Trái ngọt của niềm đam mê
Đội 11 - đặt tên theo mã hiệu biển số xe của tỉnh Cao Bằng - hình thành từ năm học 2022–2023, khi Trường THPT Chuyên Cao Bằng được tặng bộ thiết bị VEX IQ – một robot lập trình với hệ thống hơn 700 bài học online và cả công nghệ ảo VEX VR hỗ trợ học sinh và giáo viên tự tổ chức việc học thuận lợi. Đây là lần đầu học sinh của Trường được tiếp xúc với robot lập trình trong môi trường giáo dục phổ thông. Nhận thấy niềm đam mê học hỏi cái mới của học sinh, sang năm học 2023–2024, ông Trần Hồng Minh – nguyên Bí thư Tỉnh ủy Cao Bằng và đương kim Bộ trưởng Bộ Giao thông Vận tải lúc bấy giờ, đã trực tiếp chỉ đạo, hỗ trợ nhà trường mua thêm bộ thiết bị VEX V5 (loại robot lập trình phức tạp hơn so với VEX IQ, thường dành cho học sinh PTTH). Bước sang năm học 2024–2025, nhà trường tiếp tục đầu tư bổ sung thêm các bộ phận phù hợp để tối ưu robot cho các cuộc thi.
Bên cạnh trang thiết bị, hành trình đến với Giải vô địch thế giới VEX Robotics của Đội 11 còn có sự dìu dắt vô cùng quan trọng của cô Đỗ Thị Hương Trà, Chủ nhiệm Câu lạc bộ STEM của Trường.
Là giáo viên Sinh học, không xuất thân từ lĩnh vực kỹ thuật, nhưng chính điều này lại giúp cô Trà đồng cảm sâu sắc với học trò – những bạn trẻ có sự tò mò và niềm đam mê khám phá thế giới hiện đại. Khi nhà trường được tặng bộ robot đầu tiên, cô Trà bắt đầu học cùng các em từ những điều cơ bản nhất: gắn linh kiện, đọc tài liệu, lập trình từng dòng lệnh. Không có sẵn phòng lab, không có đội ngũ hỗ trợ kỹ thuật, nhưng cả cô và trò đều có tinh thần không ngại bắt đầu từ con số 0.
Nhận xét về cô Trà, ông Đỗ Hoàng Sơn, thành viên Ban tổ chức Giải vô địch VEX Robotics toàn quốc năm nay, chia sẻ: "Cô Trà có sự chuyên nghiệp và tinh thần học hỏi đáng kinh ngạc." Với cô Trà, sự chuyên nghiệp ấy không đến từ bằng cấp công nghệ, mà từ sự cam kết: luôn đồng hành cùng học sinh, học cái mới mỗi ngày. Trở thành huấn luyện viên của đội tuyển là hành trình mà cô không chủ đích bước vào, nhưng một khi đã bắt đầu, cô coi đó là một sứ mệnh: giúp học sinh vùng cao tự tin vào khả năng vươn ra thế giới bằng trí tuệ của mình.
Hiện nay, Đội 11 đã có một phòng robot riêng do nhà trường bố trí, là nơi các thành viên tập trung học tập, sáng tạo và luyện tập thi đấu. Quá trình huấn luyện của đội được chia thành sáu giai đoạn rõ ràng: (1) Học luật chơi để hiểu rõ luật thi đấu và cách tính điểm; (2) Lắp robot thử nghiệm, làm quen với cấu trúc robot và thử các thiết kế cơ bản; (3) Phát triển chiến thuật, phân tích sân đấu và đề xuất cách ghi điểm tối ưu; (4) Phát triển robot, cải tiến cơ cấu robot để phù hợp với chiến thuật; (5) Luyện liên minh, phối hợp chiến đấu thử với các đội khác để rèn kỹ năng thi đấu; (6) Xây dựng bản lĩnh, mô phỏng thi đấu thực tế, rèn luyện tâm lý thi đấu vững vàng.
 |
Cô Đỗ Thị Hương Trà (bìa phải) cùng các thành viên Đội 11 chụp ảnh với hai giải thưởng tại Giải vô địch thế giới VEX Robotics 2025. Ảnh: Đội 11 |
Trong quá trình này, các thành viên của đội đã gặp không ít khó khăn: trang thiết bị còn hạn chế, học sinh phải thay phiên sử dụng vật liệu; phần lớn kiến thức lập trình và kỹ thuật đều học từ tài liệu nước ngoài; phải cân đối giữa việc học văn hóa và luyện robot khi kỳ thi tốt nghiệp THPT đến gần... Nhưng các thách thức không khiến Đội 11 nản chí, mà ngược lại, thúc cho các thành viên trưởng thành nhanh hơn: các em trở nên vừa thành thạo kỹ thuật, vừa có tinh thần kỷ luật, hợp tác, sáng tạo, đặc biệt là tinh thần không ngại học hỏi, không ngại sửa sai, và không bỏ cuộc giữa chừng. Bởi vậy, bất chấp không ít lần robot "toang" trong những buổi tập luyện và thậm chí ngay trước giờ thi đấu, Đội 11 vẫn tự tin vào cuộc.
Ngay trong lần đầu tham gia giải VEX Robotics toàn quốc năm 2023, Đội 11 đã vượt qua vòng loại, giành vé dự giải thế giới. Tại đây, đội đạt thành tích vô cùng ấn tượng: đứng thứ 183 trong bảng xếp hạng hơn 3.000 đội thi đến từ hơn 60 quốc gia/vùng lãnh thổ, với tổng số điểm là 199 ở phần thi kỹ năng lập trình và điều khiển robot, tăng gần một ngàn bậc so với vị trí thứ 1.187 trước giải đấu.
Sang năm 2024, cô Trà tiếp tục dẫn dắt đội đến một sân chơi thách thức hơn – hạng mục VEX V5 dành cho học sinh THPT, thay vì hạng mục VEX IQ dành cho học sinh Tiểu học và Trung học. Kết quả, đội vượt qua nhiều đối thủ để xếp hạng 42/820 đội trên toàn thế giới.
Những giá trị cộng đồng
Tại giải thế giới năm nay, bên cạnh Giải thưởng của Ban Giám khảo (Judges Award) bảng Kỹ thuật, Đội 11 còn là đội duy nhất nhận Giải Thành tựu thúc đẩy giáo dục STEM.
Giải thưởng của Ban giám khảo tại VEX Robotics World Championship dành cho các đội có thành tích như sau: - Xếp hạng đầu hoặc gần đứng đầu trong tất cả các Engineering Notebook (những ghi chép theo trình tự thời gian, mô tả rõ quá trình từ thiết kế robot đến lịch làm việc và phân công trong nhóm);- Thể hiện rất tốt trong vòng phỏng vấn;- Thể hiện được tinh thần lấy học sinh làm trung tâm;- Có hành vi nhóm tích cực, tinh thần thi đấu tốt và tính chuyên nghiệp cao.Đội được xét giải cũng cần đáp ứng các tiêu chí sau:- Thuộc top 30% trong bảng xếp hạng khi kết thúc các trận đấu vòng loại;- Thuộc 30% các đội hàng đầu khi kết thúc các trận đấu Thử thách Kỹ năng Robot;- Thuộc 30% các đội đạt điểm số cao nhất của Thử thách Lập trình robot tự động khi kết thúc Thử thách Kỹ năng robot. |
Cô Trà cho biết, năm 2024, khi dẫn Đội 11 đi thi đấu, cô đã chú ý đến giải thưởng này trong danh sách các giải thưởng online, bởi tiêu chí rất đặc biệt của nó: tôn vinh những nỗ lực lan tỏa STEM đến cộng đồng.
Nhận thấy tiêu chí của giải hoàn toàn trùng khớp với các hoạt động cộng đồng của Đội 11 bấy lâu nay – hướng dẫn lập trình robot cho học sinh vùng cao, đưa trải nghiệm robot ra đường phố, chia sẻ với các cô giáo mầm non về phương pháp giáo dục STEM và Vex 123, hướng dẫn các em học sinh tiểu học về VEX GO - cô Trà cùng các thành viên quyết định sẽ ghi lại tất cả những việc Đội 11 đã làm để lan tỏa giáo dục STEM ở một vùng biên giới Việt Nam.
Nổi bật trong số đó là hoạt động đem trải nghiệm robotics đến với học sinh tại điểm trường Lũng Gà thuộc Trường Tiểu học Ngũ Lão, huyện Hòa An, vào tháng 1/2025. Nơi này 100% học sinh là người dân tộc H’Mông và đều thuộc hộ nghèo. Đội 11 đã trực tiếp mang bộ robot VEX IQ và các thiết bị đến tận điểm trường cách xa mình khoảng 50km rồi chia nhau hướng dẫn các em nhỏ từng bước lập trình, điều khiển robot, điều mà trước đây các em chưa từng nghĩ tới.
Còn hoạt động "Robotics đường phố" vào mỗi cuối tuần từ tháng 8/2024 đến tháng 1/2025 – với góc trải nghiệm robot VEX IQ và VEX V5 ngay tại phố đi bộ Kim Đồng, TP Cao Bằng – đã giúp hàng nghìn trẻ em được làm quen với robot. Bên cạnh sự hứng thú của các em nhỏ, rất nhiều phụ huynh cũng bất ngờ khi thấy con mình chỉ sau 10 phút được chỉ dẫn đã biết lập trình để robot có thể vượt chướng ngại vật.
Suốt ba tháng, bảy thành viên của Đội 11 đã hì hụi tổng hợp dữ liệu, viết nội dung, biên tập hình ảnh, dựng video và dịch sang tiếng Anh bộ hồ sơ "Trao quyền cho Cao Bằng thông qua giáo dục robotics - Làm thế nào một đội tuyển robot từ Cao Bằng đã đưa giáo dục STEM và robotics tới toàn tỉnh?" với sự hỗ trợ của một chuyên gia STEM. "Những hoạt động như hướng dẫn học sinh vùng cao hay chia sẻ với giáo viên mầm non đều là những trải nghiệm thực tế, không dàn dựng. Chính điều này đã khiến hồ sơ của chúng tôi trở nên chân thực và thuyết phục," cô Trà lý giải vì sao hồ sơ của Đội 11 đã vượt qua 13 hồ sơ khác và chinh phục được Ban giám khảo Giải vô địch thế giới VEX Robotics 2025.
 |
Góc trải nghiệm robot VEX IQ và VEX V5 của Đội 11 tại phố đi bộ Kim Đồng, TP Cao Bằng, ngày 16/12/2024. Ảnh: Đỗ Trà.
TS. Dương Tuấn Hưng, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, cố vấn chuyên môn cho Đội 11, ghi nhận: "Các hoạt động của Đội 11 cùng những thành công của đội tại sân chơi trong nước và quốc tế đã truyền cảm hứng, thay đổi, nâng cao nhận thức và khơi dậy sự vào cuộc của chính quyền địa phương. UBND tỉnh Cao Bằng không chỉ tài trợ chi phí cho đội tham dự giải quốc tế, mà còn mời đội đề xuất chiến lược phát triển giáo dục STEM cho cả tỉnh. Giải thưởng Thành tựu thúc đẩy giáo dục STEM mà Đội 11 được trao tặng là sự công nhận xứng đáng cho một mô hình giáo dục tiên phong, học sinh truyền cảm hứng cho học sinh, giáo viên đổi mới từ thực tiễn."
Cô trò Đội 11 nhận được thông báo đoạt Giải Thành tựu thúc đẩy giáo dục STEM từ Ban tổ chức vào tháng 4/2025 – chỉ vài tuần trước khi đội lên đường sang Mỹ dự giải vô địch năm nay. Kèm theo là thư chúc mừng và mã quà tặng để mua thiết bị VEX online trị giá 500 USD. Lúc đó, các thành viên của đội òa lên trong niềm vui sướng, còn cô Trà thì lặng đi vài giây rồi rơi nước mắt. "Các em đã cho chúng ta thấy rằng, thành công không chỉ được đo bằng giải thưởng mà còn bằng những gì các em có thể trao đi," cô chia sẻ.
Nói về tương lai, Đội 11 cho biết sẽ tiếp tục tham gia các giải thưởng hoặc cuộc thi tương tự VEX Robotics bởi với các em, đó là những cơ hội quý giá để học hỏi và lan tỏa niềm đam mê STEM. "Nếu có thêm cơ hội, tôi tin rằng các em sẽ tiếp tục tiến bước, mạnh mẽ hơn, trưởng thành hơn! Hành trình phía trước vẫn còn dài, nhưng chắc chắn mỗi bước đi đều có ý nghĩa," cô Trà nói.
Bài đăng KH&PT số 1350 (số 26/2025)
Thao Giang