Chiều cao cơ thể là một chỉ dấu quan trọng phản ánh tình trạng dinh dưỡng và sức khỏe của con người. Thông qua việc xác định chiều cao của người xưa từ các di cốt, các nhà nghiên cứu có thể tìm hiểu xã hội nào từng có điều kiện dinh dưỡng và sức khỏe tốt hơn - những thông tin hiếm khi có thể tìm thấy đầy đủ chỉ từ các ghi chép bằng văn bản.
Tuy nhiên, trong các nghiên cứu trước kia, các bằng chứng khảo cổ học vẫn chưa được tập hợp với quy mô đủ lớn để so sánh một cách có hệ thống những thông tin này giữa các xã hội Á - Âu thời tiền hiện đại.
Mới đây, Đại học Tübingen và Viện Nhân chủng học Địa lý Max Planck ở Jena (Đức) đã xây dựng bộ dữ liệu về chiều cao lớn nhất từ trước đến nay ở khu vực Á - Âu. Các nhà nghiên cứu đã đánh giá 18.457 bộ hài cốt được tìm thấy tại 45 quốc gia ở châu Á và châu Âu trong 7.000 năm qua, và phân tích sự thay đổi về chiều cao cơ thể thông qua chiều dài xương đùi của các hài cốt này.
Ảnh minh họa: Xây dựng tượng đất nung thời Tần, khoảng thế kỷ III trước Công nguyên. Ảnh: Wikicommons -CC BY 2.0
"Ở nhiều khu vực trên thế giới, các nguồn tư liệu thành văn - những tư liệu có thể giúp chúng ta rút ra kết luận về sự phát triển kinh tế - lại xuất hiện khá muộn trong dòng thời gian lịch sử, đồng thời phân bố không đồng đều. Đó là lý do chúng tôi phải dựa vào xương [để phân tích]," Manon Stephan, nhà nghiên cứu lịch sử kinh tế tại Đại học Tübingen, giải thích.
Tại châu Á, dữ liệu xương đùi được thu thập từ 22 quốc gia, gồm Việt Nam, Campuchia, Philippines, Thái Lan, Trung Quốc, Nhật Bản, Triều Tiên, Hàn Quốc, Ấn Độ, Jordan, Kyrgyzstan, Iraq, Iran, Lebanon, Mông Cổ, Nepal, Oman, Pakistan, phần lãnh thổ của Nga nằm trên khu vực châu Á, Sri Lanka, Syria, Thổ Nhĩ Kỳ và Uzbekistan.
Tại châu Âu, dữ liệu được thu thập từ 23 quốc gia: Áo, Bosnia và Herzegovina, Séc, Đan Mạch, Phần Lan, Pháp, Đức, Hy Lạp, Hungary, Italy, Latvia, Lithuania, Hà Lan, Ba Lan, Bồ Đào Nha, Romania, Serbia, Slovakia, Tây Ban Nha, Thụy Điển, Thụy Sĩ, Ukraine và Vương quốc Anh.
Phần lớn dữ liệu xương được lấy từ các di cốt của người dân bình thường, cả nam và nữ, tại khu vực đông dân cư lẫn vùng nông thôn.
"Khi trẻ em và thanh thiếu niên được tiếp cận với nguồn thực phẩm đầy đủ và có chất lượng, chúng sẽ phát triển chiều cao tốt hơn, dù vẫn có giới hạn là các yếu tố về di truyền. Vì vậy, việc nghiên cứu chiều cao sẽ giúp chúng ta đánh giá được phần nào đó về mức sống", Stephan cho biết.
Đối chiếu dữ liệu với các chỉ báo nhân khẩu học và lịch sử dài hạn, kết quả nghiên cứu mới được công bố trên tạp chí Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS, Kỷ yếu của Viện Hàn lâm Khoa học Quốc gia Mỹ) cho thấy chiều cao của người xưa có sự khác biệt đáng kể giữa các khu vực và thay đổi theo thời gian, từ đó cung cấp những manh mối quan trọng về sự phát triển kinh tế ở nhiều khu vực trên thế giới.
Chiều cao đã thay đổi như thế nào?
Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng, cách đây 7.000 năm, đàn ông ở Đông Nam Á có chiều cao vượt trội, trung bình khoảng 1,78 m. Qua hàng thiên niên kỷ, chiều cao của họ dần trở nên tương đương với nam giới ở những khu vực khác trên thế giới. Đến thế kỷ XIX, chiều cao trung bình chỉ còn hơn 1,60 m.
Tại Đông Á, chiều cao ước tính của nam giới Trung Quốc tương đối cao trong giai đoạn đầu của mẫu nghiên cứu, sau đó giảm dần theo thời gian. Ngoại lệ là giai đoạn từ khoảng năm 2.000 trước Công nguyên đến năm thứ nhất sau Công nguyên, khi chiều cao tương đối ổn định.
Ở Nhật Bản, chiều cao ước tính của nam giới tăng từ những giai đoạn đầu, đạt đỉnh vào khoảng năm 1.500 năm trước Công nguyên, rồi giảm mạnh cho đến năm 500 trước Công nguyên. Sau đó, chiều cao lại tăng và đạt đỉnh lần thứ hai vào khoảng năm 500 sau Công nguyên. Trong giai đoạn từ năm 500 đến năm 1900 sau Công nguyên, chiều cao của người Nhật giảm mạnh, thuộc nhóm giảm nhiều nhất trong toàn bộ bộ dữ liệu nghiên cứu. Sau năm 1900, chiều cao bắt đầu tăng trở lại.
Ở Bắc Âu, đàn ông có chiều cao tương đối thấp, trung bình 1,62 m ở khoảng 5.000 năm trước. Sau đó, chiều cao tăng dần theo thời gian và đạt mức tương đối cao vào thời Trung cổ. Tuy nhiên, sau giai đoạn đầu thời Trung cổ (khoảng năm 500 - 1000 sau công nguyên), chiều cao bắt đầu giảm trở lại, kéo dài đến cuối thế kỷ XIX ở châu Âu và phần lớn các khu vực khác được đưa vào nghiên cứu.
Chiều cao của nữ và nam theo từng khoảng thời gian và địa điểm khai quật. Nguồn ảnh: PNAS, AI hỗ trợ Việt hóa
Xu hướng chiều cao của phụ nữ nhìn chung tương tự nam giới. Tuy nhiên, tại Trung Quốc và Nhật Bản, chiều cao nữ giảm mạnh hơn. Cụ thể, phụ nữ ở Trung Quốc có chiều cao trung bình khoảng 1,57 m vào 7.000 năm trước, và con số này giảm khá đều qua nhiều thiên niên kỷ, xuống còn trung bình 1,48 m vào thế kỷ XIX. Như vậy, chiều cao nữ giới Trung Quốc giảm trung bình 1,51 cm sau mỗi 1.000 năm, trong khi mức giảm ở nam giới là 0,54 cm.
Tại Nhật Bản, trong giai đoạn từ năm 500 đến năm 1900 sau Công nguyên, chiều cao nữ giới giảm trung bình 10,7 cm sau mỗi 1.000 năm, trong khi nam giới lại không thay đổi nhiều.
Ở châu Âu, chiều cao phụ nữ tăng chậm hơn nam giới từ thời tiền sử đến thời Trung cổ.
Tiến bộ kinh tế không đồng nghĩa với mức sống cao hơn
Kết quả cho thấy chiều cao giảm rõ rệt ở hầu hết các khu vực trong giai đoạn từ năm 500 đến năm 1900 sau Công nguyên, ở cả châu Á và châu Âu.
Nhìn chung, các bằng chứng cho thấy cư dân một số khu vực châu Á, đặc biệt là Nam Á và Đông Nam Á, có tầm vóc cao trong những giai đoạn đầu của nghiên cứu. Tuy nhiên, chiều cao sau đó giảm dần trong thời gian dài ở hầu hết các khu vực châu Á, ngoại trừ Tây Nam Á và Trung Á.
Trong khi đó, Bắc Âu và khu vực Địa Trung Hải ghi nhận sự cải thiện hơn về chiều cao trước đầu thời Trung cổ. Tuy nhiên, chiều cao của người dân tại hai khu vực này cũng giảm đáng kể trong giai đoạn tiếp theo, bắt đầu từ khoảng năm 500 - 1000 sau Công nguyên.
Lý giải về sự gia tăng chiều cao trong một giai đoạn ở châu Âu, nhóm nghiên cứu cho hay, có thể những nhóm người chăn nuôi đã di cư từ các thảo nguyên Đông Âu và Tây Siberia đến khu vực Bắc Âu, mang theo kỹ thuật chăn nuôi bò sữa tiên tiến hơn và đặc điểm di truyền giúp dung nạp lactose. Nhờ đó, người dân có thể đã tiêu thụ nhiều sản phẩm từ sữa hơn - một trong những yếu tố góp phần làm tăng chiều cao.
Tuy nhiên, "nghiên cứu của chúng tôi xác nhận rằng tiến bộ công nghệ không đồng nghĩa với việc chiều cao sẽ tự động tăng lên", Jörg Baten, giáo sư lịch sử kinh tế tại Đại học Tübingen, cho biết.
Ông lấy Trung Quốc làm ví dụ. Vào thế kỷ XI, các giống lúa mới có năng suất cao hơn cùng nhiều đổi mới khác được đưa vào sử dụng. Những cải tiến công nghệ này có thể tạm thời làm tăng sản lượng nông nghiệp và mức tiêu dùng/dinh dưỡng bình quân đầu người. Tuy nhiên, diện tích đất canh tác là một yếu tố sản xuất cố định, qua nhiều thế hệ, sự gia tăng lực lượng lao động trên diện tích đất cố định có thể làm cho năng suất của lao động giảm dần. Điều này có thể kéo thu nhập thực tế, khẩu phần ăn và mức dinh dưỡng bình quân đầu người giảm trở lại.
"Sản lượng nông nghiệp tăng giúp một đế chế duy trì vị thế cường quốc, nhưng không đồng nghĩa với việc đời sống của người dân được cải thiện", giáo sư Jörg Baten phân tích. "Ngược lại, mật độ dân số có thể tăng lên - người dân sinh nhiều con hơn vì xem đây là một hình thức bảo đảm khi về già. Điều này đồng nghĩa với việc lượng thực phẩm mỗi người được hưởng không tăng mà còn giảm. Chất lượng thực phẩm, chẳng hạn lượng protein chất lượng cao trong khẩu phần, cũng có thể suy giảm".
Tuy nhiên, các tác giả cũng lưu ý là họ chưa thể giải thích toàn bộ những thay đổi về chiều cao thông qua biến động điều kiện xã hội hay sự phát triển của nông nghiệp.
"Vấn đề này cần được nghiên cứu thêm", Mark Hudson, nhà khảo cổ học tại Viện Nhân chủng học Địa lý Max Planck ở Jena, cho biết. "Dù vậy, các số liệu thống kê đã cho thấy những xu hướng đáng chú ý và giúp chúng ta xác định thời điểm diễn ra một số thay đổi trong quá khứ".
Kim Dung tổng hợp
Tài liệu tham khảo:
Stature reveals trends from 7,000 years of economic history. University of Tübingen. https://uni-tuebingen.de/en/university/news-and-publications/press-release/stature-reveals-trends-from-7000-years-of-economic-history/
Stature reveals changing patterns of the biological standard of living in Europe and Asia over the past 7,000 y. PNAS. https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2606828123#supplementary-materials