Trong khuôn khổ dự án "A Mycle Schneider Consulting Project", Báo cáo Hiện trạng Công nghiệp Hạt nhân Thế giới năm 2026 (The World Nuclear Industry Status Report 2026 - WNISR 2026) đã được phát hành vào tháng Chín vừa qua.
Báo cáo đưa ra một đánh giá thận trọng về tiến trình thương mại hóa các lò phản ứng mô-đun nhỏ (SMR); đồng thời ghi nhận những bước tiến đáng kể trong phát triển thiết kế, đánh giá an toàn, cấp phép và chuẩn bị triển khai một số dự án tại nhiều quốc gia.
Trên cơ sở Báo cáo, TS. Lê Chí Dũng viết loạt bài cập nhật bức tranh phát triển công nghệ SMR, phân tích cả những tiến bộ, tiềm năng và vấn đề còn đặt ra. Qua đó, ông muốn cung cấp thêm những tham khảo cho mục tiêu triển khai ít nhất một dự án nhà máy điện hạt nhân sử dụng công nghệ SMR trước năm 2035, như được xác định trong Chiến lược phát triển và ứng dụng năng lượng nguyên tử vì mục đích hòa bình mà Chính phủ phê duyệt đầu năm nay.
Tên gọi lò phản ứng mô-đun nhỏ (Small Modular Reactor - SMR) xuất phát từ ba đặc điểm trong thiết kế. Thứ nhất, công suất của mỗi lò thấp, khoảng từ 30-300 MW, theo phân loại của IAEA, tức bằng khoảng 1/3 công suất của lò phản ứng điện hạt nhân truyền thống. Thứ hai, lò được thiết kế thành những khối thiết bị có cấu trúc tương đối độc lập, có thể chế tạo và lắp ráp tại nhà máy, sau đó vận chuyển đến địa điểm xây dựng để lắp đặt. Thứ ba, các mô-đun cũng có thể được lắp đặt bổ sung theo nhu cầu để tăng công suất.
SMR đang từng bước chuyển từ giai đoạn nghiên cứu, phát triển sang giai đoạn trình diễn và triển khai ban đầu. Cơ quan Năng lượng hạt nhân thuộc OECD (OECD/NEA) ước tính hiện có khoảng 127 thiết kế SMR đang được phát triển. Con số này phản ánh mức độ quan tâm và sự đa dạng đáng kể của hệ sinh thái công nghệ - từ các thiết kế dựa trên lò nước nhẹ đã được kiểm chứng rộng rãi, đến những công nghệ tiên tiến đang được nghiên cứu, thử nghiệm và trình diễn.
SMR thường được giới thiệu với một số lợi thế tiềm năng như giảm chi phí, rút ngắn thời gian xây dựng, nâng cao tính linh hoạt và cải thiện hiệu quả an toàn. Những lợi thế này đều có cơ sở kỹ thuật nhất định ở một số thiết kế, nhưng mức độ hiện thực hóa phụ thuộc vào cấu hình lò, quy mô nhà máy, điều kiện triển khai và mức độ trưởng thành của chuỗi cung ứng. Vì vậy, các lợi thế của SMR vẫn cần được kiểm chứng qua các dự án thực tế.
Lò ACP100 trên đảo Hải Nam, Trung Quốc, lò phản ứng mô-đun nhỏ thương mại trên đất liền đầu tiên, đã đạt tình trạng vận hành ổn định. Ảnh: Tập đoàn Hạt nhân Quốc gia Trung Quốc CNNC
Ưu thế về quy mô đầu tư, chi phí và thời gian xây dựng
Một trong những kỳ vọng lớn đối với SMR là công suất mỗi mô-đun nhỏ hơn, vốn đầu tư ban đầu cho một tổ máy có thể thấp hơn và thời gian xây dựng có khả năng được rút ngắn. Thay vì phải xây dựng ngay một nhà máy công suất lớn, chủ đầu tư có thể lắp đặt một hoặc vài mô-đun trước, sau đó bổ sung các mô-đun khác khi nhu cầu điện tăng. Cách làm này giúp phân bổ vốn đầu tư theo từng giai đoạn, giảm áp lực huy động vốn ban đầu và hạn chế tình trạng đầu tư công suất vượt quá nhu cầu thực tế. Tuy nhiên, lợi thế đó không tự động chuyển thành giá thành điện thấp hơn, bởi giá thành điện còn phụ thuộc vào số lượng mô-đun cần lắp đặt, chi phí xây dựng các công trình và hệ thống phụ trợ, chi phí huy động vốn, thời gian thi công, khả năng cung ứng thiết bị và mức độ khai thác công suất của nhà máy.
Để đánh giá đầy đủ triển vọng kinh tế của SMR, cần xem xét không chỉ những lợi thế mà công nghệ này có thể mang lại, mà cả những điều kiện để biến các lợi thế đó thành hiệu quả thực tế. Do công suất từng tổ máy nhỏ hơn, SMR có thể không đạt được lợi thế kinh tế theo quy mô như các tổ máy công suất lớn khi so sánh riêng lẻ. Khoảng chênh lệch này có thể được bù đắp một phần thông qua tiêu chuẩn hóa thiết kế, chế tạo mô-đun trong nhà máy, rút ngắn thời gian thi công tại công trường và tận dụng kinh nghiệm từ các lần triển khai trước. Hiệu quả thực tế sẽ phụ thuộc vào số lượng đơn hàng, mức độ ổn định của thiết kế và khả năng duy trì một chuỗi cung ứng đủ lớn. Bên cạnh đó, dù có công suất và cấu hình nhỏ gọn hơn, các dự án SMR vẫn phải đầu tư cho việc chuẩn bị địa điểm, xây dựng công trình, hệ thống phụ trợ và hạ tầng phục vụ toàn nhà máy. Những hạng mục này có thể chiếm tỷ trọng đáng kể trong tổng vốn đầu tư. Ngoài ra, việc bố trí nhiều mô-đun tại cùng một địa điểm cho phép chủ đầu tư phân kỳ xây dựng và đưa từng tổ máy vào vận hành, tạo ra tính linh hoạt trong quản lý vốn và đáp ứng nhu cầu điện. Dù vậy, tổng vốn đầu tư cho một nhà máy nhiều mô-đun vẫn có thể rất lớn.
Ở thời điểm hiện nay, chưa đủ dữ liệu vận hành thương mại để kết luận SMR có chi phí điện thấp hơn các nhà máy điện hạt nhân công suất lớn. Tuy nhiên, không nên xem việc mất lợi thế kinh tế theo quy mô là yếu tố quyết định phủ định triển vọng SMR. Kết quả so sánh cần dựa trên tổng chi phí vòng đời, cấu hình nhà máy, số lượng mô-đun, điều kiện tài chính và khả năng triển khai lặp lại.
Ưu thế về thiết kế mô-đun và sản xuất hàng loạt
Môt cấu kiện được chế tạo để phục vụ lò phản ứng mô-đun nhỏ BREST-OD-300, hiện đang được xây dựng tại khu tổ hợp hóa chất Siberia, TP Seversk, tỉnh Tomsk, Nga. Ảnh: Rosatom
Thiết kế mô-đun hướng tới việc chuyển một phần đáng kể công việc chế tạo, lắp ráp và kiểm tra chất lượng từ công trường về các cơ sở công nghiệp chuyên dụng. Nếu thiết kế được tiêu chuẩn hóa và sản lượng đủ lớn, phương thức mô-đun có thể nâng cao chất lượng chế tạo, giảm khối lượng công việc tại địa điểm xây dựng và tạo điều kiện kiểm soát tiến độ tốt hơn. Đây là một trong những cơ sở quan trọng để kỳ vọng rút ngắn thời gian xây dựng SMR.
Tuy nhiên, hiệu quả của phương thức mô-đun phụ thuộc vào một số điều kiện triển khai. Dù các mô-đun được chế tạo sẵn tại nhà máy, địa điểm xây dựng vẫn cần được chuẩn bị mặt bằng, đào móng và xây dựng các hạng mục công trình lớn, như hệ thống an toàn và làm mát... Với những thiết kế đặt lò phản ứng dưới lòng đất, công tác chuẩn bị địa điểm còn phức tạp hơn. Mặt khác, dây chuyền sản xuất hàng loạt chỉ thực sự hiệu quả khi có số lượng đơn hàng lớn và thiết kế ổn định bởi những thay đổi về thiết kế có thể làm phát sinh chi phí điều chỉnh dây chuyền.
Do đó, sản xuất hàng loạt là một lợi thế có tiềm năng đáng kể, nhưng cần có thị trường đủ ổn định, thiết kế được chuẩn hóa và kế hoạch đặt hàng dài hạn. Trong giai đoạn hình thành thị trường, các dự án đầu tiên có thể chưa đạt đầy đủ hiệu quả về chi phí và tiến độ như các dự án được triển khai sau khi chuỗi cung ứng đã trưởng thành.
Ưu thế về an toàn hạt nhân
Một số thiết kế SMR tích hợp các đặc trưng an toàn thụ động, hệ thống an toàn đơn giản hóa, hoặc bố trí thiết bị gọn hơn. Ở một số công nghệ, đặc tính vật lý của nhiên liệu và chất tải nhiệt cũng có thể góp phần làm giảm khả năng xảy ra, hoặc hạn chế hậu quả của một số kịch bản sự cố. Đây là những hướng cải tiến đáng chú ý trong thiết kế lò phản ứng thế hệ mới.
Dù vậy, không thể đánh giá mức độ an toàn của SMR chỉ dựa trên một tính năng riêng lẻ, mà cần xem xét đặc điểm thiết kế của từng loại lò phản ứng và toàn bộ nhà máy. An toàn thụ động cũng không phải là đặc điểm riêng của SMR, bởi một số lò phản ứng công suất lớn như AP1000 (Trung Quốc) và ESBWR (Mỹ) đã tích hợp các hệ thống an toàn dựa trên nguyên lý này. Vì vậy, không thể mặc nhiên đưa ra nhận định rằng, tất cả SMR đều an toàn hơn các lò công suất lớn.
Nhìn chung, SMR có cơ hội tích hợp các giải pháp an toàn tiên tiến và giảm mức độ phụ thuộc vào một số thao tác hoặc nguồn cấp điện bên ngoài trong những điều kiện thiết kế nhất định. Tuy nhiên, ưu thế an toàn phải được chứng minh bằng phân tích an toàn, đánh giá độc lập, thẩm định của cơ quan pháp quy và kết quả vận hành. Cách tiếp cận này không làm giảm giá trị của đổi mới công nghệ mà giúp xác định chính xác lợi ích an toàn của từng thiết kế.
Ưu thế về chất thải phóng xạ
Lượng chất thải phóng xạ và đặc tính của chúng phụ thuộc vào nhiều yếu tố, như loại lò phản ứng, thành phần nhiên liệu, vật liệu cấu tạo lò, mức độ cháy nhiên liệu và chiến lược chu trình nhiên liệu. Với một số thiết kế, kích thước vùng hoạt (phần trung tâm của lò, nơi diễn ra phản ứng phân hạch) và cấu hình vật liệu (cách sắp xếp và phân bố các loại vật liệu khác nhau bên trong lò) có thể ảnh hưởng đến mức độ neutron tác động lên vật liệu, từ đó làm thay đổi lượng và đặc tính chất thải phát sinh. Vì các thiết kế SMR rất đa dạng, không thể lấy kết quả của một loại lò để khái quát cho toàn bộ công nghệ này.
Báo cáo WNISR 2026 dẫn một nghiên cứu do Allison Macfarlane, nguyên Chủ tịch Ủy ban Pháp quy hạt nhân Hoa Kỳ (NRC), đồng tác giả. Nghiên cứu chỉ ra rằng, trong những điều kiện so sánh cụ thể, một số thiết kế SMR sử dụng nước, muối nóng chảy hoặc natri làm chất làm mát có thể tạo ra lượng chất thải hạt nhân cần quản lý và xử lý cao gấp 2-30 lần so với lò phản ứng công suất lớn. Kết quả này là đóng góp quan trọng cho thảo luận khoa học về chất thải SMR, song cần được đọc trong đúng phạm vi giả thiết, thiết kế và phương pháp đánh giá được sử dụng.
Vì vậy, nghiên cứu của nhóm Allison không nên được hiểu là kết luận chung rằng, mọi SMR đều tạo ra nhiều chất thải hơn. Đánh giá cần phân biệt chất thải theo khối lượng, thể tích, hoạt độ, thành phần đồng vị, thời gian lưu giữ và yêu cầu xử lý. Cần có thêm các nghiên cứu dựa trên dữ liệu thiết kế cụ thể và phương pháp so sánh thống nhất để xác định ưu, nhược điểm của từng loại SMR trong quản lý chất thải phóng xạ.
Ưu thế về địa điểm xây dựng
Một lợi thế tiềm năng của SMR là có thể bố trí gần nơi tiêu thụ năng lượng, như khu công nghiệp, trung tâm dữ liệu hoặc những khu vực có hạ tầng lưới điện hạn chế. Nhờ đó, SMR có thể giảm nhu cầu truyền tải điện đường dài, đồng thời cung cấp cả điện và nhiệt cho các hoạt động công nghiệp. Một số thiết kế công suất rất nhỏ còn hướng đến những địa điểm biệt lập như mỏ khai khoáng, đảo hoặc các cơ sở nghiên cứu ở vùng xa.
Tuy nhiên, khả năng lựa chọn địa điểm linh hoạt không đồng nghĩa với việc giảm nhẹ các yêu cầu về an toàn và quy hoạch. Nếu bố trí nhiều mô-đun tại cùng một địa điểm, tổng công suất, diện tích và mức độ phức tạp của tổ hợp có thể tương đương một nhà máy điện quy mô lớn.
Việc lựa chọn địa điểm vẫn phải xem xét đầy đủ các yêu cầu về an toàn, địa chất, thủy văn, môi trường và quy hoạch.
Từ các phân tích trên có thể thấy, những ưu thế của SMR là các lợi ích tiềm năng có cơ sở kỹ thuật, nhưng mức độ hiện thực hóa không như nhau giữa các thiết kế và dự án. Kích thước nhỏ không tự động đồng nghĩa với chi phí thấp, xây dựng nhanh, an toàn cao, hay ít chất thải. Ngược lại, các thách thức hiện nay cũng không làm mất đi khả năng SMR tạo ra giá trị trong những điều kiện ứng dụng phù hợp. Vì vậy, cần đánh giá theo từng công nghệ, cấu hình nhà máy và mục tiêu sử dụng cụ thể.
(Còn tiếp)