Nhiều cha mẹ lâu nay vẫn đinh ninh rằng môi trường thực phẩm quanh nhà an toàn hơn trường học - chỉ cần giữ con khỏi những cám dỗ từ hàng quán cổng trường là đủ để bảo vệ con khỏi những thực phẩm không lành mạnh cho sức khỏe.
Tuy nhiên, một nghiên cứu mới cho thấy các hàng quán quanh nhà chưa chắc đã bán đồ ăn lành mạnh hơn hàng quán gần trường. Học sinh hiện nay đang bị bao vây bởi một mê cung nước ngọt và đồ ăn vặt rải khắp từ nhà đến trường.
Đây là kết quả từ nghiên cứu phối hợp giữa Viện Nghiên cứu Chính sách Thực phẩm Quốc tế (IFPRI), Viện Dinh dưỡng Quốc gia Việt Nam, Đại học Wageningen (Hà Lan) và Viện Nghiên cứu Phát triển Bền vững Pháp (IRD).
Các chuyên gia đã lập bản đồ không gian, quét tọa độ vị trí của 6.194 điểm bán thực phẩm, đồ uống quanh nơi ở và học tập của 3.005 học sinh (từ 11 đến 19 tuổi), phân loại loại hình điểm bán, các loại thực phẩm bày bán... nhằm đánh giá mức độ lành mạnh của môi trường dinh dưỡng của học sinh. Độ tuổi này là thời kỳ phát triển thể chất quan trọng, và cũng là lúc các em có nhiều lựa chọn khác thay vì chỉ ăn cơm nhà. Các em có tiền tiêu vặt, có xe, và có thể la cà, tụ tập cùng bạn bè bên chiếc xe đẩy, hàng quán sau giờ tan học.
Địa bàn khảo sát là ba mức độ đô thị hóa khác nhau tại miền Bắc: quận Đống Đa (nội thành Hà Nội), huyện Đông Anh (ngoại thành Hà Nội) và huyện Mộc Châu (nông thôn, tỉnh Sơn La). Nghiên cứu được tiến hành vào năm 2022-2023, trước khi điều chỉnh đơn vị hành chính.
Các điểm bán đa dạng trải dài từ siêu thị, cửa hàng tiện lợi theo chuỗi, tạp hóa, sạp hàng trong chợ cóc, quầy bán ở chợ, người bán hàng rong, tiệm bánh, quán cà phê, quán trà sữa, nhà hàng...
Các món ăn vặt phổ biến với học sinh. Ảnh: Thang Nguyen/Pexels
Thực phẩm không lành mạnh cách nhà vài chục mét
Để đánh giá môi trường thực phẩm quanh học sinh, nhóm nghiên cứu chia thực phẩm thành các nhóm theo mức độ có lợi hoặc bất lợi cho khẩu phần ăn. Nhóm lành mạnh gồm những thực phẩm như rau, trái cây, đậu, hạt, trứng, cá, sữa ít béo và một số nguồn đạm khác. Nhóm không lành mạnh gồm các món như đồ uống có đường, bánh kẹo, kem, thịt chế biến sẵn, ngũ cốc tinh chế và thực phẩm chiên rán mua sẵn.
Trong nhóm thực phẩm không lành mạnh, nghiên cứu chú trọng đến đồ uống chứa đường. Riêng thực phẩm siêu chế biến được nhận diện thêm bằng hệ phân loại NOVA, dựa trên mức độ chế biến công nghiệp
Các thực phẩm siêu chế biến là những món khoái khẩu với nhiều học sinh như bim bim, khoai tây chiên đóng gói, xúc xích. Đó là những thực phẩm được sản xuất công nghiệp, chứa nhiều phụ gia, giàu năng lượng nhưng nghèo dinh dưỡng, đồng thời có hàm lượng đường, muối và chất béo cao.
Đồ uống chứa đường không chỉ giới hạn ở các loại nước có ga. Theo định nghĩa của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), nhóm này bao gồm tất cả các loại đồ uống có chứa đường tự do - từ trà sữa, trà đóng chai, nước tăng lực, cho đến các loại nước ép trái cây đóng hộp và nước uống bổ sung hương vị.
Việc sử dụng quá mức nhóm thực phẩm này liên quan đến béo phì và các bệnh không lây nhiễm.
Trái với suy nghĩ đây là các "đặc sản" quà vặt trước cổng trường, dữ liệu thực tế cho thấy dù ở đâu, các em cũng bị bủa vây bởi những cám dỗ từ đồ ăn vặt. Thậm chí, ở thành phố, địa điểm bán đôi khi còn gần nhà hơn so với ở trường.
Một quầy hàng ăn vặt tại Mộc Châu (Sơn La). Ảnh: Viet Hang Pham / Pexels
Có thể thấy rõ điều này qua khoảng cách trung vị từ nhà hoặc trường của học sinh đến điểm bán đồ uống có đường gần nhất. Ở Đống Đa, khoảng cách này chỉ khoảng 24 mét tính từ nhà và 32 mét tính từ trường. Tại Đông Anh, con số tương ứng là 83 mét quanh nhà và 70 mét quanh trường. Riêng ở Mộc Châu, nơi nhà dân phân tán hơn, khoảng cách trung vị từ nhà học sinh đến điểm bán đồ uống có đường gần nhất là khoảng 158 mét; nhưng quanh trường, khoảng cách này rút xuống chỉ còn 54 mét.
Lý giải điều này, các tác giả cho biết hầu hết học sinh trong nghiên cứu học trường công lập nằm ngay trong xã, phường mình ở, dẫn đến việc cả nhà và trường học đều chung một mạng lưới hàng quán. Riêng ở khu vực nông thôn, trường học thường nằm gần trục đường chính hoặc trung tâm thị trấn, nơi các điểm bán thực phẩm tập trung đông hơn so với khu dân cư nằm rải rác.
Ngoài ra, điểm bán trái cây, rau củ thường nằm xa hơn so với đồ uống có đường và thực phẩm siêu chế biến. Chẳng hạn, tại Đống Đa, điểm bán trái cây gần nhất cách nhà học sinh khoảng 48 mét, xa hơn khoảng 25 mét so với điểm bán nước ngọt. Ở Đông Anh và Mộc Châu, khoảng cách chênh lệch này còn lên đến hơn 100 mét.
Mặc dù khoảng cách vài chục hay vài trăm mét nghe có vẻ không quá xa, nhưng với việc đồ ăn vặt đập vào mắt trước tiên có thể định hình ở học sinh thói quen chọn ngay những món nhanh - tiện, bao bì đẹp.
Một điểm bán vừa có trái cây, vừa có bán các loại bim bim ăn vặt. Ảnh: Bernd Dittrich / Unsplash
Mật độ các điểm bán thực phẩm trong phạm vi quanh nhà và quanh trường tại đô thị cao hơn hẳn so với vùng ven đô và nông thôn lần lượt khoảng 5 lần và 30 lần. Tuy nhiên, nhìn chung, nhóm nghiên cứu cho rằng học sinh ở cả ba khu vực đều dễ dàng tiếp cận với cả thực phẩm lành mạnh lẫn không lành mạnh - chế độ ăn giờ đây phụ thuộc vào sự lựa chọn của các em.
Kết quả cho thấy khi học sinh càng ăn đồ ăn ngoài, chế độ ăn của các em càng kém lành mạnh. Xu hướng này diễn ra nhất quán ở nông thôn, ven đô và thành thị. Như vậy, ngay cả khi có sẵn đồ ăn lành mạnh ở bên cạnh, học sinh vẫn ưu tiên chọn những món ăn vặt có hại.
Nhóm nghiên cứu lưu ý rằng, hiện tại đồ ăn ngoài mới chỉ đóng góp 25% lượng calo hằng ngày của học sinh. Tuy nhiên, một khi các em có nhiều tiền tiêu vặt hơn và có thêm nhiều cơ hội tự mua sắm, tác động của việc ăn ngoài sẽ rõ rệt hơn.
Để thực phẩm lành mạnh trở thành lựa chọn dễ dàng và hấp dẫn
Dù ở nhà hay đến trường, học sinh đều dễ dàng mua cả thực phẩm lành mạnh và không lành mạnh. Hầu hết các em đều học gần nhà, hằng ngày tự đi bộ, đạp xe, xe buýt... đến trường. Chính sự chủ động này giúp các em dễ dàng sà vào bất kỳ hàng quán nào nằm ngoài khuôn viên trường học.
Nhóm nghiên cứu cho rằng giải pháp cốt lõi hiện nay là phải làm sao để thực phẩm lành mạnh trở thành lựa chọn dễ dàng và hấp dẫn nhất đối với học sinh. Muốn thay đổi thói quen ăn uống của giới trẻ, cần có sự phối hợp đồng bộ, như dán nhãn dinh dưỡng rõ ràng ngay mặt trước bao bì, đánh thuế mạnh tay vào nước ngọt và đồ ăn vặt có hại, đồng thời xóa bỏ các quảng cáo bẩn trên mạng xã hội đánh trúng tâm lý trẻ nhỏ.
Theo nghiên cứu năm 2025 của Mạng lưới đổi mới sáng tạo nông nghiệp toàn cầu (CGIAR), phần lớn các khía cạnh của môi trường thực phẩm ở Việt Nam đều đạt điểm thấp hoặc rất thấp, đặc biệt trong các lĩnh vực như quảng cáo, ghi nhãn, quản lý bán lẻ và chính sách thuế.
Đồng thời, các trường học cần siết chặt tiêu chuẩn bữa ăn bán trú, kết hợp với các mẹo "kích cầu ngầm" tại cửa hàng để đồ ăn có lợi luôn đập vào mắt trẻ trước tiên.
---
Nguồn tham khảo:
Food is Always Close By: An Assessment of the Healthiness of the Adolescent Home and School Food Environments in Northern Vietnam. Current Developments in Nutrition.
https://cdn.nutrition.org/article/S2475-2991(26)01767-1/fulltext
Unpacking food environment policy landscapes for healthier diets in "emerging" countries: the case of Viet Nam. CGIAR.
https://doi.org/10.3389/fpubh.2025.1548956