'Cuội già ôm một mối mơ' trong âm nhạc Lê Thương

Mỗi dịp trung thu, âm hưởng rộn ràng của nhịp allegretto - nhanh vừa - của ca khúc Thằng Cuội lại vang lên: "Bóng trăng trắng ngà, có cây đa to, có thằng Cuội già ôm một mối mơ...".

Hàng triệu trẻ em nhiều thế hệ đã, đang và sẽ tiếp tục rước đèn, múa lân và hát vang những ca từ ấy như một bài đồng dao. Vậy tại sao đằng sau lớp vỏ nhẹ nhàng vui tươi thuần khiết ấy vẫn man mác một nỗi buồn?

Điểm đáng chú ý nhất trong thi pháp của Lê Thương chính là cách ông can thiệp vào "mã gen" của chuyện cổ tích. Nhân vật Cuội bao đời nay luôn được định hình là một "chàng ngốc", "anh chàng" hay "chú Cuội" trẻ tuổi, tính tình láu cá và hay nói dối. Ca dao truyền miệng cũng luôn giữ một đại từ nhân xưng vô cùng tươi sáng, nhẹ nhàng: "Chú Cuội" (Chú Cuội ngồi gốc cây đa). Thế nhưng, chỉ một thay đổi nhỏ dưới ngòi bút Lê Thương, Cuội đã bước ra khỏi dáng hình quen thuộc ngàn năm.

Tại sao Cuội lại già? Cuội già vì ở trên cung trăng quá lâu? Thuyết tương đối của thời gian hiện diện rõ rệt trong hình ảnh rất thơ này: thời gian dưới trần gian vẫn trôi, vạn vật xoay vần, còn Cuội thì kẹt lại vĩnh viễn trên cái hành tinh xa xôi lạnh lẽo ấy, không thể nào tìm được đường về. Sự lão hóa của Cuội không phải là sự già đi sinh học bình thường, mà là sự héo mòn của một kẻ xa nhà mãi mãi.

Cuội trong âm nhạc của Lê Thương không còn là một nhân vật cổ tích rong chơi bay bổng, cười cợt thế gian. Cuội mang hình dáng của một kẻ bị nhổ bật rễ khỏi quê hương, vĩnh viễn lơ lửng giữa vũ trụ mênh mông. Cây đa to không còn là nơi nghỉ mát, mà biến thành một mỏ neo cắm chặt cuộc đời Cuội vào sự cô độc vô hình.

Nỗi u buồn của bài hát nằm ở cách tác giả chọn lựa ngôn từ, đặc biệt là cụm từ "một mối mơ". Nếu Lê Thương viết "ôm một giấc mơ", bài hát sẽ tự động trượt xuống một nấc thang khác. "Giấc mơ" là thứ mộng ảo lãng mạn, thoảng qua, đến rồi đi, đêm nay nhắm mắt thấy, mai tỉnh giấc đã vội tan biến vào hư không. Nhưng Lê Thương là một bậc thầy về ngôn ngữ, ông dùng chữ "mối".

Trong hệ hình ngôn ngữ tiếng Việt, "mối" là một danh từ mang sức nặng, thường được dùng để chỉ những thứ bị thắt lại, vướng mắc, dai dẳng và không thể nào gỡ ra được: mối tình trăm năm, mối sầu vạn cổ, mối hận thiên thu. "Mối mơ" ở đây, do đó, không còn là những khát vọng trẻ thơ bay bổng, thoáng chốc mà là một ước vọng đã kết thành khối, thành một nút thắt mà kẻ ở xa ôm riết trong lòng.

Hơn thế nữa, khi nghe kỹ cách phát âm của: một - mối - mơ. Ba phụ âm "m" (âm môi) đi liền sát vào nhau, đòi hỏi người hát phải khép chặt đôi môi lại liên tục. Chính cấu hình âm thanh đó đã tái tạo một cách hoàn hảo và vật lý cái động tác "ôm" thu mình, khư khư, chặt chẽ, chất chứa đầy tâm trạng trong từng thanh âm buông ra.

Phiên bản nam của cấu trúc Hòn vọng phu

Để hiểu phần nào nỗi buồn của ca khúc Thằng Cuội, thử đặt nó vào hệ quy chiếu lịch sử và cuộc đời của chính tác giả.

Lê Thương, tên thật là Ngô Đình Hộ, sinh năm 1914, là một trí thức mang số phận phức hợp: một nhà giáo từ Bắc vào dạy học ở Bến Tre, một tu sĩ hoàn tục, và cũng là một người đi tiên phong trong dòng nhạc hài hước châm biếm từng bị nhà cầm quyền Pháp nhốt vào khám Catinat.

Với trường ca Hòn vọng phu, Lê Thương khắc họa hình ảnh người chinh phụ hóa đá chờ chồng, một thân phận bị thời gian đóng băng vĩnh viễn. Nhìn từ lăng kính đó, "thằng Cuội già" trên cung trăng chính là phiên bản nam của sự bế tắc ấy, cũng mắc kẹt, cũng bất động, cũng ôm ấp một điều không bao giờ tới ở nơi mịt mù sương lạnh. Sự khao khát hóa thạch của Cuội và của nàng Tô Thị là tiếng thở dài của những trí thức kẹt giữa các lằn ranh lịch sử, bất lực nhìn dòng thác thời gian cuồn cuộn chảy qua phận người nhỏ bé.

Đoạn kết của ca khúc khép lại bức tranh bằng một hiện thực xót xa, mỉa mai và xơ xác đến nao lòng. Dưới trần gian, bức tranh trung thu không hề lộng lẫy, mà hiện lên hình ảnh u hoài: "Có con dế mèn suốt trong đêm khuya / Hát xẩm không tiền nên nghèo xác xơ". Giữa cái nghèo đói và túng quẫn của kiếp người, những đứa trẻ mang trong mình khát khao bay lên cung trăng chơi đùa cùng Cuội, chỉ biết ngây ngô "Cứ hỏi ông Trời cho mượn cái thang".

Ba phần tư thế kỷ trôi qua, tác phẩm đã đi qua vô vàn thăng trầm. Bản thu âm đầu tiên trên đĩa đá 78 vòng do Ái Liên hát năm 1948 giờ đã phủ bụi thời gian. Tờ nhạc in năm 1953 của nhà xuất bản Tinh Hoa chỉ còn trong tay các nhà sưu tập. Ngày nay, bài hát vô tình trở thành một phần của "hạ tầng cảm xúc" kích cầu cho thị trường bánh trung thu, và hồi sinh rực rỡ qua bộ phim điện ảnh Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh (2015). Tác phẩm đã thoát khỏi cái bóng của Lê Thương, sống một đời sống thương mại huy hoàng.

Năm 1996, Lê Thương, người được xem là thiên tài âm nhạc khi sáng tác những bản trường ca mà không cần tới nhạc cụ mà nhờ vào âm nhạc chảy trong đầu, qua đời lặng lẽ giữa chứng suy giảm trí nhớ, tự nhận mình là "người bị cột xích vào dĩ vãng".

Trẻ em hôm nay, có lẽ mai sau, sẽ vẫn hát Thằng Cuội bằng niềm vui rước đèn dưới trăng sáng. Còn người lớn, khi đã đi qua những đứt gãy của cuộc đời, nghe lại giai điệu ấy, soi bóng mình vào khoảng không tĩnh lặng, sẽ bất giác thấy khóe mắt cay cay. Vì ở nơi tận cùng xa thẳm đó, ai trong chúng ta rồi cũng sẽ thấy một nỗi buồn hiện sinh: mình là một "thằng Cuội già", đang ngồi bó gối ôm lấy những mối mơ thắt nút giữa trần gian này.