Dòng rác thải tấm pin năng lượng mặt trời tăng nhanh sẽ đi về đâu

Ngô Hà

Ngành năng lượng mặt trời tăng trưởng nhanh nhưng lại chậm chuẩn bị cho ngày những tấm pin năng lượng trở thành rác. Và dòng rác này ngày càng tăng đáng kể.

Sau cơn giông lớn kèm mưa đá hồi tháng Ba, những tấm pin năng lượng mặt trời trên mái nhà chị Nga (Hà Đông, Hà Nội) nứt kính, phát điện chập chờn nên chị quyết định thay cả thể mười tấm pin đã lắp được 6 năm.

Nhưng chị bối rối đi tìm chỗ vứt bỏ vì "mọi người bảo pin này có kim loại nặng, không được mang vứt", chị Nga nói. Chị gọi điện hỏi bên thi công từ sáu năm trước đến xử lý, nhưng chính họ trả lời cũng không biết phải mang đống pin cũ này đi đâu: "Chúng tôi chỉ lắp, không thu".

Loay hoay tìm trên 5-6 trang web chị mới thấy thông tin một xưởng đồng nát ghi "thu mua tái chế pin năng lượng mặt trời cũ". Dũng, thợ thu gom pin mặt trời, đến trèo lên tầng mái, thoăn thoắt tháo dỡ nhưng kiểm tra xong chỉ nhận mua 5 tấm pin vẫn có thể sửa thành pin tái sử dụng. Còn những tấm hỏng hoàn toàn mang bỏ đi đâu? Dũng đề nghị "cháu mua lại với giá đồng nát nhé."

Giá trị tài nguyên nếu chịu tái chế "tích tiểu thành đại"

Các tấm pin năng lượng mặt trời "hết đát" đứng ở ranh giới giữa một nguồn nguyên liệu còn giá trị và một nguồn chất thải tiềm ẩn rủi ro. Khi còn nguyên vẹn, nhiều vật liệu tạo nên tấm pin được "khóa" trong cấu trúc nhiều lớp như bánh sandwich, giúp pin trụ được nhiều năm dưới nắng mưa. Tuy nhiên, chính các lớp khóa này lại khiến việc phân tách và thu hồi, tái chế vật liệu trở nên phức tạp.

Để cải thiện hiệu suất của pin, nhà sản xuất đặt thêm vào cạnh các tế bào silic một lượng nhỏ kim loại nặng như cadimi (Cd) và chì (Pb). Chúng được dán chặt với nhau trong một lớp màng chỉ dày khoảng 0,2 mm. Những kim loại này có khả năng trở thành nguồn ô nhiễm nếu lớp bảo vệ bị phá vỡ trong quá trình tháo dỡ, nghiền hoặc xử lý không đúng cách.

Nhưng đây cũng là nguồn nguyên liệu tốt nếu biết thu gom "tích tiểu thành đại". "Nhôm trong các tấm pin năng lượng mặt trời nhập khẩu từ Trung Quốc là những loại có chất lượng rất tốt, ngay cả Việt Nam cũng chưa sản xuất được", TS Đỗ Thế Cần (Khoa Cơ khí, Đại học Bách khoa Đà Nẵng) nói. Lớp kính cường lực cũng có thể tái sử dụng cho những lĩnh vực khác như nông nghiệp, xây dựng hoặc kỹ thuật dân dụng. Ngoài ra, các kim loại như bạc và đồng, dù có hàm lượng rất thấp, nhưng nếu thu hồi vẫn hữu ích.

Đơn cử, trong một nghiên cứu thu hồi vật liệu trên hơn 300 tấm pin, ông đã lấy được 750 kg nhôm, 60 kg kim loại hỗn hợp (bạc, đồng, ...), 900 hộp điện và dây dẫn đồng, tức thu hồi khoảng hơn 90% kim loại trên pin. Thử nghiệm được thực hiện tại 5RTech, một doanh nghiệp hình thành từ kết quả nghiên cứu trong trường đại học (spin-off), do anh Cần đồng sáng lập. Chưa kể, ông tính toán, với lượng pin tạo ra 1 MW, việc tái chế sẽ giúp giảm khoảng 1,2 tấn CO₂ phát thải so với mang đi chôn lấp.

Tái chế là con đường bắt buộc để biến hàng triệu tấm pin hết hạn từ chỗ là gánh nặng môi trường thành nguồn tài nguyên mới.

Tại sao ít nơi tái chế?

Trước mắt, với những người thu gom nhỏ lẻ như Dũng, những tấm pin hỏng mang về chỉ cậy lấy được viền nhôm. Dũng giải thích với chị Nga, "phần thân pin xưởng cháu không làm gì được, xếp thành chồng để chật kho thôi".

Theo quan sát của TS. Thế Cần, hiện có rất ít cơ sở tái chế pin năng lượng mặt trời. Thậm chí, có những doanh nghiệp đã liên hệ đến spin-off của mình để nhờ thu mua tái chế hàng nghìn tấm pin đã "hết đát". "Mình phải giải thích là họ đã nhầm, công ty mình không tái chế pin mà chỉ thiết kế các dây chuyền công nghiệp tái chế thôi, nhưng sự nhầm lẫn ấy cho thấy là bây giờ khó tìm chỗ tái chế", ông Cần nói.

Cùng có quan sát tương tự sau khi lắp đặt điện mặt trời mấy năm qua, chị Nguyễn Thùy Ngân, Giám đốc Phát triển Bền vững tại Công ty SolarBK, doanh nghiệp đang có thị phần lớn trong lắp đặt điện mặt trời mái nhà, nhận xét "thị trường các tấm pin mặt trời cần xử lý dường như vô hình vì chúng ta không nhìn thấy những tấm pin vứt bỏ". Nhiều người lắp đặt và nghĩ vòng đời khá dài, tái chế "ở thì tương lai, phải 10-20 năm nữa", chị nói.

Trong khi đó, một nghiên cứu của Đại học Bách khoa Hà Nội, công bố năm 2024, dựa trên phân bố tuổi thọ do các lỗi ban đầu và lỗi giữa vòng đời của những tấm pin mặt trời đã được lắp đặt tại Việt Nam kể từ năm 2018, khi năng lượng mặt trời bùng nổ, lượng chất thải tấm pin mặt trời ước tính đạt 4-8 nghìn tấn/năm, đến 2020 tích lũy thành khoảng 20 nghìn tấn [4].

Kể từ sau mốc thời gian này, lượng pin thải được ước tính tiếp tục tăng với tốc độ khoảng 7%/năm trong giai đoạn 2020-2022, và tăng lên 10% trong giai đoạn 2023-2030, sau đó vượt mốc 50.000 tấn/năm vào 2035-2036, và đạt mức đỉnh gần 130 nghìn tấn/năm vào năm 2045.

Hàng trăm nghìn tấn pin hỏng hóc tới đây sẽ đi đâu khi chưa có nơi tái chế? Ngay lúc này, dù chưa có các đợt thải bỏ pin ồ ạt do hết niên hạn thì lượng pin thải ra từ các tấm bị lỗi kỹ thuật do vận chuyển, hỏng hóc, thiên tai như trường hợp của chị Nga đã tích lại nhiều nhưng chưa có thống kê đầy đủ.

Dũng kể, mỗi lần thu pin cũ mang về sửa để tái sử dụng, anh cũng đành "cất số hỏng hóc tạm trong góc kho" chứ chưa biết tái chế ở đâu. Anh cho biết thêm, có những kho ở miền Bắc đã cất tới gần 5.000 tấm pin hỏng cần xử lý.

Dù vậy, xét về kinh tế, việc chưa có nơi tái chế nhưng lượng pin thải loại đang tăng nhanh có thể trở thành cơ hội cho những doanh nghiệp đi trước, TS. Cần phân tích. Ông nhớ lại, chỉ hai năm trước, chi phí thu mua tái chế mỗi tấm pin đều lớn, khiến cho mô hình tính toán tài chính của 5RTECH bị lỗ. "Hồi đó để thử nghiệm, chúng tôi chỉ mua được vài trăm tấm pin nên chi phí thu mua và xử lý cũng lên tới 500.000 đồng/tấm, trong khi vật liệu thu hồi được lại chỉ có giá trị từ 150.000–200.000 đồng, tùy loại và tình trạng." Nhưng đến 2026, bài toán kinh tế đã thay đổi.

"Hiện nay pin hỏng nhiều nên giá thu mua xuống rất thấp, chỉ bằng 1/3 đến 1/4 so với trước kia. Phần đầu tư cũng xuống thấp do những cải tiến công nghệ trong hai năm qua", TS. Cần nói. Ông ước tính, với công nghệ tái chế hiện nay, có thể "bắt đầu có lãi" nếu quy mô xử lý từ 18.000 – 20.000 tấm pin một năm.

"Trong trường hợp này, có ba yếu tố quyết định tính kinh tế của tái chế pin mặt trời", ông phân tích.

Thứ nhất, phải tái chế nhiều để giảm chi phí trên mỗi tấm pin. Một nhà máy xử lý 100 tấm pin mỗi ngày sẽ có lợi thế chi phí hơn nhiều so với nhà máy chỉ xử lý 50 tấm. Nhưng hiện nay, lượng pin được thu gom để tái chế còn quá ít, khiến nhà máy khó vận hành đủ công suất. "Một tháng 30 ngày không thể chỉ để máy chạy vài ngày rồi đắp chiếu", TS. Cần nói.

Thứ hai, đầu tư vào công nghệ để thu hồi những vật liệu tinh khiết có thể bán với giá cao hơn, chẳng hạn bạc hoặc silicon tinh khiết. Hai vật liệu này chiếm tỷ lệ rất nhỏ, gần như không thể nhìn thấy bằng mắt thường (chỉ 5-6% khối lượng) có thể đem lại tới hơn một nửa giá trị tái chế [1]. Tuy nhiên, để thu được vật liệu càng tinh khiết thì dây chuyền tái chế càng cần nhiều bước xử lý phức tạp và đắt đỏ.

Theo TS. Đỗ Thế Cần, các dây chuyền hiện nay của 5RTECH có chi phí khoảng 2-3 tỷ đồng nhưng chỉ xử lý đến bước làm ra hỗn hợp kim loại và phi kim thô. Đây cũng là mức độ một doanh nghiệp trong lĩnh vực luyện kim cần, bởi họ có thể tự xử lý tiếp hỗn hợp kim loại trong lò luyện của mình. Còn nếu muốn phân tách vật liệu tốt hơn, chi phí đầu tư dây chuyền "có thể lên tới vài chục tỷ".

 

 

Thử nghiệm quy trình tái chế, thu hồi vật liệu trên dây chuyền của 5RTECH. Video: T.Hải

Phân tích của Energy Solutions Intelligence với các thị trường tái chế pin mặt trời ở Bắc Mỹ và châu Âu cũng chỉ ra, các tấm pin sản xuất năm 2010 chứa lượng bạc tính trên mỗi watt cao gấp khoảng 2–3 lần so với tấm pin sản xuất năm 2026. Điều này có nghĩa là những nhà tái chế thu gom được những lứa pin đầu tiên hết vòng đời sẽ có lợi thế hơn. Càng về sau sẽ càng phải thu gom, tái chế với khối lượng nhiều hơn để đạt được cùng mức thu hồi vật liệu quý [1] [2].

Thứ ba là khoản tiền mà nhà sản xuất đóng góp trong cơ chế Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) đủ lớn để tạo động lực cho việc thu gom, xử lý và tái chế pin. EPR là cơ chế bắt buộc hoặc khuyến khích nhà sản xuất chịu trách nhiệm đối với sản phẩm không chỉ trong lúc sản xuất và bán ra, mà cả sau khi sản phẩm trở thành chất thải. Hiện nay, trong nhóm hàng điện-điện tử, chi phí tái chế được quy định cho tấm pin năng lượng mặt trời đang thuộc loại thấp nhất, chỉ 4.000 đồng/kg. Để so sánh, mức chi phí tái chế theo quy định dành cho bóng đèn compact cao hơn 1,5 lần, cho bao bì carton cao hơn 2,3 lần [3].

Tại Bắc Mỹ và châu Âu, chi phí EPR mà nhà sản xuất phải trả để bù đắp cho việc tái chế một tấm pin mặt trời rơi vào khoảng 0,05–0,50 euro/kg (khoảng 1.400–14.000 đồng/kg). Tuy nhiên, EU yêu cầu nhà sản xuất phải có trách nhiệm phải thu hồi tới 85% và tái chế hoặc tái sử dụng 80% số lượng tấm pin mặt trời hằng năm [1][2]. Với nghĩa vụ thu hồi lớn như vậy, mức phí EPR có thể xuống thấp mà vẫn giúp doanh nghiệp châu Âu bù đắp được chi phí.

Theo TS. Cần, Việt Nam hiện chỉ yêu cầu thu hồi để tái chế 3% khối lượng pin đưa ra thị trường, quá ít để tạo nguồn pin thải đủ lớn cho doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư nhà máy, công nghệ và mạng lưới thu gom.

Đánh giá của Tổ chức hợp tác quốc tế Đức (GIZ) năm 2023 cho thấy, nhìn chung, sự tăng trưởng của ngành năng lượng tái tạo Việt Nam "không đi kèm với sự phát triển tương đương về hạ tầng xử lý cuối vòng đời" [5].

Cứ xếp lại trong kho vì ... khó phân loại

Mặt khác, các doanh nghiệp vẫn đang lúng túng trong phân loại pin. Các doanh nghiệp thuộc Hiệp hội Điện gió và Điện mặt trời Bình Thuận chia sẻ với phóng viên Tia Sáng hồi 9/2024 rằng, lúc đó vì chưa rõ phân loại các tấm pin hỏng là "chất thải nguy hại", "chất thải điện tử" hay "chất thải công nghiệp" và chưa có hướng dẫn riêng cho chất thải pin mặt trời, họ buộc phải lưu kho theo quy định nghiêm ngặt nhất (không quá 12 tháng cho nguồn phát sinh chất thải nguy hại). Tuy nhiên, khi thời gian lưu kho kết thúc, cũng chưa có quy định mới về phương án xử lý tiếp theo, nên họ lại xin... gia hạn tiếp tục lưu kho.

Đến giữa tháng 8/2026, trong chuyến khảo sát các nhà máy năng lượng tái tạo ở các tỉnh miền Trung như Quảng Trị, Quảng Ngãi, Đà Nẵng, phóng viên Tia Sáng vẫn nhận được câu trả lời tương tự về việc "cất những tấm pin hỏng vào kho, chờ hướng dẫn cụ thể".

Đại diện của một doanh nghiệp năng lượng mặt trời chia sẻ, do chưa có hệ thống phân loại, dán nhãn để xác định tấm pin chứa gì và nên xử lý thế nào, nên nếu muốn tự phân loại, doanh nghiệp phải kiểm nghiệm độc tố. Việc này vừa tốn kém khi số lượng tấm pin hỏng ít, vừa có thể cho kết quả thiếu chính xác. Vì vậy, nhiều đơn vị chọn cách mặc định xem chúng là chất thải nguy hại, khiến chi phí xử lý và tái chế tăng lên. Trong khi đó, "rất cần phân loại pin silicon tinh thể thế hệ mới và các tấm pin thế hệ rất cũ hoặc pin màng mỏng CdTe có thể gây nguy hại", doanh nghiệp này nêu vấn đề. Pin màng mỏng CdTe chứa cadmium, một kim loại độc, cần được thu gom và xử lý theo quy trình chặt chẽ hơn.

Nếu toàn bộ pin silicon tinh thể bị xếp vào nhóm chất thải nguy hại, việc tiếp nhận và xử lý sẽ chỉ được thực hiện bởi các đơn vị có giấy phép phù hợp. Trong bối cảnh số đơn vị đáp ứng điều kiện này còn rất ít, ngay cả những tấm pin không chứa vật liệu nguy hại đáng kể cũng có thể phải lưu kho trong thời gian dài, thay vì được đưa đi tái chế hoặc xử lý.

Theo nghiên cứu khảo sát tám trang trại điện mặt trời của Viện Năng lượng (Bộ Công Thương) và UNDP năm 2021, trong 28 triệu tấm pin đã lắp đặt, hơn 95% là pin silicon tinh thể và dưới 5% là pin màng mỏng (trong đó một phần là pin màng mỏng CdTe) [6].

Nhu cầu tất yếu trong một vài năm tới

Nhu cầu tái chế "đang đến nhanh hơn chúng ta tưởng", TS. Đỗ Thế Cần nhận định. Cũng giống như người tiêu dùng không bao giờ chờ đến khi điện thoại di động hỏng rồi mới nâng cấp lên dòng điện thoại đời mới, những hộ gia đình mua pin mặt trời từ cách đây một thập kỷ với những tấm pin công suất chưa tới 400Wp đang bắt đầu chuyển sang các tấm pin mới công suất cao hơn, lên tới 600 - 700 Wp, trong khi giá thành chỉ bằng một nửa.

Sau chục năm phát triển điện mặt trời "có lẽ một vài năm nữa sẽ thêm nhiều nơi bắt đầu cần tái chế", chị Nguyễn Thùy Ngân của công ty SolarBK cùng quan điểm. Về phía mình, trước quy định yêu cầu nhà sản xuất phải có trách nhiệm thu gom tái chế pin mặt trời và sự quan tâm của nhiều doanh nghiệp lắp đặt điện mặt trời, chị cho biết tới đây SolarBK sẽ xây dựng một nhà máy tái chế pin.

Chị Ngân tiết lộ, trong giai đoạn đầu, nhà máy tái chế sẽ "chỉ làm ở quy mô nhỏ thôi" và "không đặt nặng về hiệu quả doanh thu". Mục đích chính là để đảm bảo với khách hàng rằng quá trình sử dụng tấm pin mặt trời mà SolarBK cung cấp "xanh từ đầu đến cuối".

Tuy nhiên, với các xưởng tái chế độc lập, bài toán đầu tư lại không dễ. Thiếu thông tin về nguồn thu gom, thiếu cơ chế "dán nhãn" để phân loại đơn giản các tấm pin lưu kho của doanh nghiệp lớn, và mức chi phí EPR chưa đủ mạnh khiến đầu tư vào tái chế pin mặt trời vẫn còn nhiều bất định.

Thực tế này đã được xác nhận trong nghiên cứu của Đại học Bách khoa Hà Nội. "Cho đến nay vẫn chưa có luật hoặc chính sách nào hỗ trợ việc xử lý và tái chế loại chất thải này, khiến nó kém hấp dẫn đối với bất kỳ nhà đầu tư nào", nghiên cứu viết.

Tài liệu trích dẫn trong bài:

[1] Energy Solutions Intelligence. (8/2026). Solar Panel Recycling Costs in 2026: $/Panel Breakdown, Technologies & Recycling Centers. Retrieved from https://energy-solutions.co/articles/sub/solar-panel-recycling-costs-centers-2026

[2] Sophie Hinterholzer, Maximilian Oitzinger, Sebastian Zwickl-Bernhard, (2026), "Capacity planning for solar module recycling in the EU: Optimal country-specific strategies and raw material price sensitivities" Solar Energy Materials and Solar Cells, Volume 304, 2026, 114403, ISSN 0927-0248, https://doi.org/10.1016/j.solmat.2026.114403

[3] Thông tư 24/2026/TT-BNNMT của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Quy định chi tiết, hướng dẫn thi hành một số điều của Nghị định số 110/2026/NĐ-CP về trách nhiệm tái chế sản phẩm, bao bì và trách nhiệm xử lý chất thải của nhà sản xuất, nhập khẩu, có hiệu lực từ ngày 25/5/2026, https://vanban.chinhphu.vn/?pageid=27160&docid=218478&classid=1&typegroupid=6

[4] Tran Phuong Ha, Ha Vinh Hung, Nguyen Duc Quang, Vu Minh Trang, Dao Duy Nam, Dinh Le Phuong Anh, Nguyen Thi Thu Huyen, Huynh Trung Hai (2024). Waste solar panel generation in Viet Nam: waste estimation and management orientation. Vietnam Journal of Science and Technology, ISSN 2525-2518, Vol 62 (3), 2024, pp 539-550, Scopus, Q4, https://doi.org/10.15625/2525-2518/19251.

[5] GIZ. (4/2023), Báo cáo phân tích về Tái chế chất thải tấm quang năng, https://www.esp.org.vn/vi/item-detail/bao-cao-phan-tich-ve-tai-che-chat-thai-tam-quang-nang-cirts/

[6] Viện Năng Lượng, UNDP. (12/2021), "End-of-life solutions for solar photovoltaics and wind power systems in Viet Nam", https://www.undp.org/vietnam/publications/end-life-solutions-solar-photovoltaics-and-wind-power-systems-viet-nam