 |
Tuyến metro đầu tiên của Việt Nam được đưa vào hoạt động từ tháng 11/2021. Ảnh: VNS
Lợi ích của thói quen
Theo báo cáo của Trung tâm Quản lý Giao thông công cộng Hà Nội, tính đến cuối năm 2024, các lực lượng tham gia vận tải công cộng bao gồm xe buýt, tàu điện... mới chỉ đáp ứng được khoảng 18% nhu cầu đi lại của người dân. Có nghĩa là, 82% hoạt động di chuyển của người dân vẫn đang phụ thuộc vào các phương tiện cá nhân như xe máy, xe ô tô...
Lý giải thói quen phụ thuộc quá nhiều vào phương tiện cá nhân, Th.S Vũ Bích Phượng, giảng viên tâm lý học tại Đại học RMIT Việt Nam, nói rằng xe cá nhân mang lại lợi ích tức thời như tốc độ, sự tiện lợi và không mất thời gian chờ đợi, mà con người thì thường ưu tiên thỏa mãn nhu cầu ngắn hạn hơn là lợi ích dài hạn.
Việc giải quyết nhu cầu ngắn hạn như vậy mang lại cảm giác thỏa mãn ngay lập tức cho bộ não con người, và cũng là điểm khởi đầu của các thói quen: một khi cảm thấy hài lòng, chúng ta sẽ tiếp tục lặp lại hành vi đó, cho đến khi nó trở nên tự động và không cần nhiều chủ ý nữa.
Trong nhiều cơ chế của não bộ, việc làm theo thói quen là một cách xử lý thông tin khá nhanh gọn và tiết kiệm năng lượng cho não bộ. Thói quen cho phép chúng ta đưa ra quyết định một cách tự động, theo một khuôn mẫu có sẵn. Thể vân lưng (dorsal striatum) là vùng não chính chịu trách nhiệm học hỏi và ghi nhớ các hành vi mang tính thói quen, cũng như những hành vi mang tính cưỡng bách, khó cưỡng lại hoặc bị nghiện.
Ngược lại, những hoạt động cần suy nghĩ và lập kế hoạch có ý thức – chẳng hạn như quyết định chọn xe buýt thay vì xe máy – diễn ra tại vùng vỏ não trước trán (prefrontal cortex). Đây là vùng não phát triển cao ở con người nhưng cũng tiêu tốn nhiều năng lượng hơn để hoạt động.
Dần dần, khi một hành vi được lặp đi lặp lại, bộ não sẽ học cách tạo ra "lối tắt" để chuyển việc ra quyết định từ vỏ não trước trán sang thể vân lưng. Phá vỡ vòng lặp này là rất khó, Th.S Vũ Bích Phượng giải thích.
Thay đổi thói quen đòi hỏi nhiều hơn là ý chí
Để thay đổi một thói quen - chẳng hạn như chuyển từ việc sử dụng xe máy, xe ô tô cá nhân để di chuyển sang các phương tiện công cộng như xe bus, tàu điện v.v - người ta không chỉ tập trung vào việc thay đổi suy nghĩ hoặc hành động của từng cá nhân, mà cần giải pháp tổng thể từ xã hội và chính sách lớn hơn.
Ở cấp độ cá nhân, các lý thuyết hành vi cổ điển trong tâm lý học có thể được sử dụng để phá vỡ thói quen cũ. Chẳng hạn, ta có thể loại bỏ các yếu tố kích hoạt thói quen đi xe cá nhân (như cất xe máy khỏi tầm mắt khi có thể di chuyển trong phạm vi ngắn trong vòng 500-1.000m có thể đi bộ); đặt ra những tình huống khiến việc đi xe cá nhân trở nên bất tiện hơn (như lo ngại về việc hít thở không khí ô nhiễm, tắc đường, khó tìm thấy nơi đỗ xe, phí đỗ xe cao) v.v
Ngược lại, để củng cố các thói quen sử dụng phương tiện công cộng, người ta có thể nhận phần thưởng hoặc tự thưởng cho bản thân khi duy trì hành vi - như tự thưởng cho bản thân khi đạt mốc đi xe bus mỗi tuần hai lần. Điều này sẽ giúp não bộ ghi nhận hành vi mới là điều tích cực. Nhìn chung, sự nhất quán và lặp lại là chìa khóa để duy trì động lực và hình thành thói quen tích cực mới.
Tuy nhiên, Th.s Vũ Bích Phượng nhấn mạnh rằng, động lực cá nhân thôi là chưa đủ – bắt buộc phải có sự hỗ trợ từ cộng đồng, xã hội. Điều đó có nghĩa là hệ thống giao thông công cộng phải trở nên tiện lợi và dễ tiếp cận hơn để có thể hấp dẫn người dùng.
Chuẩn mực và hình mẫu xã hội cũng đóng vai trò nhất định. Người ta có thể định hình lại thái độ chung của xã hội bằng cách tăng cường mô tả phương tiện giao thông công cộng như một lối sống hiện đại và có trách nhiệm. Ví dụ, khi các nhân vật nổi tiếng sử dụng xe buýt, họ có thể truyền cảm hứng cho người khác.
Nhiều nghiên cứu cho thấy rằng nhận thức đơn thuần sẽ không thúc đẩy hành động. "Chúng ta đã qua giai đoạn nâng cao nhận thức toàn dân. Giờ là lúc cần các biện pháp can thiệp có cấu trúc và dựa trên bằng chứng khoa học để khắc phục hành vi trì hoãn hiện nay", Th.S Vũ Bích Phượng nói.
Bánh xe thay đổi Hành vi
Th.S Vũ Bích Phượng dẫn chứng mô hình Bánh xe Thay đổi Hành vi (Behaviour Change Wheel) như một hướng dẫn thực tế để thiết kế và đánh giá các biện pháp can thiệp và chính sách thay đổi hành vi trong di chuyển giao thông.
Mô hình này đã được Tổ chức Y tế thế giới và Quỹ nhi đồng Liên Hợp Quốc áp dụng để phát triển các sáng kiến thay đổi hành vi về sức khỏe và môi trường trên quy mô lớn. Nó cũng từng được dùng để đánh giá các can thiệp trong chiến lược kiểm soát thuốc lá và béo phì của Bộ Y tế Anh năm 2010, với mức độ đồng thuận giữa các can thiệp và các loại chính sách là khá cao, lần lượt là 88% và 79%.
 |
Mô hình Bánh xe thay đổi hành vi (Nguồn: Giáo sư Susan Michie và các cộng sự, 2011) |
Về cơ bản, Bánh xe Thay đổi Hành vi được xây dựng xung quanh một hệ thống cho rằng hành vi của con người phụ thuộc vào ba yếu tố:
• Năng lực (Capability): Kiến thức, kỹ năng để thực hiện hành vi.
• Cơ hội (Opportunity): Điều kiện bên ngoài cho phép hành vi xảy ra.
• Động lực (Motivation): Mong muốn và ý chí để thực hiện hành vi đó.
Dựa trên phân tích mô hình, người ta có thể xác định các biện pháp can thiệp có liên quan đến ít nhất một trong ba yếu tố.
Ví dụ, biện pháp giáo dục như cung cấp thông tin về tuyến, lịch trình, giá vé và lợi ích giao thông công cộng có thể tác động chủ yếu đến yếu tố "Năng lực" (hiểu và sử dụng hệ thống giao thông), đồng thời phần nào tăng "Động lực" (nhận ra lợi ích và ưu tiên giao thông công cộng).
Hoặc, biện pháp cải thiện hạ tầng, như xây làn đường riêng cho xe buýt, nâng cấp điểm dừng, nhà ga hay tạo thêm làn đường thân thiện với người đi bộ chủ yếu tác động đến "Cơ hội" (giao thông công cộng trở nên tiện lợi và hấp dẫn hơn), đồng thời cũng có thể có tác động gián tiếp đến "Năng lực" (biển chỉ dẫn rõ ràng giúp người mới dễ sử dụng phương tiện công cộng hơn), nhưng không trực tiếp tăng "Động lực" (việc có làn đường riêng cho xe buýt không làm cho người dân muốn đi xe buýt hơn, chỉ đơn giản làm cho việc đi xe buýt dễ dàng hơn). Những cảm xúc cơ bản về động lực phải được giải quyết thông qua các can thiệp khác, chẳng hạn như truyền thông thuyết phục hoặc khuyến khích bằng phần thưởng.
"Nói chung, các nguyên lý hành vi trong tâm lý học không phải là mới. Tôi hy vọng các nhà tâm lý học sẽ tham gia nhiều hơn vào việc giải quyết những thách thức cấp bách nhất của xã hội", Th.S Vũ Bích Phượng bày tỏ.
Bài đăng KH&PT số 1331 (số 7/2025)
Hồng Ngọc