Các nhà sản xuất Đức bất ngờ suy giảm vị thế, không chỉ ở Trung Quốc và các thị trường quốc tế khác mà còn ngay trên sân nhà.
"Trung Quốc hiện đã giành phần lớn ‘miếng bánh’ của ngành công nghiệp Đức và đang chuẩn bị lấy nốt phần còn lại", Trung tâm Cải cách châu Âu cảnh báo.
Trung Quốc hiện chiếm khoảng một phần ba sản lượng máy móc toàn cầu. Trong ảnh: Một nhà máy sản xuất ô tô ở Trung Quốc. Ảnh: Ringo Chiu/Shutterstock
Thua ngay trên sân nhà
Trong nhiều thập kỷ, chất lượng vượt trội là một lợi thế bất khả xâm phạm, tạo nên xương sống của nền kinh tế Đức với hàng nghìn nhà sản xuất ngách đẳng cấp thế giới.
Mittelstand - thuật ngữ chỉ tầng lớp doanh nghiệp sản xuất quy mô vừa của Đức, chủ yếu chuyên về thiết bị công nghiệp và các sản phẩm trung gian - từng phát triển mạnh nhờ cung cấp máy móc cho các nhà máy trên thị trường toàn cầu.
Thế nhưng hiện nay, Trung Quốc đang nhanh chóng thu hẹp khoảng cách về chất lượng, trong khi giá bán chỉ bằng khoảng một nửa so với các đối thủ ở châu Âu.
Tại Đức, các đợt sa thải bắt đầu xuất hiện ở những thị trấn và làng mạc vốn chưa từng trải qua suy thoái kinh tế suốt nhiều thế hệ. "Tình thế này có thể trở thành một bước ngoặt chính trị đối với Đức - quốc gia mà phần lớn sự thịnh vượng được tạo dựng từ khu vực Mittelstand/'tầng lớp trung lưu' và là hạt nhân của nền kinh tế lớn nhất châu Âu", tờ Wall Street Journal nhận định.
Nhiều doanh nghiệp Mittelstand đang phải cho lao động nghỉ việc luân phiên, cắt giảm nhân sự hoặc chuyển hoạt động sản xuất sang các quốc gia khác, bao gồm Trung Quốc.
Báo cáo do EY công bố tháng Năm vừa qua chỉ ra rằng, ngành công nghiệp Đức đang mất hơn 10.000 việc làm mỗi tháng. Sản lượng công nghiệp đã giảm khoảng 10% từ tháng 2/2022 đến đầu năm 2026.
Dữ liệu từ Apollo Global Management cho thấy cán cân thương mại của Đức với Trung Quốc trong lĩnh vực hàng hóa, thiết bị sản xuất đã chuyển từ mức thặng dư khoảng 750 triệu euro sang thâm hụt 500 triệu euro trong giai đoạn từ giữa năm 2024 đến tháng 8/2025. Xuất khẩu máy công cụ của Đức sang Trung Quốc cũng giảm khoảng một phần ba trong quý I so với cùng kỳ năm trước.
Số liệu tính bằng USD của hải quan Trung Quốc tiết lộ rằng, xuất khẩu hàng hóa của Trung Quốc sang Đức đã tăng 17% trong 5 tháng đầu năm so với cùng kỳ năm trước, trong khi xuất khẩu sang toàn Liên minh châu Âu (EU) tăng 16%.
Patric Burkhart - Giám đốc điều hành của Aura - một công ty sản xuất máy móc tại miền tây nam nước Đức với 115 nhân viên và có doanh thu hằng năm khoảng 30 triệu USD - cho biết sự cạnh tranh từ các đối thủ Trung Quốc đã tăng mạnh chỉ trong vòng sáu tháng qua, khiến đơn đặt hàng sụt giảm đáng kể.
Theo Burkhart, đối thủ Trung Quốc mới xuất hiện gần đây đã tạo ra áp lực lớn về giá. Để giành được các hợp đồng vốn trước đây thuộc về các nhà sản xuất Đức và Nhật Bản, "tôi phải cực kỳ sáng tạo", ông nói với tờ Wall Street Journal
Oliver Richtberg - người đứng đầu bộ phận thương mại quốc tế của Hiệp hội Các nhà sản xuất Máy móc và Thiết bị Đức (VDMA) - tổ chức đại diện cho các doanh nghiệp sử dụng khoảng một triệu lao động tại Đức, cho hay, các đối thủ Trung Quốc hiện chiếm khoảng một phần ba sản lượng máy móc toàn cầu.
"Nếu họ nâng thị phần lên 40% hoặc 50%, chúng tôi sẽ không còn công cụ nào để tạo lợi thế trước họ", ông cảnh báo.
Nếu các nhà hoạch định chính sách châu Âu không áp dụng những biện pháp mạnh tay hơn để bảo vệ ngành công nghiệp, "chúng ta có thể sẽ chứng kiến sự suy giảm rất nhanh của khu vực doanh nghiệp Mittelstand của Đức", theo Noah Barkin - cố vấn cấp cao tại công ty nghiên cứu Rhodium Group.
"Cú sốc Trung Quốc 2.0"
Sau sự sụp đổ nghiêm trọng của thị trường bất động sản, Trung Quốc ngày càng dựa vào ngành sản xuất để thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Trong bối cảnh nhu cầu trong nước đang thấp và hàng tồn kho chất đống, các nhà máy Trung Quốc đẩy mạnh xuất khẩu với mức giá cạnh tranh, khiến thặng dư thương mại của nước này đạt mức kỷ lục 1.200 tỷ USD trong năm ngoái.
Con số đó không tự nhiên đến mà là kết quả của một chiến lược công nghiệp do nhà nước chủ động thúc đẩy. Thông qua chương trình "10.000 gã khổng lồ bé nhỏ" (10,000 Little Giants), chính phủ Trung Quốc đã rót một lượng hỗ trợ khổng lồ, ưu đãi thuế và nhiều nguồn lực khác cho hàng nghìn doanh nghiệp quy mô vừa có chuyên môn cao. Mục tiêu được đặt ra rất rõ ràng: giành lấy vị thế của các "các nhà vô địch công nghệ" Đức.
Hiện nay, cuộc chiến đặc biệt khốc liệt ở những ngành mà quy mô sản xuất quyết định sức cạnh tranh, chẳng hạn máy bơm nhiệt hay ô tô. Trong khi đó, các doanh nghiệp chuyên môn hóa cao vẫn đang trụ vững. Trong số đó có Trumpf - công ty chế tạo laser công nghiệp, và Zeiss - nhà sản xuất các thiết bị quang học được sử dụng trong máy móc y tế và thiết bị sản xuất chip bán dẫn.
Khó khăn của các doanh nghiệp Đức chủ yếu xuất phát từ chi phí sản xuất quá cao và một thế hệ doanh nhân gia đình mới thiếu khát vọng vươn lên. Trong ảnh: Một chiếc máy của Zeiss - nhà sản xuất các thiết bị quang học được sử dụng trong máy móc y tế và thiết bị sản xuất chip bán dẫn. Ảnh: Zeiss
Tuy nhiên, Barkin cho rằng Trung Quốc đang nỗ lực giảm sự phụ thuộc này bằng cách tự phát triển và sản xuất những sản phẩm tương tự trong nước.
Hiện nay, khi một nhà sản xuất ở Đông Âu hay Nam Mỹ xây dựng nhà máy mới, họ đã có thể mua toàn bộ hệ sinh thái sản xuất - từ máy ép phun, cánh tay robot, máy sấy đến phần mềm quản lý trên nền tảng đám mây - từ chỉ một nhà cung cấp Trung Quốc duy nhất.
Báo cáo "China Shock 2.0: Cái giá của sự chủ quan của nước Đức" của Trung tâm Cải cách châu Âu nhận định, Đức đang đứng trước nguy cơ lặp lại kịch bản mà Mỹ trải qua năm 2001 - thời điểm mà làn sóng hàng nhập khẩu từ Trung Quốc tăng đột biến khiến nhiều thị trấn công nghiệp ở vùng Trung Tây Mỹ suy thoái trong thời gian dài.
Tác động của cú sốc 2.0 đối với Đức nghiêm trọng hơn bất kỳ quốc gia nào khác và tình hình ngày càng tồi tệ hơn. Tuy nhiên, Đức lại đang "cuống cuồng tìm kiếm thủ phạm" cho những khó khăn kinh tế của mình, chủ yếu đổ lỗi cho giá năng lượng cao và bộ máy hành chính cồng kềnh, thay vì nhìn nhận sức ép cạnh tranh ngày càng lớn từ Trung Quốc, Trung tâm Cải cách Châu Âu nhận định trong báo cáo hồi tháng Năm.
Michael Suess - cựu lãnh đạo lâu năm của Siemens, hiện là Chủ tịch điều hành của nhà sản xuất vật liệu phủ Oerlikon (Thụy Sĩ), cho rằng khó khăn của các doanh nghiệp Mittelstand chủ yếu xuất phát từ chi phí sản xuất quá cao và một thế hệ doanh nhân gia đình mới mà ông đánh giá là thiếu khát vọng vươn lên.
"Đúng là Trung Quốc đang ngày có sức càng cạnh tranh hơn", ông nhận định. Nhưng "Đức cũng cần có những cải cách thực sự. Chúng ta phải bước ra khỏi vùng an toàn của mình".
Từ góc nhìn của Trung tâm Cải cách Châu Âu, một trong những giải pháp tốt nhất đối với Đức là chủ động hơn trong chính sách kinh tế, đồng thời phối hợp với Pháp để thúc đẩy Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) và Nhóm các nền kinh tế phát triển hàng đầu (G7) gây sức ép buộc Trung Quốc giải quyết vấn đề đồng nhân dân tệ bị định giá thấp (khiến hàng hóa Trung Quốc có lợi thế về giá) và mô hình thương mại mất cân đối.
Kim Dung tổng hợp
---
China Is Devastating the Last Stronghold of German Industry. Wall Street Journal. https://www.wsj.com/economy/china-is-devastating-the-last-stronghold-of-german-industry
China Shock 2.0: The Cost of Germany/s Complacency. Centre for European Reform. https://www.cer.eu/publications/archive/policy-brief/2026/china-shock-20-cost-germanys-complacency
Germany urged to stop admiring Beijing and wake up to ‘China Shock 2.0’. The Guardian. https://www.theguardian.com/business/2026/may/20/germany-urged-stop-admiring-beijing-china-deindustrialisation