"Liệu có khả năng Mỹ bị Trung Quốc vượt mặt không?" Jensen Huang, ông chủ Nvidia, tự đặt câu hỏi ấy trong một buổi tọa đàm về trí tuệ nhân tạo cuối năm ngoái. "Câu trả lời là: chắc chắn có."
Nhận định này thoạt nghe có vẻ bất ngờ. Suốt một thập kỷ qua, Mỹ vẫn ung dung dẫn đầu cuộc đua AI, là nơi đặt đại bản doanh của những tập đoàn công nghệ sừng sỏ nhất đang phát triển các mô hình ngôn ngữ tiên tiến. Các kỹ sư Mỹ có trong tay những nguồn vốn khổng lồ, cùng những con chip tối tân từ chính Nvidia. Nhưng nỗi lo của ông Huang lại nhắm vào một thành tố quan trọng không kém của đổi mới sáng tạo: nhân tài.
Mỹ và châu Âu không còn ung dung
Cho đến tận gần đây, hầu hết những nghiên cứu AI mang tính đột phá đều được nhào nặn dưới bàn tay của các chuyên gia tại phương Tây. Song cục diện ấy đang xoay chuyển. Năm 2025, lần đầu tiên, số nghiên cứu được trình bày tại NeurIPS (Conference on Neural Information Processing Systems - Hội nghị về Hệ thống xử lý thông tin mạng thần kinh) có tác giả chính từ Trung Quốc đã vượt cả Mỹ lẫn châu Âu. Để giải mã sự dịch chuyển dòng chảy của nhân tài AI trên bản đồ quốc tế, The Economist đã lần theo dấu vết học thuật của những nhà nghiên cứu có bài trình bày tại hội nghị AI hàng đầu thế giới này. NeurIPS 2025 nhận được hơn 21.000 bài nghiên cứu, chỉ khoảng 1/4 trong số đó được chấp thuận.
Trước đây, MacroPolo (một tổ chức tư vấn hiện đã ngừng hoạt động) từng phân tích sự thay đổi trong nền tảng giáo dục của các tác giả tại NeurIPS vào các năm 2019 và 2022. The Economist đã áp dụng phương pháp đó vào mẫu ngẫu nhiên gồm 600 bài báo, với sự đóng góp của gần 4.000 nhà nghiên cứu, từ kỳ hội nghị năm 2025.
Biểu đồ xếp hạng các nước theo số lượng nhà nghiên cứu AI hàng đầu, tính theo nơi gắn tên của tác giả chính trong các nghiên cứu được trình bày tại một số kỳ hội nghị NeurIPS. Biểu đồ: NeurIPS, Paper Copilot, The Economist
Tính theo nơi gắn tên của tác giả chính trong nghiên cứu được trình bày tại một số kỳ hội nghị NeurIPS, năm 2016, Mỹ đứng đầu, còn Trung Quốc xếp sau Anh và Pháp. Nhưng đến 2025 Trung Quốc chính thức vượt Mỹ để đứng số một. Trong khi các nước châu Âu như Anh rơi xuống thứ tư và Pháp xuống thứ chín, các nước châu Á như Hàn Quốc vươn lên thứ ba, Singapore đứng thứ sáu.
Sự thăng hạng của Hàn Quốc và Singapore không khó đoán. Hàn Quốc từ lâu đã có lộ trình ghi tên mình vào hàng ngũ ba cường quốc AI đứng đầu thế giới. Về phần mình, Singapore đã ban hành Chiến lược Trí tuệ Nhân tạo Quốc gia 2.0, vào năm 2023, hướng tới dùng AI để thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, phục vụ con người và xây dựng niềm tin số an toàn trong xã hội.
Xét về những ngôi trường đại học "mát tay" nhất trong việc đào tạo nên các tác giả có bài nghiên cứu tại NeurIPS 2025, có tới 9 trong số 10 cái tên đến từ Trung Quốc. Chỉ riêng những người tốt nghiệp Đại học Thanh Hoa đã chiếm tới 4% tổng số nhà nghiên cứu tại Hội nghị. Để dễ hình dung, MIT - tổ chức giáo dục hàng đầu của Mỹ - chỉ đóng góp vỏn vẹn 1%.
Bản phân tích cũng hé lộ những nỗ lực phát triển AI của Mỹ đang phụ thuộc nhiều vào đội ngũ nhà nghiên cứu gốc Trung Quốc. Trong số các tác giả gắn tên với các viện/trường tại Mỹ, có khoảng 35% sở hữu tấm bằng cử nhân từ Trung Quốc - ngang với tỷ lệ những người có bằng đại học Mỹ.
Tầm quan trọng khó phủ nhận của Trung Quốc
Người ta có thể nói những con số từ NeurIPS chưa phản ánh toàn diện bức tranh của ngành, do các nhà nghiên cứu Trung Quốc thường cố gắng trình làng kết quả tại hội nghị này.
Thì vẫn còn những thước đo khác khẳng định tầm quan trọng sống còn của các nhà nghiên cứu Trung Quốc đối với nước Mỹ. Khi gã khổng lồ công nghệ Meta công bố đội ngũ nhân sự của "phòng thí nghiệm siêu trí tuệ" mới, một danh sách bị rò rỉ cho biết một nửa trong số đó được xác định là đến từ Trung Quốc.
Tương tự, một phân tích của The Economist trên 483 nhân sự đóng góp cho GPT-5 của OpenAI - bao gồm từ giới nghiên cứu đến đội ngũ marketing, thiết kế và lãnh đạo - chỉ ra rằng 15% trong số họ từng sở hữu ít nhất một bằng cấp từ một cơ sở giáo dục Trung Quốc.
Đáng chú ý, Trung Quốc đang ngày càng thành công trong việc giữ chân nhân tài AI. Theo dữ liệu từ hãng Digital Science, Trung Quốc hiện có nhiều nhà nghiên cứu AI đang hoạt động hơn cả Mỹ, Anh và châu Âu cộng lại.
Hơn thế, đội ngũ của Trung Quốc đang có xu hướng trẻ hóa. 47% trong số đó vẫn còn là sinh viên, nghiên cứu sinh; trong khi tỷ lệ này ở phương Tây khoảng 30%. Quốc gia tỷ dân cũng ưu tiên giáo dục STEM, với 2/5 sinh viên đại học theo đuổi các chuyên ngành STEM, cao gấp đôi tỷ lệ của Mỹ.
Không phải tất cả những sinh viên tốt nghiệp này đều có thể tạo ra phát minh, nhưng quy mô vẫn rất quan trọng. Một lực lượng đông đảo nhân tài am tường về AI không chỉ làm tăng xác suất xuất hiện các bước ngoặt đột phá, mà còn giúp các công nghệ mới được lan tỏa nhanh hơn. "Trung Quốc đang hình thành nên một lực lượng lao động chất lượng cao, được đào tạo bài bản và rất nhạy bén với AI," Daniel Hook, người đứng đầu Digital Science, nhận định. "Điều đó đồng nghĩa với việc trong tương lai, một làn sóng các công ty mới sẽ xuất hiện từ chính quốc gia này."
Chìa khóa giữ chân người tài
Các chuyên gia Trung Quốc cũng có xu hướng ưu tiên lựa chọn ở lại quê nhà. Năm 2019, chỉ có khoảng 1/3 số tác giả tại NeurIPS tốt nghiệp cử nhân tại Trung Quốc chọn ở lại đất nước. Đến năm 2022, con số này đã vọt lên 58% và chạm mốc 68% vào năm 2025. Thậm chí, một số đổi mới sáng tạo ấn tượng nhất của Trung Quốc hoàn toàn là "cây nhà lá vườn". Không một nhân sự nòng cốt nào tham gia phát triển DeepSeek R1 - mô hình AI từng khiến các đối thủ phương Tây phải dè chừng khi ra mắt vào tháng 1/2025 - sở hữu bằng cấp từ nước ngoài.
Những chuyển biến này phản ánh cả hai lực kéo và đẩy. Một mặt, các trường đại học Trung Quốc đang không ngừng thăng hạng và lọt vào nhóm những cơ sở đào tạo tốt nhất thế giới. Mặt khác, những sáng kiến nhằm chiêu hiền đãi sĩ, lôi kéo các nhà nghiên cứu tài năng hồi hương như Kế hoạch Khải Minh (Qiming Plan), đưa ra những mức lương hấp dẫn trên 700.000 Nhân dân tệ (khoảng 100.000 USD), cùng các khoản tài trợ nghiên cứu hào phóng và hỗ trợ nhà ở.
Giữ chân người tài bằng mọi giá dường như cũng là chiến lược chung của các quốc gia quyết không tụt lại trong cuộc đua AI.
Với Hàn Quốc, nước này xây dựng một hệ sinh thái AI gắn chặt với năng lực công nghiệp sẵn có để tạo ra môi trường hấp dẫn cho chuyên gia. Chính phủ đã triển khai kế hoạch "xa lộ AI" nhằm cung cấp khoảng 260.000 GPU hiệu năng cao cho doanh nghiệp, startup và các viện nghiên cứu, qua đó tạo điều kiện để các nhà khoa học và kỹ sư có thể tiếp cận hạ tầng tính toán hàng đầu ngay trong nước. Song song, Hàn Quốc mạnh tay huy động nguồn lực tài chính với hàng chục nghìn tỷ won từ cả khu vực công và tư nhân để đầu tư vào AI. Quốc gia này cũng đưa ra các chính sách thu hút chuyên gia quốc tế và hỗ trợ nhóm nghiên cứu tinh hoa. Nhờ gắn AI với các tập đoàn công nghệ lớn như Samsung, SK, Naver hay Kakao, Hàn Quốc tạo ra một thị trường việc làm và nghiên cứu đủ lớn để giữ chân nhân lực chất lượng cao.
Tương tự, Chiến lược Trí tuệ Nhân tạo Quốc gia 2.0 từ năm 2023 của Singapore có tính "định hướng nhân tài" rõ rệt. Thông qua Chiến lược, chính phủ không chỉ đầu tư hơn 1 tỷ USD cho đào tạo, trung tâm nghiên cứu và hạ tầng tính toán, mà còn chủ động tạo ra môi trường làm việc hấp dẫn cho giới nghiên cứu và kỹ sư AI toàn cầu. Singapore định vị mình là "điểm hội tụ nhân tài", khuyến khích luân chuyển chuyên gia giữa viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp, qua đó hình thành mạng lưới nhân lực linh hoạt và có tính kết nối cao. Đồng thời, Singapore xây dựng khung pháp lý theo mức độ rủi ro, giúp giảm rào cản thử nghiệm công nghệ mới, qua đó thu hút và giữ chân nhân tài AI bằng sự minh bạch, linh hoạt và cơ hội phát triển lâu dài.
Ngược lại với các nước châu Á, những nước châu Âu - đơn cử như Pháp - đang bị tụt lại trong cuộc đua phát triển AI do không giữ chân được nhân tài. Pháp đối mặt tình trạng chảy máu chất xám nghiêm trọng khi số lượng chuyên gia AI rời bỏ đất nước luôn cao hơn số lượng thu hút được.
Những bộ óc tinh hoa nhất sau khi được đào tạo bài bản thường chọn đầu quân cho các tập đoàn công nghệ tại Mỹ, Anh hoặc các quốc gia vùng Vịnh, bởi họ tìm thấy những cơ hội phát triển đột phá mà thị trường nội địa chưa thể đáp ứng.
Nguyên nhân trực tiếp nhất là khoảng cách quá lớn về thu nhập và chế độ đãi ngộ. Mức lương cho một kỹ sư AI cấp cao tại Mỹ thường cao hơn từ 30% đến 70% so với mặt bằng chung tại châu Âu. Đối với những nhà nghiên cứu khao khát chinh phục những ranh giới mới của công nghệ, việc ở lại Pháp dần thiếu thực tế khi họ nhìn thấy các cụm máy tính (compute clusters) khổng lồ và những tập dữ liệu đồ sộ nhất thế giới hiện đang tập trung chủ yếu tại các phòng thí nghiệm của Mỹ, thay vì các viện nghiên cứu công lập trong nước.
Các nhà khoa học đang thu thập dữ liệu thực nghiệm tại một phòng thí nghiệm robot AI thuộc Thành phố Khoa học Trương Giang, Thượng Hải, ngày 26/3/2025. Ảnh: China Daily
Ngay bản thân nước Mỹ cũng dần mất đi sức hút vốn có. Việc cắt giảm ngân sách và những bất ổn xoay quanh vấn đề visa đã khiến nhiều ứng viên tiềm năng chùn bước, chưa kể đến sự hoài nghi đối với lòng trung thành của họ. Năm ngoái, Đại học Purdue đã rút lại lời mời nhập học đối với hơn 100 sinh viên cao học, phần lớn là người Trung Quốc, sau khi các nhà lập pháp yêu cầu trường cung cấp hồ sơ về mối liên hệ của họ với các tổ chức tại quê nhà. Tại các hội thảo AI ở Mỹ, không ít nhà nghiên cứu Trung Quốc cảm thấy áp lực phải thanh minh rằng họ không làm gián điệp doanh nghiệp.
Hệ quả tất yếu là làn sóng hồi hương đang diễn ra mạnh mẽ. Nếu như chỉ có 12% số nhà nghiên cứu người Trung Quốc tại NeurIPS 2019 chọn quay về nước sau khi tốt nghiệp cao học tại hải ngoại, thì đến năm 2025, con số này đã tăng hơn hai lần, lên 28%.
Trả lời phỏng vấn của The Economist, một số nhà nghiên cứu trẻ gốc Trung Quốc - những người vừa quyết định hồi hương, hoặc đang "đi đi về về" giữa Trung Quốc và Mỹ - vẫn thừa nhận Mỹ sở hữu môi trường nghiên cứu lý tưởng hơn. Họ cũng phàn nàn về văn hóa làm việc bào sức với sự cạnh tranh khốc liệt tại các tập đoàn công nghệ đang lớn nhanh như thổi của Trung Quốc. Thế nhưng, khi đặt lên bàn cân, họ cho rằng một thị trường việc làm sôi động, những cơ hội mới mẻ và sự gần gũi với gia đình giờ đây đã đủ sức lấn át những điểm trừ đó.
Sức hút của Mỹ không hẳn là đã biến mất hoàn toàn. Xứ sở cờ hoa vẫn là thỏi nam châm thu hút nhiều nhân tài quốc tế hơn bất kỳ nơi nào khác, và phần lớn các nhà nghiên cứu Trung Quốc hoàn thành chương trình cao học tại Mỹ vẫn chọn ở lại làm việc. Theo dõi một nhóm mẫu gồm các tác giả tại NeurIPS 2019 vốn là người gốc Trung Quốc đang làm việc tại Mỹ, có đến 87% vẫn bám trụ lại đây vào năm 2025. "Những định chế lâu đời không thể biến mất chỉ sau một đêm," Matt Sheehan thuộc Quỹ Carnegie vì Hòa bình Quốc tế - người trực tiếp thực hiện nghiên cứu này và từng tham gia phân tích gốc của MacroPolo - nhận xét.
Thế nhưng, các con số ngày càng nghiêng về phía Trung Quốc. Nếu lấy các tác giả có bài đăng tại NeurIPS làm thước đo, hiện có khoảng 37% các nhà nghiên cứu AI hàng đầu thế giới đang đầu quân cho các tổ chức Trung Quốc, so với con số 32% tại Mỹ.
Tuy vậy, rất có thể số lượng các nhà khoa học Trung Quốc tham gia NeurIPS 2026 sẽ sụt giảm, sau làn sóng tẩy chay Hội nghị vì đã đưa ra quy định mới không nhận hoặc xử lý bài nghiên cứu từ các tác giả thuộc những tổ chức nằm trong danh sách trừng phạt của Mỹ - bao gồm cả nhà tài trợ trước đây là Huawei. Mặc dù sau đó NeurIPS đã rút lại quy định này và xin lỗi, một số nhà nghiên cứu Trung Quốc đã từ chối tham gia vai trò phản biện hoặc chủ tọa chuyên môn của hội nghị.
Nhìn vào xu thế chung, cứ đà này, đến năm 2028, số lượng nhân tài AI đỉnh cao làm việc tại Trung Quốc có thể đông gấp đôi số người làm việc tại Mỹ. Theo Huang, để một quốc gia dẫn đầu về AI thì "giành được đội ngũ phát triển là mục tiêu tối thượng". Và trong cuộc chiến giành giật nhân tài này, cán cân dường như đang lệch hẳn về một phía.
Anh Thư tổng hợp
---
Nguồn tham khảo:
China is winning the AI talent race. The Economist.
https://www.economist.com/interactive/science-and-technology/2026/03/25/china-is-winning-the-ai-talent-race
Top AI conference reverses ban on papers from US-sanctioned entities after Chinese boycott. Reuters
https://www.reuters.com/world/china/china-boycotts-top-ai-conference-after-ban-papers-us-sanctioned-entities-2026-03-27/
The AI brain drain: Why Europe can’t keep the talent it trains. Euronews.
https://www.euronews.com/my-europe/2026/01/29/the-ai-brain-drain-why-europe-cant-keep-the-talent-it-trains
Strategy to make Korea top 3 AI power gets KRW 10T budget. Korea.net.
https://www.korea.net/NewsFocus/policies/view?articleId=285073
AI Policy Corner: Singapore’s National AI Strategy 2.0, Montreal AI Ethics Institute.
https://montrealethics.ai/ai-policy-corner-singapores-national-ai-strategy-2-0/