Kỳ thi tốt nghiệp THPT là kỳ thi "có tính quyết định" (high-stakes test) bởi đó không chỉ là cơ sở để đưa ra những quyết định quan trọng với cả đời người như trượt hay đỗ tốt nghiệp, trượt hay đỗ đại học, mà còn là căn cứ để xem xét năng lực giảng dạy của giáo viên, của nhà trường, thậm chí ảnh hưởng tới các quyết định đầu tư của các nhà đầu tư tài chính và các quyết sách giáo dục của chính phủ.
Chính vì tầm quan trọng đó mà các bài thi có tính quyết định như vậy cần phải là các bài thi chuẩn hóa và có tiêu chí đánh giá cụ thể, và đặc biệt rất rõ ràng về mục đích.
Thí sinh TP HCM thi tốt nghiệp THPT năm 2025. Ảnh: Quỳnh Trần
Nhiều câu hỏi và từ vựng ở chuẩn trình độ của giáo viên tiếng Anh
Nhiều năm qua, cứ sau bài thi tiếng Anh, đề thi lại được bình luận trên báo chí và mạng xã hội. Bằng "cảm quan" và đánh giá mang tính cảm nhận cá nhân của thí sinh lẫn phụ huynh, đề thi môn tiếng Anh qua các năm đều có độ khó cao.
Thí sinh đi thi thấy đề khó có thể là chuyện dễ hiểu. Cái sự khó còn được khẳng định qua nhiều phân tích của các giáo viên, giảng viên môn tiếng Anh về các câu hỏi thi. Những đề tiếng Anh trong khoảng 4-5 năm qua đều có một số lượng nhất định câu hỏi thi, từ vựng và bài đọc ở trình độ C1 trong khung tham chiếu trình độ ngôn ngữ chung của Châu Âu CEFR, tương đương bậc 5 của khung năng lực ngoại ngữ của Việt Nam. Trong khi đó, với giáo viên dạy môn tiếng Anh ở bậc trung học và giảng viên đại học môn tiếng Anh, trình độ yêu cầu là Bậc 5.
Một số đề như đề thi năm 2025 được đánh giá có tới 20-25% tỷ lệ các câu hỏi thi và từ vựng ở bậc C1. Dùng một số công cụ phân tích ngữ liệu như Pearson để phân tích 5 đoạn văn xuất hiện trong đề thi 2025, kết quả cho thấy toàn bộ 5 đoạn văn này đều ở trình độ B2 và B2+, trong đó 2 đoạn dài nhất và lượng câu hỏi nhiều nhất đều ở B2+ với khoảng 15-20% từ vựng vượt B2. Khi đặt ngữ liệu và câu hỏi thi vào cùng nhau làm gia tăng độ phức tạp trong đọc hiểu và xử lý thông tin, độ khó được đánh giá là tương đương mức C1-C2 (xem thêm trong đánh giá của Cao Thị Hồng Phượng và đồng sự*).
Đề thi năm 2026 về cơ bản vẫn giữ cấu trúc (format) ổn định so với những năm trước, dù độ khó đã giảm đôi chút, nhưng vẫn tiếp tục gây sốc cho nhiều thí sinh.
Dữ liệu kết quả thi môn tiếng Anh từ năm 2017 đến 2024, khi 100% thí sinh đều phải dự thi môn này, cho thấy luôn có ít nhất 2 nhóm thí sinh phân hoá rõ rệt thể hiện ở biểu đồ phân bố điểm có hai đỉnh (Hình 1). Năm 2025, khi tiếng Anh không còn là môn thi bắt buộc, chỉ có khoảng 30% thí sinh là những học sinh được cho là tự tin với môn tiếng Anh, phân bố điểm thi trở về với phân phối chuẩn (1 đỉnh thể hiện một nhóm thí sinh có đặc điểm tương đồng) (Hình 2), với điểm trung bình là 5.38, thì vẫn có tới khoảng 4 trên 10 số thí sinh có điểm dưới trung bình.
Phổ điểm tiếng Anh thi tốt nghiệp THPT năm 2025.
Dữ kiện đó cho thấy nghịch lý ngay trong việc đánh giá qua các năm. Nếu như các đề thi từ 2017 đến 2024 "phân loại" được nhóm thí sinh khá giỏi dùng điểm môn tiếng Anh để xét tuyển vào đại học trong khi đẩy phần lớn (40-60%) thí sinh toàn quốc xuống mức dưới trung bình thì đề thi năm 2025 đưa gần 40% thí sinh khá giỏi môn này xuống mức dưới trung bình.
Vậy bài thi đang phục vụ mục đích nào?
Với chức năng của một bài thi quốc gia có tính quyết định, có rất nhiều câu hỏi cần phải đặt ra và được giải đáp thỏa đáng.
Chương trình GDPT 2018 chuyển đổi hoàn toàn định hướng và phương pháp giáo dục sang phát triển năng lực người học. Việc kiểm tra, đánh giá cũng đương nhiên cần phải chuyển đổi tương ứng sang đánh giá năng lực. Với một bài thi chỉ có bài làm trên giấy, chỉ tập trung vào Đọc hiểu, mà hoàn toàn không đánh giá các kỹ năng thực hành tiếng như Nghe, Nói, Viết, thì không thể đảm bảo đánh giá được năng lực ngôn ngữ của người học.
Và nếu đã không thực sự đánh giá được năng lực ngôn ngữ của người học thì bài thi này đóng vai trò gì trong việc đánh giá việc giảng dạy môn học này trong chương trình GDPT? Kết quả đánh giá có giúp xem xét, rà soát và điều chỉnh, cải thiện việc tổ chức giảng dạy và phương pháp giảng dạy và học tập hiện tại đối với môn tiếng Anh trong trường phổ thông? Kiểm tra, đánh giá là khâu cuối cùng trong quá trình giáo dục và sẽ điều chỉnh việc học tập, giảng dạy. Nói nôm na rằng "thi gì, học nấy", vậy việc đánh giá chỉ tập trung vào đọc hiểu có giúp định hướng việc dạy-học tiếng Anh để hướng tới đưa tiếng Anh vào làm ngôn ngữ giảng dạy chính thức trong nhà trường?
Xét về mục đích xét tốt nghiệp THPT, với kết quả thi đưa phần lớn học sinh có học lực trung bình xuống dưới mức điểm trung bình có ý nghĩa gì về phương diện xét tốt nghiệp? Bởi, với công thức tính điểm xét tốt nghiệp hiện tại, ngay cả khi thí sinh có điểm nhiều môn thi dưới trung bình cũng không dễ trượt tốt nghiệp. Nếu mục tiêu của kỳ thi là xác nhận người học đã hoàn thành chương trình phổ thông, thì nội dung đánh giá cần phản ánh đúng chuẩn đầu ra mà chương trình đặt ra.
Về phương diện xét tuyển đại học, biết rằng một đề thi có tính phân loại tốt thì sẽ phục vụ tốt mục tiêu tuyển sinh vào đại học, nhưng cần phân loại tới mức độ nào, trình độ nào? Nếu đầu ra của khối ngoại ngữ chuyên ngành bậc cử nhân cũng chỉ ở bậc 5 - mức C1, cần làm rõ cơ sở học thuật của việc sàng lọc đầu vào học sinh cuối cấp 3 cũng ở C1, trong khi còn có nhiều tiêu chí tuyển sinh khác như Toán, Ngữ Văn, Lý... tùy theo khối ngành).
Theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018, trình độ kỳ vọng đạt được ở cấp THPT là Bậc 3 (tương đương B1 của Khung CEFR). Ngay cả đầu ra ở bậc đại học, trình độ kỳ vọng chỉ phổ biến ở mức B2 (tương đương bậc 4). Đối với giáo viên dạy môn tiếng Anh ở bậc trung học và giảng viên đại học môn tiếng Anh, trình độ yêu cầu là Bậc 5 trong khung 6 bậc (C1, theo Nghị định 222/2025/NĐ-CP). Đề thi năm 2025 và 2026 được cho là không đơn giản ngay với giáo viên tiếng Anh cấp 3. Thử hình dung nếu khảo sát trình độ của đội ngũ giáo viên tiếng Anh toàn quốc dùng hai đề thi này thì liệu điểm trung bình sẽ là mấy và phổ điểm sẽ như thế nào? Và nếu chúng ta đánh giá những gì không có hoặc không thể đạt được trong chương trình học phổ thông thì chúng ta đang vô hình trung cổ xúy cho cái gì? Học thêm hay luyện thi IELTS/SAT?
Nếu độ khó của bài thi tiếp tục giữ ở mức chỉ những học sinh đã làm quen với bài đọc IELTS rồi mới có thể làm được bài thì cơ hội nào cho những học sinh không ở các trung tâm đô thị lớn hoặc không có điều kiện theo học những giáo viên giỏi!
... có thể thay đổi như thế nào?
Nếu những câu hỏi trên không thể được trả lời một cách rõ ràng, minh bạch thì đã đến lúc cần xem xét lại toàn diện và hệ thống bài thi môn tiếng Anh trong kỳ thi tốt nghiệp THPT.
Ngay cả khi chỉ những học sinh giỏi nhất môn tiếng Anh mới đăng ký thi môn này để xét tốt nghiệp và tuyển sinh đại học thì bài thi này có cần ôm đồm chức năng "thi tuyển sinh đầu vào" hay không. Nên chăng việc đánh giá tuyển sinh năng lực ngôn ngữ môn tiếng Anh hãy để cho các trường chuyên ngành tự chủ về cách sàng lọc thực chất nhất theo yêu cầu và nhu cầu của họ. Bài thi tốt nghiệp đánh giá đầu ra của chương trình phổ thông hệ 12 năm cần phải logic nhất quán với Chương trình để đảm bảo tính pháp lý của Chương trình giáo dục quốc dân.
Chính sách và hình thức liên quan đến thi cử luôn có tác động điều chỉnh cách tiếp cận giáo dục cũng như thực hành sư phạm, phương pháp giảng dạy và học tập của thầy và trò. Nếu tiếp tục với hình thức, cấu trúc và định hướng đánh giá môn tiếng Anh như hiện tại, ngay cả khi thí sinh đạt điểm cao, tương đương bậc 3 hay bậc 5 (theo khung của Việt Nam) chẳng hạn, cũng không bảo đảm có đủ năng lực ngôn ngữ toàn diện để có thể học tập bằng tiếng Anh (tiếng Anh là ngôn ngữ giảng dạy trong trường học như Nghị quyết 71 đề ra). Nói cách khác, đổi mới chương trình và phương pháp sư phạm theo hướng phát triển năng lực người học không thể thiếu đổi mới về thi và đánh giá, nhất là với một kỳ thi ‘có tính quyết định’ như kỳ thi tốt nghiệp quốc gia này.
Lối mòn trong thi và đề thi môn tiếng Anh trong kỳ thi tốt nghiệp THPT cần phải dừng lại, nhường chỗ cho những đổi mới căn cơ trong việc thi và đánh giá đối với môn học chịu ảnh hưởng nhiều của hoàn cảnh kinh tế xã hội như ngoại ngữ.
---
*Chú thích:
Xem thêm Cao Thi Hong Phuong, Thai Linh Chi, Nguyen Thi My Hang, Analysis of the reading passage difficulty and lexical demands in the Vietnamese high school graduation English tests (2015-2025), The University of Danang - Journal of science and technology, Vol. 24, No.1, 2026.