Khi người miền núi ‘kể chuyện’ di sản bằng công nghệ số

Một xã ở Lào Cai trở thành điểm sáng trên bản đồ du lịch cộng đồng khi người dân học cách kể chuyện về vùng đất của mình trên mạng xã hội.

​Như hàng nghìn phụ nữ Tày khác, hiểu biết về công nghệ của chị Vàng Thị Thông, xã Bản Liền, huyện Bắc Hà, tỉnh Lào Cai, hết sức khiêm tốn. Nhưng chính câu nói “Em chưa làm được anh chị ạ” trong một buổi tập huấn nâng cao năng lực số do Dự án IDAP tổ chức trực tuyến cuối năm 2024, đã khởi đầu cho hành trình chuyển đổi của chị.

Chị bắt đầu giới thiệu cơ sở du lịch cộng đồng Bản Liền Pine Homestay của quê hương mình trên mạng xã hội. Sức lan tỏa của các nền tảng số (Facebook, Tiktok, Zalo) đã mở ra cơ hội cho Bản Liền xuất hiện trên truyền hình và tạo ra điều mà các chuyên gia gọi là “cú huých văn hóa số”.

Nhờ cú hích này, nhiều homestay ở Bản liền đã kín phòng đến sau ba tháng! Nhưng thành quả đặc biệt tại Bản Liền không phải là có bao nhiêu căn homestay mới mọc lên, hay bao nhiêu lượt khách đổ về. Thay đổi quan trọng nhất nằm ở tư duy kinh doanh. Các hộ gia đình không còn coi du lịch là “làm thêm” hay “mở cửa cho khách nghỉ”, mà bắt đầu nghĩ đến việc thiết kế trải nghiệm, tạo dựng sản phẩm độc đáo, và chia sẻ tài nguyên chung.

Anh Lâm A Nâng tự học cách làm sản phẩm nước rửa bát từ trái cây và các sản phẩm thiên nhiên để bảo vệ quê hương khỏi ô nhiễm do lượng khách tăng lên. Chị Vàng Thị Mai – một phụ nữ Tày khác – chủ động mở lớp học đàn tính cho các chủ homestay, người truyền dạy là cha của chị, nghệ nhân làm đàn Vàng A Ưởng. Những thay đổi như thế không thể có nếu chỉ nói về “chuyển đổi số”. Đó là “chuyển hóa”.

Người Bản Liền đang lên kế hoạch thành lập Hợp tác xã Du lịch cộng đồng – một bước đi thể chế hóa tinh thần tương trợ và tương tác. Khi đó, giá trị bản địa sẽ không bị phân mảnh mà được gắn kết trong một cấu trúc quản trị chung.

Một điểm đặc biệt đáng chú ý tại Bản Liền là không ai đi một mình. Bác Vàng A Ưởng – dù là người khuyết tật – vẫn tham gia dạy nhạc, làm đàn. Anh Nâng – người nông dân sáng tạo – tự nguyện giới thiệu bác Ưởng trên trang cá nhân để lan tỏa năng lực đặc biệt này. Cách chị Thông chia sẻ kinh nghiệm marketing, cách anh Nâng hướng dẫn công thức làm nước rửa bát sinh học, hay chị Mai mở lớp đàn đều thể hiện tinh thần nếu người này thành công thì người khác cũng có cơ hội.

Câu chuyện của Bản Liền là phép thử cho mô hình phát triển mới: di sản văn hóa + chuyển đổi số + tinh thần cộng đồng = hệ sinh thái bền vững.

Khi một người phụ nữ dân tộc thiểu số có thể học công nghệ, xây dựng thương hiệu cá nhân, và truyền cảm hứng cho hàng chục gia đình khác, thì đó chính là lúc chuyển đổi số phát huy đúng ý nghĩa: giải phóng tiềm năng con người.

Câu chuyện chuyển đổi số ở Bản Liền, nếu chỉ dừng lại ở những bài đăng trên Facebook hay lượng khách tăng đột biến sau một chương trình truyền hình thực tế, thì đó mới là bề nổi. Điều kỳ diệu thật sự là công nghệ đã đánh thức trong mỗi người dân – đặc biệt là phụ nữ, những người lâu nay chỉ đứng sau – khát vọng học hỏi và giữ gìn giá trị bản địa.

Chị Thông – người từng “không có thời gian học đàn tính” vì bận bịu với homestay, với con cái – giờ mong muốn học để chơi, để hiểu, để kể tiếp câu chuyện của dân tộc mình.

Chị Cân – vợ anh Lâm A Nâng – trước đây chỉ quanh quẩn lo bếp núc, nhưng từ khi cùng chồng phát triển các sản phẩm thiên nhiên phục vụ du lịch, chị dần trở thành gương mặt đại diện cho homestay của gia đình.

Chị Vàng Thị Nghĩa không làm homestay, không kinh doanh đặc sản, nhưng là “người kể chuyện bản” hết sức nhiệt tình mỗi khi có người lạ hỏi.

Dự án IDAP do Công ty Cổ phần KisStartup thực hiện, tự hào được đồng hành trong hành trình thay đổi ấy – từ lúc chị Thông lần đầu tập viết nội dung cho một bài đăng cho đến khi người dân bắt đầu bàn về hợp tác xã du lịch cộng đồng.

Điều khiến những người làm dự án IDAP như chúng tôi thực sự xúc động không phải là những con số hay kết quả thấy ngay, mà là khoảnh khắc nhận ra những cách làm mới đang dần hình thành ở Bản Liền. Người dân bắt đầu nghĩ đến việc thiết kế những trải nghiệm gắn với văn hóa sống và bán các nông sản, thay vì chỉ trông chờ tăng doanh thu từ số lượng homestay hữu hạn.

Chuyển đổi số, suy cho cùng, rộng hơn việc “học cách sử dụng công nghệ”. Đó là chuyển đổi tư duy từ thụ động sang chủ động, từ đơn lẻ sang liên kết, từ cắt rời văn hóa khỏi kinh tế sang gắn liền kinh tế với di sản văn hóa. Khi điều đó xảy ra, thì không chỉ Bản Liền – mà cả những vùng núi xa xôi khác cũng có thể viết lại câu chuyện phát triển của mình, bằng chính ngôn ngữ của cộng đồng và tầm nhìn của tương lai.