 |
Nếu được ứng dụng hợp lý, AI sẽ là công cụ giúp học sinh học tập hiệu quả và hỗ trợ giáo viên trong xây dựng bài học và đánh giá kết quả. Ảnh: Báo Kinh tế Đô thị |
"Đối với nhiều người, việc học là cơn ác mộng. Chúng ta vẫn sợ toán, thi thoảng vẫn nằm mơ rằng mình đang đi thi đại học", TS. Hoàng Anh Đức - Đại học RMIT Việt Nam chia sẻ tại Tọa đàm "Học và hỏi trong cơn bão AI" tại Viện Nghiên cứu cao cấp về Toán (VIASM) vào đầu tháng này. Không chỉ mang tâm lý học tập sợ hãi lo lắng, từ lâu nhiều người đã mang định kiến môn toán chỉ dành cho người thông minh, là môn học không mang lại lợi ích thiết thực.
ChatGPT, DeepSeek, Gemini v.v. xuất hiện và thay đổi toàn bộ bức tranh giáo dục, khiến việc giải đề bỗng dễ dàng hơn với học sinh. Không chỉ môn Toán mà các môn học khác đều trở nên "dễ thở" - chỉ cần vài câu lệnh và một cú nhấp chuột, lời giải đã hiện lên.
Chúng ta tưởng chừng như mình đã thông minh hơn, song theo TS. Hoàng Anh Đức, đằng sau những thao tác đó là rất nhiều hệ luỵ. Mặc dù ban đầu chúng ta tiết kiệm được thời gian và công sức, nhưng theo thời gian, chúng ta sẽ dần mất đi khả năng sử dụng tư duy để giải quyết vấn đề.
Một nghiên cứu của các nhà khoa học tại Đại học MIT, đã chỉ ra tác động của việc sử dụng AI, cụ thể là ChatGPT, trong các nhiệm vụ yêu cầu tư duy cao như viết bài luận. Họ đã chia 54 sinh viên chia thành ba nhóm: nhóm sử dụng ChatGPT, nhóm sử dụng công cụ tìm kiếm truyền thống (như Google), và nhóm chỉ dùng trí nhớ và khả năng lập luận. Sau khi sử dụng điện não đồ (EEG), phân tích ngôn ngữ và tiến hành phỏng vấn sâu, các nhà khoa học nhận thấy việc sử dụng AI làm giảm sự kết nối thần kinh, trí nhớ và cảm giác sở hữu bài viết của người tham gia.
Mặc dù công nghệ AI giúp giảm bớt độ khó của nhiệm vụ, nhưng việc phụ thuộc vào ChatGPT thay vì tự giải quyết vấn đề có thể dẫn đến suy giảm khả năng tư duy phản biện, sáng tạo và nhận thức lâu dài. Các nhà nghiên cứu gọi hiện tượng này là "món nợ nhận thức" (cognitive debt), khi việc phụ thuộc vào AI có thể làm giảm khả năng tư duy độc lập, sáng tạo và học hỏi trong dài hạn.
"Chúng ta đang ‘ký quỹ’ năng lực tư duy sau mỗi lần giao cho công nghệ nhiệm vụ nghĩ thay cho chúng ta", TS. Hoàng Anh Đức phân tích. Sau một khoảng thời gian, "món nợ nhận thức" lớn dần lên, và dần dần, khả năng kết nối tư duy, sáng tạo và tự phân tích của chúng ta cũng bị thoái hóa.
Bên cạnh đó, nếu học sinh phụ thuộc vào AI để giải quyết mọi vấn đề, thì mức độ khó của các nhiệm vụ sẽ không tăng lên. Não bộ sẽ không có cơ hội phát triển theo độ khó, và người học sẽ không thể cải thiện khả năng giải quyết vấn đề một cách bền vững.
Bộ não đồng thời cũng không được rèn luyện thông qua việc ghi nhớ thông tin - vì người học biết rằng công nghệ có thể cung cấp câu trả lời ngay lập tức. "Dù việc ghi nhớ không phải là mục tiêu chính của việc học, nhưng nó giúp bộ não được ‘luyện tập’", TS. Hoàng Anh Đức lưu ý. Theo ông, khi không còn cần phải nhớ các thông tin, con người sẽ mất đi cơ hội để rèn luyện bộ não, và hồi hải mã - phần não chịu trách nhiệm về trí nhớ và học hỏi, sẽ dần bị teo lại. Một hậu quả trước mắt đó là nhiều người đã quên cả những cú pháp lập trình cơ bản vì phụ thuộc vào các loại AI như Copilot.
Một rủi ro khác có thể xảy đến đó là người học sẽ dần sẽ mất đi khả năng học hỏi những kỹ năng cần thời gian dài để rèn luyện, như học ngôn ngữ mới. Người dùng AI dễ nghiện việc nhận kết quả nhanh chóng mà không phải tốn công sức suy nghĩ. Do đó, khi gặp phải khó khăn, họ dễ dàng từ bỏ và quay sang dùng AI để giải quyết.
Những vấn đề này không chỉ ảnh hưởng đến khả năng học tập ngay hiện tại, mà còn gây tổn hại lâu dài đến khả năng phát triển tư duy độc lập và khả năng giải quyết vấn đề trong tương lai. "Thay vì tự phân tích, tổng hợp, và liên kết các ý tưởng, chúng ta chỉ quen với việc đọc lướt và sao chép. Khả năng suy nghĩ sâu sắc và sáng tạo dần suy yếu", TS. Hoàng Anh Đức nhận định. "Chúng ta chỉ đang nhìn AI giải quyết vấn đề mà không tham gia vào quá trình phân tích và tư duy. Nói cách khác, chúng ta chỉ đang ‘xem AI tập gym’ mà nghĩ rằng mình cũng có cơ bắp".
"Thoái hóa trí tuệ" cũng là điều mà GS.TSKH Hồ Tú Bảo - Giám đốc Phòng thí nghiệm Khoa học dữ liệu, VIASM, e ngại nếu người học lạm dụng AI. "Tôi thường bảo với sinh viên rằng nếu lạm dụng AI làm bài tập thì các bạn thiệt hại nhiều hơn mình tưởng", ông cho biết.
Chênh lệch về năng lực của giáo viên tăng lên
Tác động của AI không dừng lại ở hoạt động học tập, mà còn lên cả hoạt động giảng dạy. "AI đã thâm nhập vào nhà trường từ rất lâu và theo các mức độ khác nhau. Có những giáo viên sử dụng AI rất thành thạo và hiệu quả, nhưng cũng có người khiến tôi rất lo lắng khi dự giờ. Họ nghĩ họ đang sử dụng AI đúng cách để dạy học sinh nhưng không phải", bà Lê Thị Mai Hương, Hiệu trưởng Trường Tiểu học Ban Mai (Hà Nội) chia sẻ từ quan sát của bản thân. "Từ khi có AI, chênh lệch về năng lực của giáo viên tăng lên rất nhiều".
Theo bà, giáo viên hiện sử dụng AI trong nhiều hoạt động, từ xây dựng ý tưởng bài dạy, thiết kế bài giảng, thiết kế trò chơi, kiểm tra, đánh giá, soạn email gửi phụ huynh. "Việc giáo viên sử dụng AI là không thể tránh khỏi. Quan trọng là nhà trường cần phải nắm bắt, kiểm soát và hướng dẫn giáo viên dùng đúng cách", bà nhận định.
TS. Nguyễn Phụ Hoàng Lân, giảng viên trường Đại học Giáo dục (Đại học Quốc gia Hà Nội) cho rằng ‘cơn bão’ AI đã khiến nhiều giáo viên... lười suy nghĩ. "AI có thể xây dựng cho giáo viên một bài dạy có chất lượng khoảng 60-70%, nhưng nhiều giáo viên chỉ dừng ở mức đó, và các bài dạy sẽ luôn lờ nhờ ở mức 60-70%".
Thậm chí, điều này còn thể hiện rõ hơn ở một số giáo viên đăng ký học cao học. "Khi đọc đề cương hay toàn văn luận văn của họ, chúng tôi phát hiện ra rất nhiều chỗ là AI viết. AI cũng tự sinh ra nhiều từ khóa, tên tác giả, bài báo không có thật", ông kể.
Và kết quả cuối cùng là khoảng cách giữa các cá nhân sẽ càng ngày càng rộng ra. Những giáo viên sử dụng AI đúng cách sẽ tiếp tục phát triển năng lực tư duy của mình và có được các bài giảng hiệu quả, và những giáo viên lạm dụng AI sẽ bị thụt lùi về tư duy lẫn kỹ năng giảng dạy.
Thận trọng khi áp dụng AI
Một trong những cách để giảm thiểu khả năng lạm dụng AI ở giáo viên, theo bà Lê Thị Mai Hương, đó là xây dựng một bộ quy định dựa theo chia sẻ của chính các giáo viên về nhu cầu và những khó khăn mà họ gặp phải trong quá trình dùng AI. Ngoài ra, sau những buổi tập huấn về AI cho giáo viên, nhà trường cần đồng hành, hỗ trợ giáo viên sát sao hằng ngày.
Với học sinh, các chuyên gia cho rằng bên cạnh việc hướng dẫn các em sử dụng AI đúng cách, giáo viên cần giúp học sinh thấy được lợi ích của kiến thức được học. "Học sinh khó hình dung được khái niệm và khó kết nối được giữa lý thuyết với thực tế. Chúng ta đặt học sinh vào môi trường học và đa phần dạy cho các em học lý thuyết mà không giải thích vì sao cần học những kiến thức này", TS. Hoàng Anh Đức giải thích. Điều này vô tình khiến học sinh mất đi hứng thú học tập và sử dụng AI để đưa ra những bài giải đối phó.
Bên cạnh đó, giáo viên cần giúp học sinh nhận ra giá trị của quá trình giải bài chứ không chỉ chú trọng đến kết quả cuối cùng - là một bài giải hoàn chỉnh. Để làm được điều đó, TS. Nguyễn Phụ Hoàng Lân cho biết giáo viên cần hướng dẫn học sinh cách đối diện với một vấn đề mới, đó là quá trình mày mò, thử nháp, tự đặt câu hỏi, dự đoán quy luật, liên hệ thực tế. "Nhiều giáo viên nhầm lẫn giữa việc dạy cho học sinh cách tư duy với việc trình bày lời giải. Việc viết băng băng ra vài dòng lời giải ngắn gọn, sạch đẹp là hành động trình bày cái đã biết rồi - đó không phải là điều học sinh cần", ông phân tích.
Quan trọng hơn hết, các nhà quản lý cần cân nhắc thời điểm và cách thức phù hợp để triển khai AI trong nhà trường. "Với học sinh, những người năng lực tư duy còn non nớt, nếu dùng AI nhiều mà thiếu sự hướng dẫn, kiểm soát từ giáo viên, phụ huynh thì tư duy sẽ ngày càng tệ hơn. Đó là lý do chúng ta cần cân nhắc nếu đưa AI cho học sinh thì sẽ đưa những gì, vào thời điểm nào, như thế nào", TS. Hoàng Anh Đức lưu ý.
Còn nhớ cách đây vài năm, Chính phủ Hàn Quốc đã quyết định thúc đẩy việc triển khai đại trà sách giáo khoa AI trong các trường công lập. Chương trình này được kỳ vọng sẽ cung cấp chương trình học tập cá nhân hóa cho học sinh, giảm bớt khối lượng công việc cho giáo viên, như chính quyền đã hứa hẹn. Tuy nhiên, vào tháng tám năm nay, Hàn Quốc đã phải dừng kế hoạch phổ cập sách giáo khoa AI vì vấp phải làn sóng phản đối từ nhiều chuyên gia, giáo viên và phụ huynh.
Câu chuyện này là lời nhắc nhở rằng "chúng ta không chạy đua AI để khoe mẽ giữa các trường. Chúng ta phải rất tỉnh táo khi triển khai AI vào trong trường học", TS. Hoàng Anh Đức kết luận.
Bài đăng KH&PT số 1370 (số 46/2025)
Anh Thư