Chỉ trong vài tuần ngắn ngủi, giới tài chính và công nghệ Mỹ đã chứng kiến một sự kiện đảo chiều vô tiền khoáng hậu. Ủy ban Chứng khoán và Giao dịch Mỹ (SEC) vừa yêu cầu các ngân hàng hàng đầu Phố Wall - gồm Bank of America, Citigroup, Goldman Sachs và JPMorgan Chase - cung cấp thông tin để họ tiến hành điều tra các giao dịch rủi ro và những khoản vay nợ khổng lồ đã đẩy Situational Awareness, quỹ đầu cơ AI từng quản lý hơn 45 tỷ USD, đến sát bờ vực sụp đổ.
Danh mục đầu tư của Situational Awareness đã lao dốc thảm hại do giá cổ phiếu bán dẫn sụt giảm, trong khi các cổ phiếu công nghệ truyền thống mà quỹ này đặt cược bán khống lại bất ngờ tăng giá. Dưới áp lực của các ngân hàng cho vay, Situational Awareness buộc phải cắn răng bán tháo phần lớn danh mục cổ phiếu cho đối thủ Citadel với giá rẻ mạt. Quỹ đồng thời thoát nạn phần nào nhờ vẫn giữ lại được cổ phần tại Anthropic - công ty AI chuẩn bị lên sàn chứng khoán với định giá kỳ vọng lên tới 2.000 tỷ USD.
Trung tâm của cơn bão xoay quanh người từng được Thung lũng Silicon tung hô như thần đồng xuất chúng, và cũng là nhà sáng lập của Situational Awareness: chàng trai 24 tuổi Leopold Aschenbrenner.
Leopold Aschenbrenner đặc biệt say mê phong trào "Vị tha Hiệu quả" (Effective Altruism - EA) - trường phái tư tưởng chủ trương dùng số liệu và tư duy lý trí để tối đa hóa lợi ích cho thế giới. Nguồn: Center for the Study of Partisanship and Ideology
Niềm tin tuyệt đối vào AI
Trong vài năm trở lại đây, tại các buổi tiệc rượu sang trọng và những bữa tối ấm cúng dành riêng cho giới thượng lưu công nghệ ở San Francisco, Leopold Aschenbrenner thường xuyên khiến những người xung quanh nhíu mày bối rối khi chia sẻ rằng anh muốn mua những dải ngân hà.
Một số người bạn của anh ban đầu không chắc phải hiểu tham vọng mang tầm cỡ vũ trụ của Aschenbrenner như thế nào. Họ phân vân liệu anh đang thực sự nói đến những dải thiên hà bao la ngoài không gian, hay đó chỉ là một phép ẩn dụ, hoặc tên gọi lóng của một loại máy bay phản lực tư nhân cực kỳ đắt tiền dành cho giới tỷ phú.
Hóa ra, không hề có phép ẩn dụ nào ở đây cả, anh thực sự muốn thâu tóm các dải ngân hà. Luận điểm của chàng trai trẻ này được xây dựng dựa trên niềm tin tuyệt đối vào sức mạnh của AI. Anh cho rằng những bước tiến vượt bậc của AI trong tương lai gần sẽ sớm mở khóa các nguồn tài nguyên vô tận ở quy mô vũ trụ, cho phép con người vươn ra khỏi Trái đất và định cư trên những hành tinh xa xôi.
Đối với hầu hết mọi người, ý tưởng gom tiền mua quyền sở hữu bất động sản ngoài không gian nghe có vẻ hoang đường và điên rồ. Nhưng với một số người, chính niềm tin mãnh liệt, táo bạo đó lại là một trong những lý do chính khiến nhà đầu tư 24 tuổi này được tôn sùng như một bậc vĩ nhân, một nhà tiên tri có tầm nhìn vượt thời đại.
Bản tuyên ngôn gây bão
Lớn lên ở thủ đô Berlin của nước Đức, Aschenbrenner thường xuyên giành được các giải thưởng học thuật danh giá và nhanh chóng khẳng định mình là một trong những tài năng trẻ sáng giá nhất của đất nước.
Mới 15 tuổi, Aschenbrenner đã bước chân vào Đại học Columbia (Mỹ) và nhanh chóng được các giáo sư nhớ đến như một trong những sinh viên xuất sắc nhất trường. Trong thời gian học tại đây, anh đặc biệt say mê phong trào "Vị tha Hiệu quả" (Effective Altruism - EA) - trường phái tư tưởng chủ trương dùng số liệu và tư duy lý trí để tối đa hóa lợi ích cho thế giới.
Hết năm thứ hai đại học, Aschenbrenner sang Anh thực tập tại Viện Tương lai Nhân loại thuộc Đại học Oxford. Anh dành trọn mùa hè làm việc cùng các học giả hàng đầu để nghiên cứu về các thảm họa có nguy cơ xóa sổ loài người.
Năm 2021, Aschenbrenner tốt nghiệp thủ khoa ở tuổi 19. Thay vì theo học Trường Luật Yale để trở thành thẩm phán như dự định ban đầu, anh tiến thẳng tới Vùng Vịnh - trung tâm công nghệ của thế giới. "Để tìm thấy tinh thần Mỹ đích thực, tôi phải đến đó," anh khẳng định.
Tại đây, anh gia nhập FTX Future Fund - quỹ do Sam Bankman-Fried, ông chủ sàn tiền số FTX, hậu thuẫn. Quỹ này từng gây chú ý lớn với mục tiêu chi tới 1 tỷ USD chỉ riêng trong năm 2022, trong đó ưu tiên hàng đầu là nghiên cứu an toàn AI. Aschenbrenner thường xuyên trao đổi trực tiếp với Bankman-Fried, bao gồm cả kế hoạch rót 500 triệu USD mua cổ phần startup AI Anthropic. Tuy nhiên, khi đế chế FTX sụp đổ vì bê bối gian lận tài chính vào tháng 11/2022, Aschenbrenner cùng các đồng nghiệp buộc phải nộp đơn từ chức.
Aschenbrenner trở thành tâm điểm của giới tinh hoa Thung lũng Silicon. Một chuyên gia thậm chí đã đặt cho anh biệt danh là "Nhà tiên tri của AI" và dự đoán quỹ của anh sẽ sớm vượt mặt cả đế chế Citadel. Nguồn: Dwarkesh Patel/YouTube
Năm 2023, Aschenbrenner đầu quân cho OpenAI, gia nhập đội ngũ dưới quyền nhà khoa học trưởng Ilya Sutskever, với nhiệm vụ giữ cho các mô hình AI siêu trí tuệ không gây hại cho nhân loại. Anh gây sóng gió nội bộ khi bắt đầu cảnh báo về nguy cơ gián điệp Trung Quốc có thể đang cài cắm tại công ty. Aschenbrenner sau đó còn gửi một bản ghi nhớ do mình soạn thảo lên hội đồng quản trị để chỉ trích sự lỏng lẻo trong các quy chuẩn bảo mật của OpenAI, dẫn đến việc anh phải nhận một cảnh cáo từ bộ phận nhân sự.
Mối quan hệ càng thêm rạn nứt vào tháng 11/2023 khi CEO Sam Altman bất ngờ bị hội đồng quản trị sa thải. Trong khi hàng trăm đồng nghiệp đồng loạt ký tâm thư gây sức ép đưa Altman trở lại, Aschenbrenner kiên quyết đứng ngoài. Điều này khiến ban lãnh đạo đặt dấu hỏi lớn về lòng trung thành của anh sau khi Altman tái nắm quyền.
Không lâu sau, OpenAI quyết định sa thải Aschenbrenner với cáo buộc làm rò rỉ thông tin nhạy cảm cho Holden Karnofsky - một nhân vật có tầm ảnh hưởng trong phong trào EA và là chồng của Chủ tịch Anthropic (đối thủ lớn nhất của OpenAI). Khi rời đi, Aschenbrenner gây chú ý khi thẳng thừng từ chối khoản cổ phần trị giá gần 1 triệu USD chỉ vì không muốn ký vào thỏa thuận bảo mật thông tin (NDA).
Sau khi rời OpenAI, Aschenbrenner đã tổng hợp những phân tích của mình vào bản tuyên ngôn 165 trang mang tên "Nhận thức Tình huống: Thập kỷ tới" (Situational Awareness: The Decade Ahead), trong đó lập luận rằng các mô hình AI sẽ chạm tới ngưỡng siêu trí tuệ vào năm 2030.
"Cuộc đua AGI (Trí tuệ nhân tạo tổng quát) đã bắt đầu. Chúng ta đang tạo ra những cỗ máy có khả năng tư duy và suy luận. Đến giai đoạn 2025/2026, những cỗ máy này sẽ vượt mặt nhiều cử nhân đại học. Đến cuối thập kỷ, chúng sẽ thông minh hơn cả bạn lẫn tôi; chúng ta sẽ sở hữu một siêu trí tuệ đúng nghĩa", anh viết. Trên hành trình đó, các nguồn lực an ninh quốc gia ở quy mô chưa từng thấy suốt nửa thế kỷ qua sẽ được kích hoạt, và chẳng bao lâu nữa, một "Đại dự án" (tương tự Dự án Manhattan) sẽ chính thức khởi động. "Nếu may mắn, chúng ta sẽ bước vào một cuộc chạy đua toàn diện với Trung Quốc; nếu không may, đó sẽ là một cuộc chiến tranh tổng lực."
"Chẳng bao lâu nữa, cả thế giới sẽ phải thức tỉnh. Nhưng ở thời điểm hiện tại, có lẽ chỉ có vài trăm người - phần lớn sống tại San Francisco và làm việc trong các phòng thí nghiệm AI - là có được 'nhận thức tình huống'. Bằng một sức mạnh kỳ lạ nào đó của số phận, tôi thấy mình đang nằm trong số họ. Vài năm trước, những người này từng bị chế giễu là điên rồ - nhưng họ tin vào các đường xu hướng dữ liệu, điều đã giúp họ dự đoán chính xác những bước tiến của AI trong vài năm qua".
Bài luận được ươm mầm từ lúc anh còn đang làm việc tại OpenAI. Anh đã dành nhiều thời gian dò hỏi các đồng nghiệp để nắm bắt chiến lược tương lai của công ty, trong đó một số người nhận thấy anh đặc biệt quan tâm đến các kế hoạch đảm bảo năng lực tính toán của OpenAI.
"Chẳng bao lâu nữa, cả thế giới sẽ phải thức tỉnh", Aschenbrenner viết vào thời điểm đó, đồng thời cho biết thêm rằng chỉ có vài trăm người trong giới AI thực sự biết rõ những gì sắp diễn ra.
Tận dụng sự đón nhận nồng nhiệt đối với bài luận tại Thung lũng Silicon, Aschenbrenner ra mắt một quỹ đầu cơ cũng mang tên Situational Awareness - nhờ sự hậu thuẫn từ những nhà đầu tư tin vào lời tiên tri của anh, hoặc tin vào khả năng kiếm tiền của anh từ chính viễn cảnh đó.
Anh tập trung gom mạnh cổ phiếu của những doanh nghiệp hưởng lợi từ làn sóng AI như các hãng sản xuất chip và các đơn vị điện toán đám mây. Trong một khoảng thời gian, quỹ đã gặt hái thành công vang dội. Tính đến tháng Sáu năm nay, theo tờ The Wall Street Journal, quỹ đã đạt mức tăng trưởng hơn 1.000% kể từ khi thành lập.
Aschenbrenner trở thành tâm điểm của giới tinh hoa Thung lũng Silicon. Một chuyên gia thậm chí đã đặt cho anh biệt danh là "Nhà tiên tri của AI" và dự đoán quỹ của anh sẽ sớm vượt mặt cả đế chế Citadel.
Cú ngã ngựa của thiên tài
Nhưng rồi Aschenbrenner đã nếm trái đắng. Vào tháng 7/2026, thị trường tài chính hoảng loạn trước thông tin các công ty công nghệ Trung Quốc phát hành các mô hình AI mã nguồn mở, đe dọa trực tiếp biên lợi nhuận của các ông lớn Mỹ. Cổ phiếu công nghệ bị bán tháo không thương tiếc.
Quỹ Situational Awareness đã vay khoảng 3 USD cho mỗi 1 USD vốn tự có, mức đòn bẩy cao hơn hẳn so với các quỹ khác cùng chịu mức độ biến động tương tự. Khi các mã cổ phiếu mà quỹ đang nắm giữ bất ngờ lao dốc, các ngân hàng Phố Wall - những bên từng cho Situational Awareness vay những khoản tiền khổng lồ - đồng loạt phát lệnh gọi ký quỹ (margin call), tức những yêu cầu buộc quỹ phải nộp thêm tiền mặt khẩn cấp.
Aschenbrenner buộc phải bán tháo phần lớn danh mục đầu tư cho quỹ Citadel với giá chiết khấu sâu. Trớ trêu thay, khi nhóm cổ phiếu AI trong danh mục của Aschenbrenner vừa bán bật tăng trở lại, chúng đã giúp tháng Bảy trở thành tháng đạt lợi nhuận cao nhất trong nhiều năm của quỹ chủ lực thuộc Citadel. Ngược lại, quỹ Situational Awareness đã bốc hơi tới 67% giá trị tính đến ngày 30 của tháng đó.
Giới phê bình chỉ ra rằng Aschenbrenner hoàn toàn không có kinh nghiệm quản lý quỹ trước khi lập quỹ vào tháng 7/2024, đồng thời cho rằng anh "gặp may nhiều hơn là tài giỏi". Một số người nhắc lại rằng trải nghiệm làm việc thời kỳ đầu của anh là tại sàn tiền số tai tiếng FTX, nơi anh phụ trách vận hành một tổ chức từ thiện trong căn penthouse ở Bahamas cho nhà sáng lập Sam Bankman-Fried.
Nhiều người khác trên Phố Wall, bao gồm các cựu nhà giao dịch tại những ngân hàng đầu tư toàn cầu, nhận định rằng cú vấp của Situational Awareness chẳng có gì đáng ngạc nhiên, nhất là khi họ đã vay khoảng 3 USD cho mỗi 1 USD vốn tự có.
"Rất nhiều người nhìn nhận sự đổ vỡ này là chuyện sớm muộn, vấn đề chỉ là khi nào", Jerry Diao, người điều hành một công ty đào tạo tài chính tại Phố Wall, cho biết. "Có thể quan điểm của anh ấy về AI là đúng trong dài hạn, nhưng trên thị trường đại chúng, bạn luôn phải chuẩn bị sẵn sàng cho những biến động ngắn hạn."
Chỉ hai ngày sau khi chứng kiến quỹ đầu tư của mình sụp đổ, Aschenbrenner vẫn bước vào lễ đường tại khu nghỉ dưỡng xa hoa Carmel để kết hôn với Avital Balwit, một nhân sự cấp cao của Anthropic. Đám cưới quy tụ dàn khách mời quyền lực nhất giới công nghệ, từ các CEO thung lũng Silicon tới những tỷ phú đầu tư vào quỹ của Aschenbrenner.
Situational Awareness xoay xở sống sót qua cuộc khủng hoảng tài chính, và Aschenbrenner tuyên bố sẽ vẫn "tiếp tục chiến đấu".
Việt Anh tổng hợp
---
Nguồn tham khảo:
The Connections That Turned a Precocious Teen Into the Fallen ‘Nostradamus of AI’, The Wall Street Journal
https://www.wsj.com/tech/ai/situational-awareness-leopold-aschenbrenner-ai-fund-4dbb00a4?
What Does the Humbling of Leopold Aschenbrenner Mean for the A.I. Bubble?, New Yorker
https://www.newyorker.com/news/the-financial-page/what-does-the-humbling-of-leopold-aschenbrenner-mean-for-the-ai-bubble
How Leopold Aschenbrenner built a $45 billion AI hedge fund — and lost most of it in days, CNBC
https://www.cnbc.com/2026/07/31/leopold-aschenbrenner-situational-awareness-fund-fire-sale.html