000 USD cho một series từ 60 đến 90 tập. Quá trình sản xuất cũng rất nhanh chóng - thường từ 7-10 ngày, cộng thêm hai tuần chuẩn bị và hậu kỳ, theo Justin Saucedo ở Lunar Ticks, một studio sản xuất phim vertical. Và công việc thì cực kỳ vất vả. Ashley Michelle Grant, người đã tham gia diễn xuất trong các bộ phim vertical từ năm 2023, cho biết cô phải quay từ 12 đến 20 cảnh trong mỗi ngày làm việc kéo dài 12 tiếng. Tuy vậy, cô chia sẻ, "Đó là một cách tuyệt vời để vừa thỏa đam mê diễn xuất, vừa có thể kiếm sống." Các diễn viên thường nhận từ 300 đến 2.000 USD mỗi ngày.
Để vươn tới thành công, các diễn viên phải làm việc chăm chỉ theo những cách thức mới, tốn nhiều thời gian. Sự chuyển dịch từ việc thử vai trực tiếp sang thử vai qua video bắt đầu từ thời kỳ đại dịch và hiện tại vẫn phổ biến. Tin vui là các diễn viên không còn phải sống ở New York, London hay Los Angeles nữa. Tuy nhiên, việc thử vai trực tuyến đòi hỏi rất nhiều thời gian và năng lượng tinh thần.
Diễn viên Andrew Dolan ước tính, anh dành từ 40-60% thời gian của mình cho hoạt động quay các video thử vai. Anh phải chuẩn bị âm thanh và ánh sáng, chỉ quay phim khi các con anh đang ở trường, chỉnh sửa video thử vai và gửi đi. Trước khi đại dịch xảy đến, anh chỉ cần nhận kịch bản từ người đại diện, tập trung vào diễn xuất.
Dàn diễn viên Friends đến nay vẫn nhận hàng triệu USD mỗi năm từ việc bộ phim được phát lại, dù phim đã đóng máy cách đây hơn 20 năm. Ngày nay, với các nền tảng phát trực tuyến, thù lao lại khá nhập nhằng. Ảnh: IMDb/Warner Bros
Tự đánh bóng tên tuổi - một phần của công việc
Muốn được chọn vào vai, diễn viên giờ đây nhiều khi không chỉ cần diễn tốt, mà còn phải có sẵn một lượng người theo dõi trên mạng xã hội. GS Sarah Bay-Cheng (Đại học Toronto) cho biết các giám đốc tuyển vai thường hỏi rất kỹ chuyện này. Theo bà, họ muốn biết diễn viên đó có sẵn nhóm người hâm mộ riêng hay không, bởi làm phim tốn kém và nhiều rủi ro, nên nhà sản xuất muốn chắc ngay từ đầu rằng đã có sẵn một nhóm khán giả trung thành trước khi rót tiền đầu tư.
Vì vậy, việc đăng video hậu trường lên Instagram hay TikTok cũng trở thành một phần của công việc. Những nội dung kiểu này có thể giúp diễn viên đánh bóng tên tuổi, thu hút sự chú ý và kiếm thêm cơ hội mới. Ngay cả khi đã có vai, họ vẫn phải tiếp tục quay, đăng và tự quảng bá hình ảnh của mình.
Chính những người nổi tiếng cuối cùng lại được hưởng lợi hơn cả từ xu hướng tuyển vai dựa trên danh tiếng. Năm ngoái, trên sân khấu Broadway, George Clooney đóng vai chính trong vở Good Night, and Good Luck - tác phẩm ông cùng chấp bút, dựa trên bộ phim do chính ông đạo diễn trước đó. Giá vé có lúc vượt 800 USD, vở diễn lập kỷ lục doanh thu tuần với 4,2 triệu USD, còn tờ giới thiệu chương trình thì nhấn mạnh rằng Clooney "chưa từng xuất hiện trên sân khấu Broadway", như một cách khơi thêm sự tò mò.
Ước tính, Clooney nhận khoảng 6 triệu USD từ vở diễn này. Một diễn viên bình thường muốn kiếm được ngần ấy tiền sẽ phải làm việc tới 257.180 giờ - tức khoảng 124 năm, nếu mỗi tuần làm 40 giờ và không nghỉ ngày nào.
Với nghề diễn, cũng như ở nhiều lĩnh vực khác, khoảng cách giữa đỉnh cao và phần còn lại ngày một đậm nét. Một nhóm rất nhỏ tiếp tục gom thêm hào quang lẫn của cải, còn số đông phía sau phải bước đi trên con đường nghề nghiệp ngày càng ít ỏi cơ hội.
Anh Thư tổng hợp
---
Nguồn:
What nobody clutching their Oscar this weekend will tell you, The Economist.
https://www.economist.com/culture/2026/03/12/what-nobody-clutching-their-oscar-this-weekend-will-tell-you
Unable to Stop AI, SAG-AFTRA Mulls a Studio Tax on Digital Performers, Variety.
https://variety.com/2026/film/news/sag-aftra-ai-tilly-norwood-tax-digital-performers-1236644931/
Everyone in Hollywood is Talking About 'Verticals'...But What Are They?, NoFilmSchool.
https://nofilmschool.com/what-are-verticals#