Một số nhà nghiên cứu cho rằng quá trình lão hóa bắt đầu từ trước khi chúng ta được sinh ra, khi những tế bào đầu tiên của bào thai hình thành trong bụng mẹ. Ở trẻ em và thanh thiếu niên, các tế bào bị phá hủy hoặc chết thường được thay thế khá nhanh. Tuy nhiên, khi người ta già đi, cơ thể sẽ mất nhiều thời gian hơn để sửa chữa hoặc thay thế những tế bào rối loạn chức năng. Tốc độ lão hóa và cách nó ảnh hưởng lên cơ thể và bộ não lại mỗi người mỗi khác.
Điều gì gây ra lão hóa?
Tất cả tế bào trong cơ thể cuối cùng đều phân hủy và chết đi. Năm tháng dần trôi, tốc độ phân chia của tế bào ngày càng chậm, và chúng trở nên kém hiệu quả. Màng tế bào cứng lại, ảnh hưởng tới dòng vận chuyển dinh dưỡng và oxy, cũng như việc loại bỏ chất thải carbonic. Nếu chúng ta chẳng may bị thương thì sẽ lâu khỏi hơn, và các cơ quan cũng hoạt động kém đi.
Lão hóa chủ yếu là do tổn thương ở các tế bào và phân tử, như DNA, trong cơ thể theo thời gian.
Một số dấu hiệu lão hóa có thể thay đổi bề ngoài của chúng ta. Sụn, chất dẻo định hình tai và mũi, sẽ mềm đi và xệ xuống theo tuổi tác. Điều này khiến mũi và tai của người lớn tuổi trông to hơn so với người trẻ. Khối lượng cơ và mỡ cũng suy giảm ở người cao tuổi, khiến người già trông như thu nhỏ lại.
Não bộ cũng không tránh khỏi ảnh hưởng của lão hóa. Trong quá trình này, myelin – chất béo bao phủ sợi thần kinh – dần thoái hóa. Điều này gây gián đoạn giao tiếp giữa các tế bào thần kinh (neuron). Hậu quả, người cao tuổi khó hồi tưởng ký ức hoặc tạo ra ký ức mới.
Một rối loạn di truyền vô cùng hiếm gặp là progeria có thể khiến trẻ em lão hóa sớm – thường là trước 2 tuổi. Những đứa trẻ không may này sẽ bị hói, cứng khớp hoặc da nhăn nheo. Nguyên nhân của rối loạn này là do đột biến gene. Mỗi năm, trên toàn thế giới có khoảng 400 trẻ mắc phải progeria.
Vì sao làn da mất tính đàn hồi theo tuổi tác dần tăng?
Khi ta già, làn da trở nên khô sạm do cơ thể không tiết nhiều dầu và giữ ẩm kém hơn. Lớp hạ bì, hay lớp giữa của da, trở nên mỏng hơn. Trong hạ bì có một mạng lưới các sợi giúp làn da của người trẻ căng mịn, nhưng mạng lưới này giãn dần theo thời gian, khiến bề mặt da mất tính mịn màng và trở nên chảy xệ, thô ráp với nhiều nếp gấp và rãnh nhăn.
Tuy nhiên, ngoài lão hóa, một số vấn đề như ô nhiễm, hút thuốc lá và thuốc lá điện tử (vape) chứa nhiều độc tố khiến da mất nước và tổn thương các mạch máu cung cấp oxy cho tế bào da, cũng khiến nếp nhăn xuất hiện sớm hơn và nhanh hơn.
Tiếp xúc quá mức với ánh nắng cũng có thể phá hủy một protein là collagen trong da và gây nếp nhăn, nhất là ở người có làn da sáng màu dễ cháy nắng. Mặt trời giải phóng một loại bức xạ có hại là tia cực tím (UV). Hiện tượng tia UV khiến da lão hóa nhanh hơn bình thường gọi là "lão hóa da do ánh sáng".
 |
Khi ta già đi, các tế bào tích tụ tổn thương và không còn hoạt động hiệu quả như trước. Điều này dẫn đến tình trạng suy giảm chức năng mà chúng ta thường liên tưởng đến tuổi già. Nguồn: Getty Images |
Tại sao thị lực và thính lực kém dần theo tuổi tác?
Đây là một hiện tượng bình thường trong lão hóa. Di truyền, bệnh tật và các yếu tố môi trường có thể đẩy nhanh hoặc khiến tình trạng này thêm phần trầm trọng. Nhưng đột ngột mất thính lực và thị lực có thể là dấu hiệu của một vấn đề nghiêm trọng hơn và nên đi khám bác sĩ.
Lãng tai (presbycusis) là loại mất thính lực phổ biến nhất liên quan tới tuổi tác. Tình trạng này xảy ra dần dần ở hai tai và do tổn thương ở tai trong, nơi chứa các tế bào quan trọng cho thính giác.
Trong ốc tai – cấu trúc chứa đầy dịch ở tai trong – những sợi lông nhỏ giúp dẫn truyền âm thanh. Theo thời gian, chúng hao mòn dần và cuối cùng không còn tái tạo nữa, khiến thính lực suy giảm. Sự hao mòn thông thường của màng nhĩ hoặc các xương nhỏ trong tai giữa có thể làm giảm thính lực bằng cách gián đoạn dòng chảy âm thanh tới ốc tai. Ráy tai cũng trở nên dính hơn ở người cao tuổi, làm bít tắc ống tai và gây khó nghe.
Mắt chúng ta cũng kém đi khi tuổi tác tăng cao. Sau tuổi 40, mắt sản xuất ít nước mắt hơn do sự thay đổi ở các tuyến tạo nước mắt. Thêm vào đó, các cơ không xoay mắt hoàn toàn như trước, làm giảm thị lực ngoại vi (phần thị lực cho phép bạn nhìn thấy ở hai bên, thay vì nhìn thẳng về phía trước).
Các lớp mỡ đệm cho mắt xẹp xuống, khiến nhãn cầu trũng sâu vào hốc mắt. Đồng tử, cơ quan mở rộng hoặc co lại để kiểm soát lượng ánh sáng đi vào mắt, phản ứng chậm hơn. Thủy tinh thể, cơ quan tập trung ánh sáng để ta nhìn rõ, cũng mất linh hoạt. Điều này gây ra chứng lão thị, khiến ta khó tập trung nhìn vật ở gần. Khi các protein trong thủy tinh thể bị phá vỡ, thủy tinh thể sẽ chuyển sang màu vàng và có thể bị đục, tình trạng này gọi là đục thủy tinh thể.
Khi nào lão hóa tăng tốc?
Như đã nói ở trên, lão hóa xảy ra trong suốt cuộc đời người, nhưng có những thời điểm quá trình lão hóa dường như diễn ra đột ngột và nhanh chóng.
Năm 2019, các nhà khoa học đã theo dõi tốc độ lão hóa bằng cách quan sát sự thay đổi các chất trong máu khi con người già đi. Nhóm nghiên cứu thu thập mẫu máu của 4.200 người trong độ tuổi 18-95. Sau đó, họ dùng các protein trong máu để lập bản đồ các thay đổi cơ thể người già. Trung bình, lão hóa tăng tốc ở ba thời điểm: khoảng 34, 60 và 78 tuổi.
Vài năm sau, một nhóm khoa học khác đã theo dõi tốc độ lão hóa bằng cách quan sát các phân tử khác trong cơ thể người. Họ cũng nghiên cứu những thay đổi trong hệ vi sinh đường ruột (gồm vi khuẩn, nấm và virus). Kết quả, họ phát hiện lão hóa tăng đột biến ở hai thời điểm: khoảng 44 và 60 tuổi. Ở cả hai cột mốc, các phân tử liên quan đến bệnh tim có những thay đổi đáng chú ý. Khi con người bước vào độ tuổi 60 thì những thay đổi này còn rõ rệt hơn. Khoảng 60 tuổi, hệ miễn dịch bắt đầu suy giảm nhanh chóng và không còn chống lại nhiễm trùng và bệnh tật hiệu quả.
Nghiên cứu khác phát hiện ở độ tuổi 60, cơ thể mất dần sức mạnh và khối lượng cơ. Các ống dẫn máu trở nên cứng lại, tim phải co bóp nhiều hơn để bơm máu. Cơ tim thay đổi, tim không còn đập nhanh như trước khi ta vận động. Điều này gia tăng nguy cơ huyết áp cao, có thể gây ra nhiều vấn đề sức khỏe.
Liệu có cách nào đảo ngược hoặc ngăn lão hóa?
Thực tế, không có cách nào như vậy. Nhưng ta có thể trì hoãn tốc độ lão hóa nhờ lối sống lành mạnh như tập thể dục và chế độ ăn phù hợp. Khoa học chứng minh các môn như chạy bộ và bơi lội giúp chúng ta khỏe mạnh hơn khi lớn tuổi. Ăn đủ thực phẩm lành mạnh, chẳng hạn như rau, ngũ cốc nguyên hạt và protein nạc, cũng giúp sức khỏe tốt hơn và tăng tuổi thọ.
Nguồn:
livescience.com
Bài đăng KH&PT số 1361 (số 37/2025)
Phương Anh dịch