Xét trên một số chỉ số, chẳng hạn tổng sản phẩm quốc nội tính theo sức mua tương đương (GDP PPP), Trung Quốc đã vượt Mỹ để trở thành nền kinh tế lớn nhất thế giới. Tuy nhiên, đồng đô la Mỹ vẫn giữ vai trò thống trị trong hệ thống tài chính và thương mại quốc tế.
Tình trạng này còn tiếp diễn đến bao giờ? Trong cuốn Money Beyond Borders (tạm dịch: Tiền tệ không biên giới), xuất bản đầu năm nay, nhà kinh tế học người Mỹ Barry Eichengreen nhìn lại lịch sử tiền tệ quốc tế để lý giải vì sao những chu kỳ lên xuống của một số đồng tiền, và điều gì có thể xảy ra tới đây với đồng đô la Mỹ.
Đô la Mỹ hiện vẫn là đồng tiền thống trị trong hệ thống tài chính quốc tế. Ảnh: Pexels
Định mệnh của những đồng tiền thống trị
Cuốn sách của Eichengreen truy ngược lại nguồn gốc của những đồng tiền đầu tiên được sử dụng trên toàn cầu, đó là đồng tetradrachm của Athens thế kỷ 5 TCN; đồng denarius của La Mã thế kỷ 1-3; đồng solidus vàng của Đế quốc Byzantine thế kỷ 6-11; đồng florin vàng của Florence thời kỳ Phục Hưng thế kỷ 13-15; đồng real Tây Ban Nha thế kỷ 16-17; đồng guilder Hà Lan thế kỷ 17-18; đồng bảng Anh thế kỷ 19 đầu thế kỷ 20; và đồng đô la Mỹ từ giữa thế kỷ 20 đến đầu thế kỷ 21 hiện nay.
Tất cả những đồng tiền từng thống trị đều trở thành phương tiện thanh toán xuyên biên giới khi quốc gia phát hành chúng trở thành trung tâm thương mại lớn, ổn định về mặt chính trị và phát triển về kinh tế. Điểm chung của các đồng tiền này là duy trì được sự nhất quán về giá trị và chất lượng trong thời gian dài, tạo niềm tin cho thương nhân và giúp chúng vượt khỏi biên giới quốc gia để được lưu thông rộng rãi.
Eichengreen chỉ ra rằng "vị thế tiền tệ quốc tế không phải là vĩnh viễn". Các đồng tiền biến động lên - xuống, và chúng vẫn duy trì được vị thế của mình trong một thời gian dài, thậm chí hàng thế kỷ, sau khi quốc gia phát hành không còn là cường quốc kinh tế thống trị toàn cầu nữa. Với đồng đô la Mỹ, kịch bản đó cũng có thể xảy ra, nhưng có lẽ chưa phải trong hiện tại hay tương lai gần. Lý do bởi đồng đô la Mỹ đang có lợi thế đặc biệt (exorbitant privilege, đặc quyền quá mức) nhờ vai trò trung tâm của nó trong hệ thống tiền tệ quốc tế.
Đô la Mỹ nổi lên nhờ hệ thống Bretton Woods, hệ thống tài chính quốc tế hậu thế chiến II do các nước Đồng minh họp lại và thống nhất vào năm 1944. Các nước nhất trí bỏ chế độ bản vị vàng (neo đồng tiền của mình vào vàng) và chấp nhận neo đồng tiền của mình vào đồng đô la Mỹ (bản vị đô la), còn đô la được neo vào vàng với mức quy đổi cố định 35 đô la Mỹ mỗi ounce vàng.
Đến đầu thập niên 1970, Bretton Woods sụp đổ khi lạm phát và thâm hụt của Mỹ khiến nước này không còn duy trì được cam kết quy đổi đô la sang vàng và buộc phải thả nổi tỷ giá. Tuy nhiên, gần 30 năm vận hành theo hệ thống bản vị đô la đã đưa đồng tiền của nước Mỹ trở thành đồng dự trữ và thanh toán quốc tế khó có thể thay thế.
Hiện nay, khoảng 90% giao dịch trên thị trường ngoại hối liên quan đến đồng đô la Mỹ. Tài sản bằng đô la Mỹ chiếm phần lớn dự trữ quốc tế (57%) do các ngân hàng trung ương trên thế giới nắm giữ. Và đô la Mỹ được sử dụng để thanh toán khoảng 54% thương mại toàn cầu. Vị thế nổi bật của đồng đô la Mỹ, vì thế, liên tục được củng cố nhờ hiệu ứng mạng lưới (network effects) rất mạnh khi cả thế giới cùng sử dụng một đồng tiền chung trong giao dịch quốc tế.
Chống lại ảnh hưởng của đồng đô la Mỹ
Tuy nhiên, vị trí thống trị ấy không phải không có những rạn nứt. Ngày càng nhiều quốc gia tỏ ra bất mãn với sự thống trị của đồng đô la Mỹ. Hai đối thủ chính trị lớn của Mỹ là Nga và Trung Quốc từ lâu đã tìm cách giảm sự phụ thuộc vào đồng bạc xanh.
Nhưng, theo Eichengreen, bước ngoặt chỉ thực sự đến sau khi Nga bị loại khỏi nhiều mắt xích của hệ thống tài chính toàn cầu do cuộc xung đột với Ukraine năm 2022. Sự kiện này dẫn đến "...sự đánh giá lại trên quy mô toàn cầu về mức độ phụ thuộc vào đồng đô la Mỹ. Những quốc gia, dù chỉ nghĩ đến khả năng rất nhỏ rằng một ngày nào đó quan hệ với Mỹ có thể không còn thuận lợi, cũng bắt đầu tìm cách để tránh rơi vào hoàn cảnh như Nga," Eichengreen viết.
Nga và Trung Quốc đều thuộc khối các nền kinh tế mới nổi BRICS, hiện chiếm khoảng 29% GDP toàn cầu và 24% tổng kim ngạch xuất khẩu hàng hóa thế giới. Mặc dù chưa có đồng tiền chung (một phần vì Tổng thống Trump đe dọa sẽ trừng phạt hàng hóa các nước nếu để điều đó xảy ra, dẫn đến làm suy yếu đồng đô la Mỹ), BRICS đang theo đuổi chiến lược "phi đô la hóa Mỹ từng phần" thông qua thanh toán bằng nội tệ và hệ thống thanh toán riêng. Trong đó, sáng kiến nổi bật nhất chính là mBridge - hệ thống kết nối đồng tiền kỹ thuật số của các ngân hàng trung ương - cho phép một số nước thanh toán xuyên biên giới trực tiếp mà không cần sử dụng đồng đô la Mỹ hay cơ sở hạ tầng tài chính SWIFT truyền thống. Đến nay, tổng khối lượng giao dịch tích lũy trên toàn nền tảng đã vượt quá 55,5 tỷ đô la Mỹ, với khoảng 95% được thanh toán bằng đồng nhân dân tệ kỹ thuật số (e-CNY). Giao dịch chủ yếu thuộc về các tổ chức tài chính lớn đặt tại Thượng Hải.
Trước đó, thế giới cũng đã tìm cách giảm sự ảnh hưởng của đồng đô la Mỹ. Hệ quả rõ ràng là tỷ trọng đô la Mỹ trong dự trữ toàn cầu đã giảm từ hơn 71% vào năm 2000 xuống còn 57% hiện nay, mức thấp nhất trong hơn 20 năm.
Dự trữ ngoại hối của các quốc gia không chuyển sang những đối thủ truyền thống của đồng đô la Mỹ như đồng euro hay yên Nhật. Thay vào đó, dòng vốn dự trữ đang chảy sang các "đồng tiền phi truyền thống" của những quốc gia có nền kinh tế phát triển ổn định như đô la Canada, đô la Úc và nhân dân tệ của Trung Quốc.
Xét trên góc độ chính sách kinh tế, có nhiều lý do thuyết phục các nước đa dạng hóa đồng tiền được sử dụng trong hệ thống tài chính quốc tế. Đồng đô la là đồng tiền quốc gia của Mỹ, nên các chính sách liên quan đến đồng tiền này được hoạch định chủ yếu để phục vụ lợi ích và mục tiêu của nước Mỹ, chứ không phải của toàn bộ nền kinh tế thế giới. Một hệ thống tiền tệ đa cực, do đó, sẽ là cách tiếp cận thận trọng và bền vững, giúp các nước đáp ứng nhu cầu đa dạng của nền kinh tế toàn cầu, từ việc điều chỉnh cán cân thanh toán đến ứng phó hiệu quả với các cú sốc bất lợi.
Nhưng những nỗ lực nhằm giảm sự phụ thuộc vào đồng đô la Mỹ liệu có đủ sức làm lung lay vị thế thống trị của đồng tiền này? Hầu hết các nhà kinh tế đều cho rằng "không, ít nhất là không phải trong ngắn hạn".
Lý do, như đã nói trên, dù đôi khi bị giảm sức ảnh hưởng, đồng tiền này vẫn vững chãi ở vị trí thống trị. Theo The Economist, các nhà hoạch định chính sách đơn giản là không có công cụ để tác động đến một số vai trò sử dụng của đồng đô la Mỹ như vay nợ hoặc thương mại.
Bên cạnh đó, các đồng tiền cạnh tranh như euro hay nhân dân tệ của Trung Quốc vẫn chưa có những đặc điểm đã giúp đồng đô la Mỹ duy trì vị thế thống trị. Tại châu Âu, phần lớn trái phiếu chính phủ được phát hành bởi từng quốc gia thành viên, chứ không phải bởi Liên minh châu Âu EU. Trong khi đó, cuộc khủng hoảng nợ công ở khu vực đồng euro đã làm suy giảm sức hấp dẫn của đồng tiền chung. Còn tại Trung Quốc, chính phủ vẫn duy trì các biện pháp nghiêm ngặt để điều hành tỷ giá hối đoái, khiến dòng vốn khó chảy ra nước ngoài và làm cho đồng nhân dân tệ có tính thanh khoản thấp, không hấp dẫn các nhà đầu tư quốc tế như đồng đô la Mỹ.
Mối đe dọa ngay trong lòng nước Mỹ
Trớ trêu thay, những thách thức đe dọa sự thống trị của đồng đô la lại nằm ngay trong nội bộ nước Mỹ.
Vấn đề này đã được Viện Brookings phân tích cách đây hai năm. Đầu tiên là các biện pháp trừng phạt mà Mỹ đã tăng cường sử dụng từ năm 2010 đến nay, nói cách khác là "vũ khí hóa đồng đô la". Janet Yellen, Bộ trưởng Tài chính dưới thời Tổng thống Joe Biden, từng cảnh báo rằng đồng đô la có thể đánh mất vị thế thống trị nếu Mỹ sử dụng các lệnh trừng phạt một cách tùy tiện, hành động đơn phương và không xây dựng được một học thuyết rõ ràng về việc sử dụng sức mạnh kinh tế như một công cụ phục vụ mục tiêu chiến lược.
Trong phiên điều trần trước Uỷ ban Đánh giá kinh tế và an ninh Mỹ-Trung của Quốc hội Mỹ hồi tháng 4/2026, nghiên cứu viên cao cấp Martin Chorzempa cũng nhận định rằng, việc lạm dụng các lệnh trừng phạt kinh tế và quyền tiếp cận hệ thống tài chính-ngân hàng toàn cầu do Mỹ dẫn dắt sẽ khiến hiệu quả của những công cụ này suy giảm theo thời gian, từ đó có thể tạo cơ hội để Trung Quốc từng bước bào mòn vị thế của đồng đô la Mỹ.
Mỗi lần Mỹ sử dụng quyền lực tài chính để gây sức ép, các nước bị tác động có thêm một lý do để tìm kiếm phương án thay thế. Các quốc gia khác cũng có thể nhận ra rằng phụ thuộc quá nhiều vào đô la Mỹ và hệ thống tài chính phương Tây tạo ra rủi ro địa chính trị. Nếu xu hướng này kéo dài và đủ lớn, mạng lưới phụ thuộc vào đồng đô la Mỹ có khả năng dần bị phân mảnh thành nhiều mạng lưới, tiền tệ và cơ chế thanh toán khác nhau. Khi đó, chính quyền lực tài chính vốn giúp các biện pháp trừng phạt hiệu quả sẽ bị suy giảm.
Mối đe dọa thứ hai đối với vị thế của đồng đô la Mỹ nằm ở các khoản nợ và sự kém hiệu quả của chính quyền Mỹ. Các nhà phân tích của Viện Brookings quan sát thấy chính sách tài khóa của Mỹ thiếu tính kỷ luật, trong khi tỷ lệ nợ trên GDP liên tục tăng lên những mức cao chưa từng có. Số liệu của Cục Quản lý Hành chính và Ngân sách Mỹ cho thấy năm 2025 quy mô nợ quốc gia đã chiếm trên 120% GDP, trong khi tỷ lệ này chỉ ở mức 55–60% vào đầu những năm 2000.
Cả ba tổ chức xếp hạng tín nhiệm lớn nhất thế giới gồm Standard & Poor's, Fitch Ratings, và Moody's Ratings đều đã hạ mức tín nhiệm dài hạn của Mỹ. Những bất đồng về việc phân bổ ngân sách thậm chí đã khiến chính phủ Mỹ nhiều lần phải đóng cửa. Nếu bất ổn chính trị tiếp tục gia tăng, niềm tin của nhà đầu tư vào đồng đô la Mỹ cũng có thể bị bào mòn. Đầu năm nay, The Economist nhận định rằng thật khó để trái phiếu kho bạc Mỹ được xem là nơi trú ẩn an toàn cho các nhà đầu tư khi Chính phủ Mỹ lại là nguồn cơn gây ra sự bất ổn.
Mối đe dọa thứ ba đối với vị thế của đồng bạc xanh là công nghệ. Những đổi mới trong công nghệ thanh toán có thể làm giảm vai trò của đồng đô la Mỹ trong nền kinh tế toàn cầu. Từ trước tới nay, các giao dịch giữa những đồng tiền khác nhau thường chậm, tốn kém và khó theo dõi theo thời gian thực. Việc quy đổi sang đô la Mỹ giúp các bên dễ dàng xác định giá trị giao dịch hơn so với những đồng tiền ít được sử dụng.
Nhưng giờ đây, các nền tảng như mBridge của Trung Quốc, hay những sáng kiến thanh toán xuyên biên giới thông qua mã QR của các nước Đông Nam Á, và trục Nam Á-Đông Á đang khiến sự phụ thuộc vào các đồng tiền trung gian giảm đi. Các loại tiền kỹ thuật số của ngân hàng trung ương (CBDC) cũng có thể làm đảo lộn vai trò "trung gian" của đồng đô la Mỹ bằng cách giảm thời gian thanh toán, khiến cho việc giao dịch các loại tiền tệ không phải đô la Mỹ trở nên rẻ hơn và dễ dàng hơn.
Trước những tiến triển công nghệ dồn dập đó, Cục Dự trữ Liên bang Mỹ cũng xây dựng FedNow, một mạng lưới thanh toán tức thời, nhưng nhiều chuyên gia nhận định rằng Mỹ có thể tụt hậu so với phần còn lại của thế giới về công nghệ thanh toán.
Như Jared Cohen, Giám đốc Viện Toàn cầu Goldman Sachs nhận xét , "Nếu vị thế của đồng đô la Mỹ thay đổi, đó sẽ là sự tiến hóa chứ không phải là cuộc cách mạng." Nói cách khác, đồng đô la Mỹ sẽ không sụp đổ chớp nhoáng, nhanh chóng và mang tính đảo lộn như một cuộc cách mạng, mà sẽ là một quá trình xói mòn tự nhiên, thầm lặng và lâu dài.
Phong Du tổng hợp
---
Tài liệu tham khảo:
This history of currencies suggests the US dollar’s dominance may fade – but it will happen slowly". The Conversation, 30/7/2026. https://theconversation.com/this-history-of-currencies-suggests-the-us-dollars-dominance-may-fade-but-it-will-happen-slowly-287572
The dollar’s dominance is being challenged more and more. The Economist, 12/11/2025. https://www.economist.com/the-world-ahead/2025/11/12/the-dollars-dominance-is-being-challenged-more-and-more
The changing role of the US dollar. Brookings, 23/8/2024. https://www.brookings.edu/articles/the-changing-role-of-the-us-dollar/
If the US dollar's dominance fades, here's what might replace it. American Banker, 15/5/2025. https://www.americanbanker.com/opinion/if-the-us-dollars-dominance-fades-heres-what-might-replace-it
Brazil nixes BRICS currency, eyes less reliance on 'mighty' dollar. Reuters, 13/2/2025. https://www.reuters.com/markets/currencies/brazil-nixes-brics-currency-eyes-less-reliance-mighty-dollar-2025-02-13/
China-dominated central bank digital currency platform touts largest transactions to date. South China Morning Post, 22/7/2026. https://www.scmp.com/business/banking-finance/article/3361433/china-dominated-central-bank-digital-currency-platform-touts-largest-transactions-date
Why biggest threat to US global dollar dominance may well be Washington itself, South China Morning Post, 17/4/2026. https://www.scmp.com/news/us/economy-trade-business/article/3350382/why-biggest-threat-us-global-dollar-dominance-may-well-be-washington-itself
Hearing on "Pricing the Future: China's Ambitions for Commodity Derivatives Markets". USCC. 16/4/2026. https://www.uscc.gov/hearings/pricing-future-chinas-ambitions-commodity-derivatives-markets
Don’t Bet Against the Dollar. Foreign Policy, 10/6/2026. https://foreignpolicy.com/2024/06/10/brics-currency-dollar-yuan-united-states-economy/