Tại Việt Nam cũng như trên thế giới, AI đã nhanh chóng trở thành trợ thủ viết lách trong các lớp học, doanh nghiệp và tòa soạn. Văn phong của những ai lạm dụng AI hỗ trợ viết thường khá giống nhau: chuyển ý gãy gọn, kết luận nghe hợp lý, nhưng lại thiếu dấu ấn con người trong đó.
Vấn đề của việc nhờ AI viết không chỉ nằm ở những cụm từ lặp đi lặp lại, lối lập luận tương phản quá gãy gọn hay kết luận có phần phóng đại. Tất cả chúng mới là biểu hiện bên ngoài. Điều quan trọng hơn là chúng ta đang nhầm lẫn giữa sự trôi chảy của văn bản với tư duy thực sự.
Sự cám dỗ khó cưỡng
Những ý tưởng cốt lõi đã được vạch sẵn đồng nghĩa với việc mạch tư duy của người viết và người đọc cũng bị máy móc ngầm quyết định. Thiết kế ảnh: Ngô Hà
Các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) tạo ra văn bản dựa trên những khuôn mẫu ngôn ngữ, dữ liệu huấn luyện, câu lệnh đầu vào và lựa chọn thiết kế từ nhà phát triển phần mềm. Chúng rất giỏi trong việc tạo ra câu văn nối "nghe có vẻ hợp lý" dựa trên những gì đã được viết trước đó. Khi ngày càng có nhiều người yêu cầu các công cụ AI viết rõ ràng, chuyên nghiệp hoặc trung tính hơn, kết quả tạo ra sẽ dần na ná nhau.
Một người dùng AI thành thạo có thể yêu cầu AI viết cho mình theo giọng văn, cấu trúc và mức độ trang trọng khác nhau. Tuy nhiên, thiết lập mặc định của văn bản do AI viết thường không có tính cụ thể hoặc ngôn ngữ chuyên ngành. Nó có khuynh hướng tạo ra những câu văn mà đa số mọi người thấy ổn.
Đối với những công việc mang tính sự vụ hằng ngày, điều đó có thể là đủ. Một bản tóm tắt cuộc họp, một email lịch sự, một thông báo đơn giản hay một bản dịch thô đều không cần phải nghe quá độc đáo. Nhưng với những bài diễn thuyết trước công chúng, tranh luận công khai, tác phẩm báo chí, bình luận học thuật hay tư vấn chuyên môn thì lại khác. Trong những thể loại này, người viết phải chủ động quyết định điều gì mà họ muốn độc giả lưu tâm thông qua cách nhấn nhá, đưa ví dụ, phản biện và dùng từ. Chính những yếu tố này lại là thứ mất đi với cách hành văn và câu từ trơn tru của AI.
AI có thể coi những cách diễn đạt mang tính địa phương hoặc quá chuyên biệt là "lỗi" cần sửa. Nhưng trong một bản đề xuất chính sách, tóm tắt nghiên cứu hay báo cáo chuyên môn, những chi tiết đó có thể rất quan trọng. Chúng có thể hàm chứa cảnh báo, giả định hoặc quy kết trách nhiệm mà cách diễn đạt chung chung sẽ không thể nêu bật được.
AI có thể tạo ra văn bản trôi chảy trước khi người viết phải động não. Khi công cụ có thể tạo ra bản nháp rõ ràng chỉ trong vài giây, cám dỗ để AI tự chấp bút là rất lớn. Lúc này đây, người dùng chỉ cần biên tập lại ý tưởng ban đầu của máy móc. Nhưng một khi cấu trúc, giọng điệu và trật tự ý tưởng đã được cỗ máy định hình sẵn, người dùng sẽ khó thoát khỏi khung tham chiếu đã được thiết lập. Họ sẽ rất ngại thay đổi điều đã bày sẵn.
Con người vẫn phải giữ vị trí gác cổng
Theo tôi, câu hỏi quan trọng không phải là có nên dùng AI hay không (vì với nhiều người, câu hỏi này không còn thực tế) mà là nên để AI tham gia từ bước nào.
Không nên yêu cầu máy móc đưa ra nhận định mà bản thân bạn chưa tự quyết được. Thiết kế ảnh: Ngô Hà
Khi bạn yêu cầu AI thực hiện toàn bộ công việc trước, rồi mới chỉnh sửa kết quả sau, AI nhiều khả năng sẽ tạo ra một văn bản dễ đọc, thậm chí có vẻ chuyên nghiệp. Nhưng với những ý tưởng cốt lõi đã được AI vạch sẵn, mạch tư duy của người viết và người đọc đã bị máy móc ngầm quyết định.
Quy trình tốt hơn nên bắt đầu từ trước khi nhập câu lệnh. Với cùng ý định như ví dụ phía trên, người viết nên tự xây dựng dàn ý, quyết định luận điểm, lựa chọn ví dụ, xác định đối tượng độc giả và cách triển khai mạch ý. Sau đó, họ mới sử dụng AI để hỗ trợ hoàn thiện phần việc còn lại.
Lúc đó, AI có thể phát huy giá trị. Nó có thể chỉ ra các luận điểm còn yếu, những đoạn chuyển ý chưa rõ ràng trong tư duy của tác giả, bối cảnh bị thiếu, cũng như những câu văn cần làm cho rõ nghĩa hơn mà không làm mất đi các chi tiết quan trọng.
Đây là một nguyên tắc mang tính ứng dụng cao để đảm bảo rằng suy nghĩ của chính tác giả và cấu trúc bài luôn được ưu tiên hơn sự trau chuốt đơn thuần về mặt từ ngữ.
Dùng AI mà không đánh mất chủ đích và sắc thái riêng
Cách thiết kế công cụ AI cũng rất quan trọng. Các hệ thống AI nên giúp người dùng kiểm tra, đối chiếu và điều chỉnh nhận định của mình, thay vì chỉ tạo ra những sản phẩm hoàn chỉnh, trau chuốt. Tuy nhiên, nguyên tắc gác cổng vẫn phải do người dùng thiết lập - đừng yêu cầu máy móc đưa ra nhận định mà bản thân bạn chưa tự quyết được.
Kỹ năng tương lai là biết cách sử dụng AI sao cho không đánh mất chủ đích, sắc thái riêng. Thiết kế ảnh: Ngô Hà
Song song với đó, các trường đại học, tòa soạn và nơi làm việc không nên coi mọi hỗ trợ của AI là gian lận, nhưng cũng không nên chấp nhận mọi sản phẩm từ AI tạo ra một cách vô điều kiện. Ranh giới quan trọng nằm ở việc nhìn nhận xem AI đang hỗ trợ hay thay thế người viết. Nếu người viết dùng AI hỗ trợ biên tập, phản biện, dịch thuật hoặc góp ý cấu trúc, bài viết của họ có thể chặt chẽ hơn. Nhưng nếu giao phó phán đoán ban đầu cho máy móc, sản phẩm rất có thể sẽ bị yếu đi.
Tôi cho rằng Việt Nam không cần sao chép tư duy về năng suất của Thung lũng Silicon hay lo ngại về gian lận từ các đại học phương Tây. Người Việt có thể xây dựng cách tiếp cận riêng đối với việc viết lách có AI hỗ trợ - bằng cả tiếng Việt và tiếng Anh - đủ mạch lạc cho giao lưu toàn cầu nhưng vẫn bám sát bối cảnh và cách tư duy của người Việt.
AI có thể giúp việc viết và giao tiếp rõ ràng hơn. Công cụ này có thể giúp người Việt tự tin hơn khi tham gia các cuộc thảo luận toàn cầu, nhưng sự rõ ràng không đồng nghĩa với sự tự chủ trong ý tưởng và câu chữ.
Kỹ năng tương lai của người Việt không phải là giao tiếp không cần dùng AI mà là biết cách sử dụng công cụ này sao cho không đánh mất chủ đích, sắc thái riêng, hay giúp những câu chữ "có phần vụng về" thành khởi đầu quan trọng trong việc thiết lập luận điểm.