Vào đầu tháng 3 vừa qua, tại thủ đô Viêng Chăn, Lào, Đại học Cần Thơ và Đại học Quốc gia Lào đã phối hợp tổ chức chương trình Mekong CoRe Youth Bootcamp 2026, nhằm tăng cường sự tham gia của thanh niên và nâng cao năng lực chống chịu với biến đổi khí hậu cho cộng đồng tại lưu vực hạ lưu sông Mekong.
Các nhà khoa học giàu kinh nghiệm và các nghiên cứu viên trẻ từ Việt Nam và Lào đã cùng nhau thảo luận về nhiều vấn đề cấp bách như nông nghiệp bền vững, chuyển đổi số, tài chính khí hậu, và tín chỉ carbon.
Các nhà nghiên cứu Việt Nam và Lào tham gia vào hoạt động xây dựng ý tưởng về các hoạt động để phát triển Mekong bền vững. Ảnh: Viện Mekong
Mặc dù có sự khác biệt về vị trí địa lý, nhưng hai khu vực mà hai trường đại học đang tập trung nghiên cứu đều có chung một số phận gắn với Mekong - con sông huyết mạch của cả vùng. Những thay đổi ở thượng nguồn sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến những cộng đồng sống ở hạ lưu, từ Việt Nam đến Campuchia, Thái Lan.
Ở hạ lưu sông Mekong, Đồng bằng sông Cửu Long đang đối mặt với nhiều thách thức nghiêm trọng như sự suy giảm tài nguyên nước, ô nhiễm môi trường và di cư do biến đổi khí hậu. Là trung tâm nghiên cứu quan trọng ở vùng, Đại học Cần Thơ đã triển khai nhiều dự án nghiên cứu tác động của biến đổi khí hậu đến môi trường, sinh kế người dân và di cư như dự án đập thép điều tiết mặn - ngọt; dự án lưu trữ số liệu sụt lún, xâm nhập mặn; dự án đổi mới quy trình nuôi tôm... Các nhà khoa học tại đây cũng hợp tác với các tỉnh để xây dựng chiến lược ứng phó, đồng thời chia sẻ công cụ giám sát, dữ liệu không gian và mô hình hóa tác động môi trường.
Trong khi đó, Lào đang đối mặt với những hệ lụy nghiêm trọng từ các dự án thủy điện lớn trên dòng chính sông Mekong. Các đập này đã làm thay đổi dòng chảy tự nhiên của sông, ảnh hưởng trực tiếp đến hệ sinh thái và đời sống của người dân. Trường Đại học Quốc gia Lào do đó tập trung nghiên cứu về nông nghiệp bền vững, quản lý vùng đất ngập nước và tác động của cơ sở hạ tầng đến dòng Mekong.
Để hiểu một cách toàn diện về sông Mekong và từ đó đưa ra các giải pháp phối hợp quản lý liên vùng, việc chỉ nghiên cứu riêng lẻ từng vùng khu vực hạ lưu là không đủ. Cần phải kết hợp cả hai khu vực này để nắm bắt được toàn bộ ảnh hưởng và mối liên kết giữa hai vùng. Vì lẽ đó, các nước hạ nguồn cần hợp tác để tìm ra một tiếng nói chung quyết định số phận của mình.
"Lào và Việt Nam, với vị trí chiến lược trong khu vực, đóng vai trò then chốt trong việc đồng sáng tạo tri thức, chuyển giao công nghệ và phát triển các mô hình khoa học hướng tới phát triển bền vững", PGS. TS Văn Phạm Đăng Trí, Viện trưởng Viện Mekong, Đại học Cần Thơ nói. Ông cho biết hợp tác giữa các nhà khoa học trẻ là nền tảng quan trọng nếu muốn giải quyết các thách thức khu vực như khả năng chống chịu biến đổi khí hậu, phát triển xuyên biên giới, an ninh lương thực, và chuyển đổi năng lượng.
Những nhà nghiên cứu trẻ của hai nước đã tham gia các phiên họp để thảo luận về những vấn đề cấp bách, như phát triển chuỗi giá trị nông nghiệp bền vững trong khu vực Mekong, đề cập đến những thách thức đối với sinh kế của cộng đồng địa phương và vai trò của hợp tác khu vực trong phát triển chuỗi giá trị bền vững.
Bên cạnh các hoạt động học thuật, chương trình còn tổ chức các chuyến tham quan thực địa tại Dự án Quản lý Tổng hợp sông Mekong, giai đoạn II, tại thủ đô Viêng Chăn, nơi các nhà khoa học trẻ đã quan sát trực tiếp các đặc điểm địa lý và hệ sinh thái ven sông, cũng như các hoạt động sinh kế của cộng đồng địa phương gắn bó mật thiết với dòng sông.
Ngoài ra, họ cũng đến hồ chứa Nam Ten, huyện Sangthong, Lào và cùng phân tích tác động của thị trường carbon đối với cộng đồng địa phương và các sáng kiến bảo tồn hệ sinh thái.
PGS. TS Văn Phạm Đăng Trí (giữa) trao đổi với các nhà khoa học trong chuyến thực địa. Ảnh: Viện Mekong
Đối với nhiều nhà khoa học, đây là cơ hội để họ kết nối với các đồng nghiệp có cùng hướng nghiên cứu tại Lào. "Việc trao đổi với các đồng nghiệp ở Lào giúp mình nhận ra những điểm giống và khác trong đặc thù địa lý, văn hóa, kinh tế giữa hai nước, từ đó suy nghĩ đến các giải pháp phù hợp với đặc thù của từng khu vực", một thành viên tham gia vào chuyến đi chia sẻ.
Chương trình Mekong CoRe Youth Bootcamp nằm trong khuôn khổ mạng lưới Mekong CoRe - sáng kiến của Viện Mekong, nhằm nâng cao năng lực chống chịu của thanh niên trong ứng phó với tác động của biến đổi khí hậu tại Đồng bằng sông Cửu Long.
Chia sẻ với Tia Sáng, ThS Phan Kỳ Trung, sáng lập viên của mạng lưới, cho biết: "Kế hoạch hợp tác với Lào đã được ấp ủ từ lâu, với mục tiêu lớn là nâng cao vai trò và tiếng nói của thanh niên toàn khu vực Mekong trong công cuộc ứng phó với biến đổi khí hậu và phát triển bền vững". Chuyến đi tới Lào là sự tiếp nối sau chuyến đi thực tế dòng Mekong cho phóng viên hai nước Việt Nam và Thái Lan vào năm 2024.
Theo PGS Văn Phạm Đăng Trí, Đại học Cần Thơ và Đại học Quốc gia Lào mong muốn trong thời gian tới có thể "thành lập các nhóm nghiên cứu chung và các chương trình học thuật hợp tác trong những lĩnh vực mà cả hai cơ sở có thế mạnh, bao gồm nông nghiệp công nghệ cao, thủy sản, công nghệ sinh học, quản lý tài nguyên nước và bền vững môi trường". Ngoài ra, các hoạt động trao đổi sinh viên và giảng viên, các chương trình bằng kép hoặc chương trình chung, có thể sẽ giúp nâng cao năng lực nguồn nhân lực và thúc đẩy trao đổi học thuật giữa các trường.