Đại học ghé vai đào tạo học sinh tiềm năng

Khoa học giáo dục chỉ ra rằng nhiều năng lực quan trọng như tư duy khoa học, khả năng sáng tạo hay niềm say mê học thuật đã bắt đầu bộc lộ từ những năm phổ thông. Trong khi đó, phương thức phát hiện, hỗ trợ, đào tạo tài năng ở bậc phổ thông hiện nay thường bị đóng khung trong các kỳ thi học sinh giỏi. Điều này dẫn đến cách học bị lệch thiên về thành tích chứ không phải một quá trình khai phóng tiềm năng.

Bởi vậy, từ rất lâu, xã hội đã đặt ra yêu cầu đổi mới cách dạy, để học sinh phổ thông được học thông qua dự án, học bằng cách tham gia giải quyết vấn đề trong thực tiễn. Nhưng sự chuyển biến về phương pháp học còn rất chậm. Điều này tạo ra sự đứt gãy giữa cách tiếp cận kiến thức ở bậc phổ thông - đang nặng về giải các bài tập có sẵn - và năng lực nghiên cứu, vốn đòi hỏi khả năng tự đặt vấn đề và thử nghiệm để tìm ra lời giải.

Riêng với học sinh có năng khiếu, học sinh có tiềm năng trở thành nhân tài, việc vừa chưa được cổ vũ học để phát triển bản thân đúng cách, vừa bị áp đặt cách học để thi, có thể dẫn đến tiềm năng và động lực học tập của các em không được phát huy đúng cách.

Các trường đại học, nơi sở hữu những lợi thế mà bậc phổ thông khó có được - đội ngũ giảng viên chuyên sâu, môi trường nghiên cứu, hệ thống phòng thí nghiệm và các hoạt động học thuật ở trình độ cao - có thể trở thành một mắt xích quan trọng trong hệ sinh thái giáo dục liên thông, góp phần phát hiện kịp thời và nuôi dưỡng tài năng liên tục.

Nhìn ra thế giới, các đại học hàng đầu đã từ bỏ tư duy "đào tạo theo dây chuyền", để chuyển sang mô hình "hệ sinh thái cá nhân hóa, khai phóng tiềm năng". Chẳng hạn, Đại học Thanh Hoa -Trung Quốc đã thiết lập các ban chuyên trách nghiên cứu về sự kết nối giữa giáo dục phổ thông và đại học. Họ không đợi nhân tài đến nộp hồ sơ, mà chủ động tham gia thiết kế các chương trình phát triển tài năng trẻ từ bậc phổ thông để đảm bảo "đường ray" nghiên cứu không bị ngắt quãng. Đây cũng là cách làm đang được nhiều trường đại học áp dụng nhằm xóa bỏ "đứt gãy" mà tôi đã nêu ở trên.

Ở Đại học Phenikaa, chúng tôi đã tích lũy được một số kinh nghiệm hỗ trợ học sinh khám phá tiềm năng của bản thân sau khi triển khai chương trình "Đưa nhà khoa học đến với học sinh phổ thông". Trong chương trình này, chúng tôi tổ chức các bài giảng khai mở khoa học tại các trường phổ thông với diễn giả là các nhà khoa học uy tín; tổ chức các sự kiện học thuật mời học sinh phổ thông tham gia quan sát và tương tác với các nhà khoa học; và chương trình Labtour, nơi các em dễ dàng tiếp xúc trực quan với mô hình nghiên cứu.

Chẳng hạn, để giúp các em tìm hiểu ngành thiên văn học ứng dụng, một ngành học mới của Đại học Phenikaa, chúng tôi đã mời các em tham dự sự kiện bài giảng đại chúng "Giải mã những bí ẩn của vũ trụ thông qua sóng hấp dẫn" của GS Takaaki Kajita, Giải Nobel Vật lý 2015. Bài giảng diễn ra vào ngày 16/1/2026 tại Đại học Phenikaa thu hút khoảng 200 học sinh từ nhiều trường THPT chuyên khu vực phía Bắc. Tiếp theo, chúng tôi tổ chức tour giảng bài của PGS. TS Nguyễn Quỳnh Lan, một nhà thiên văn học cùng nhóm nghiên cứu với GS Takaaki Kajita, hiện là trưởng nhóm nghiên cứu tiềm năng của Đại học Phenikaa, đến với các trường THPT Chuyên, đem đến cho những em yêu thiên văn cơ hội tiếp cận ngành thiên văn học ứng dụng, một ngành học gắn liền với những công việc mang tính thời đại và kinh tế tầm thấp với những vị trí việc làm như: kỹ sư vận hành vệ tinh, chuyên viên phân tích dữ liệu viễn thám, thiết kế thiết bị quan sát, phát triển công nghệ cảm biến...

Tại những buổi sinh hoạt khoa học với học sinh, các nhà khoa học đã chuyển tải nghiên cứu của mình đến các em một cách sinh động, trực quan và tạo ra tương tác sôi nổi.

Chúng tôi nhận thấy, những điều các nhà khoa học chia sẻ không hề có trong giáo trình, nhưng các em học sinh vẫn có thể bắt kịp và đặt được những câu hỏi sâu sắc. Điều đó chứng tỏ các em đã tự mình có sự tìm hiểu riêng từ trước. Những cơ hội như vậy sẽ tiếp tục khơi dậy sự say mê khám phá của các em, đồng thời cho các em niềm tin về một con đường, một ngôi trường mà các em có thể bước tới trong tương lai ở bậc đại học.

Không chỉ các nhà nghiên cứu cơ bản, các nhà khoa học ứng dụng của trường cũng đến với các em, giúp các em tiếp cận những lĩnh vực thời đại như công nghệ tự hành, công nghệ y sinh, công nghệ tài chính, quản trị kinh doanh,...

Bên cạnh chương trình "Đưa nhà khoa học đến với học sinh phổ thông", từ năm 2022, chúng tôi đã cùng với Mạng lưới Quản lý giáo dục không biên giới - EdulightenUp triển khai dự án "Tam giác hướng nghiệp" với mục đích tạo môi trường học tập trải nghiệm tiệm cận môi trường đại học và thực tiễn nghề nghiệp. Từ đó đến nay, mỗi năm học, Đại học Phenikaa đều đón các nhóm học sinh từ khoảng 10 trường THPT, tham quan, thực hành tại các Lab và bước đầu làm quen với quy trình nghiên cứu khoa học.

Từ trước tới nay, việc giảng viên đại học tham gia giảng dạy, bồi dưỡng cho các đội tuyển thi học sinh giỏi quốc gia, quốc tế đã khá phổ biến ở Việt Nam. Nó cho thấy sự cần thiết của đội ngũ giảng viên đại học trong vai trò bồi dưỡng nhân tài. Ngày nay, thế giới đang tái định hình "tài năng", tiềm năng của các em học sinh không chỉ được đánh giá, phát hiện qua các kỳ thi học thuật. Do đó, các em cần cơ hội và môi trường để nuôi dưỡng đam mê khám phá và được phép thử nghiệm.

Với điều kiện sẵn có về cơ sở vật chất và con người, đại học hoàn toàn có thể tham gia sâu hơn vào quá trình đào tạo học sinh tiềm năng, hợp lực với trường phổ thông để mở ra con đường thênh thang hơn cho người học.