Stradivari chế tác hơn 1.100 nhạc cụ trong đời, nhưng hiện chỉ còn lại khoảng 650 chiếc. Mỗi cây đàn từ thế kỷ 18 còn lại đều được giới sưu tập và nghệ sĩ săn đón, nhiều cây có giá hàng chục triệu USD.
Ví dụ, cây đàn Baron Knoop được chế tạo trong thời kỳ hoàng kim của Stradivari (từ năm 1700 đến năm 1725) có giá bán lên tới 23 triệu USD vào năm ngoái.
Trong nghiên cứu công bố trên tạp chí Dendrochronologia gần đây, các nhà khoa học Ý phát hiện những cây vĩ cầm mà Stradivari (1644–1737) chế tác trong giai đoạn đỉnh cao sự nghiệp của ông hầu như đều được làm từ cây vân sam Na Uy (Picea abies) mọc trong khu rừng Val di Fiemme thuộc dãy núi Dolomite của Ý. Những cây vĩ cầm Stradivarius (tên Latinh hóa của nghệ nhân Stradivari) nổi tiếng nhờ kỹ thuật chế tác thủ công bậc thầy và chất lượng âm thanh vượt trội.
"Đây là một nghiên cứu toàn diện, đặc biệt là những kết luận về niên đại và nguồn gốc của gỗ rất rõ ràng", Valerie Trouet, chuyên gia xác định tuổi của cây tại Đại học Arizona (Mỹ), người không tham gia vào nghiên cứu, nhận định. "Tôi cho rằng nghiên cứu này đã góp phần khép lại một phần cuộc tranh luận về Stradivari."
Cây đàn Baron Knoop được chế tạo trong thời kỳ hoàng kim của Stradivari (từ năm 1700 đến năm 1725) có giá bán lên tới 23 triệu USD vào năm ngoái. Ảnh: Wikipedia
Stradivari mở một xưởng sản xuất đàn tại Cremona, Ý. Ngoài đàn violin, ông cũng chế tạo đàn hạc, đàn guitar, đàn viola và đàn cello với tổng cộng hơn 1.100 nhạc cụ. Khoảng 650 trong số đó vẫn tồn tại đến ngày nay. Ngoài ra, hàng nghìn cây vĩ cầm đã được chế tác để tưởng nhớ Stradivari, sao chép mẫu của ông và mang nhãn hiệu "Stradivarius". Do đó, việc một cây vĩ cầm mang nhãn hiệu Stradivarius không liên quan đến việc nhạc cụ đó có phải là sản phẩm của Stradivari hay không.
Một đặc điểm góp phần tạo nên âm thanh độc đáo của những cây vĩ cầm Stradivarius chính là mặt cộng hưởng (soundboard), hay mặt trên (top plate). Bộ phận này rung lên và khuếch đại âm thanh khi người chơi kéo dây đàn. Mật độ, độ cứng và tính đồng nhất của gỗ đều ảnh hưởng đến chất lượng âm thanh, định hình âm sắc, độ vang và dải động của tiếng đàn. Tuy nhiên, nguồn gốc loại gỗ được Stradivari dùng để làm mặt đàn từ lâu vẫn là điều bí ẩn.
Theo một giai thoại phổ biến của người Ý, một nghệ nhân làm đàn vĩ cầm đã tìm thấy cây gỗ hoàn hảo để chế tác nhạc cụ giữa những khu rừng trên vùng núi cao của nước này, nhưng nó sắp sửa được dùng cho mục đích khác. Sau một hồi mặc cả, người chủ đồng ý bán lại cây gỗ với giá cao, và cây gỗ ấy đã trở thành một phần của lịch sử âm nhạc. Tuy nhiên, không rõ địa điểm chính xác diễn ra cuộc mua bán này là ở đâu, bởi các câu chuyện tương tự cũng được lưu truyền ở những khu rừng tại Slovenia và Thụy Sĩ.
Lịch sử được ghi lại trong vòng sinh trưởng của cây
Stradivarius cho thấy câu chuyện kể trên của người Ý có thể chứa đựng một phần sự thật.
Thông qua phương pháp đo niên đại dựa trên vòng sinh trưởng của cây gọi là dendrochronology, các nhà khoa học có thể biết cây đã phát triển ở đâu, khi nào và như thế nào.
Một cây vĩ cầm Stradivarius được trưng bày tại Cung điện Hoàng gia Madrid (Tây Ban Nha). Ảnh: Wikicommons
Khi cây lớn lên, chúng tạo ra một vòng sinh trưởng (hoặc vòng gỗ) mới sau mỗi mùa. Tuy nhiên, độ rộng của các vòng thay đổi theo từng năm do tác động của nhiều yếu tố như thổ nhưỡng, khí hậu và độ cao. Vòng gỗ có thể tiết lộ cho các nhà khoa học về điều kiện khí hậu nơi cây phát triển cũng như khoảng cách giữa các cây trong cùng khu vực. Mặc dù mỗi cây đều có đặc điểm riêng, các cây mọc gần nhau thường có xu hướng thể hiện mô hình vòng gỗ tương tự nhau theo thời gian.
Trong nghiên cứu mới, các nhà khoa học đã phân tích 314 mẫu vòng gỗ trên 284 cây vĩ cầm của nghệ nhân Stradivari. Các dữ liệu này do nhà nghiên cứu niên đại cây người Anh John Topham đo đạc trong nhiều thập kỷ.
Thông qua phân tích thống kê, nhóm nghiên cứu so sánh vòng gỗ của những cây vĩ cầm với nhau để xem liệu có nhạc cụ nào được làm từ cùng một cây hay không. Để ước tính độ cao nơi cây từng sinh trưởng, họ so sánh các mẫu vòng gỗ với dữ liệu tham chiếu trong Ngân hàng Dữ liệu Vòng cây Quốc tế (International Tree-Ring Data Bank), một kho dữ liệu lớn lưu trữ hồ sơ từ hơn 6.000 địa điểm trên khắp thế giới.
Sau đó, các nhà nghiên cứu sử dụng một thuật toán phân nhóm các mẫu vòng gỗ có đặc điểm tương tự nhau trên những cây vĩ cầm. Để xác định nguồn gốc của gỗ, họ tiếp tục đối chiếu những nhóm này với gần 200 bộ dữ liệu chuẩn về vòng sinh trưởng của cây từ nhiều khu vực trên khắp châu Âu.
"Các điều kiện môi trường khác nhau khiến cây ở mỗi khu rừng hay dãy núi phát triển nhanh hoặc chậm khác nhau qua từng năm, tạo ra các vòng sinh trưởng rộng hoặc hẹp," Chris Guiterman, nhà nghiên cứu tại Đại học Colorado, người tham gia quản lý Ngân hàng Dữ liệu Vòng cây Quốc tế nhưng không trực tiếp tham gia nghiên cứu này, cho biết. "Những đặc điểm riêng của từng vùng giúp chúng ta đối chiếu và xác định nguồn gốc của những cây gỗ có xuất xứ chưa rõ ràng."
Kết quả nghiên cứu đã làm sáng tỏ nơi Stradivari khai thác loại gỗ dùng làm mặt đàn vĩ cầm, đồng thời tái hiện sự thay đổi trong phong cách chế tác của ông theo thời gian. Cụ thể, khoảng một phần ba số mẫu vòng gỗ từ những cây vĩ cầm được chế tác trước năm 1706, vào giai đoạn đầu sự nghiệp của Stradivari. Loại gỗ dùng để chế tạo những cây vĩ cầm này dường như đến từ nhiều nguồn và khu rừng khác nhau trên khắp dãy Alps.
Các nhà nghiên cứu sử dụng một thuật toán để phân nhóm các mẫu vòng gỗ có đặc điểm tương tự nhau trên những cây vĩ cầm. Ảnh: Wikicommons
"Ở giai đoạn đầu, ông ấy vẫn đang thử nghiệm," Mauro Bernabei, tác giả chính của nghiên cứu tại Hội đồng Nghiên cứu Quốc gia Ý, nhận định. Chỉ đến giai đoạn đỉnh cao trong sự nghiệp sau này, Stradivari mới bắt đầu sử dụng gỗ từ vùng núi Dolomites của Ý để tạo ra những cây đàn có chất lượng âm thanh đặc biệt xuất sắc.
"Có lẽ Stradivari đã tìm thấy một nguồn gỗ ưng ý ở Val di Fiemme và trung thành với nguồn gỗ đó," Bernabei cho biết.
Tuy nhiên, phát hiện này không làm lu mờ tài năng thiên bẩm của Stradivari, theo Peter Beare, Giám đốc công ty Beare Violins Ltd. ở Anh, một công ty chuyên phục chế, bán và xác thực đàn vĩ cầm cao cấp. Chính kỹ nghệ kết hợp với nguồn vật liệu thượng hạng đã giúp Stradivari tạo ra những cây đàn tốt nhất. Bản thân chất liệu gỗ là chưa đủ để đảm bảo sự thành công. "Bạn có thể sở hữu khúc gỗ tuyệt hảo nhất, nhưng bạn hoàn toàn có khả năng làm hỏng nó," Beare nói.
Dấu hiệu của thời tiết lạnh, độ cao lớn
Những cây vĩ cầm của Stradivari nổi bật với các vòng gỗ hẹp, cho thấy loại gỗ dùng để làm đàn có nguồn gốc từ những cây sinh trưởng trong điều kiện khí hậu lạnh hơn ở độ cao lớn. Đáng chú ý, một số cây vân sam Na Uy mà Stradivari đã sử dụng sinh trưởng ở độ cao lớn hơn bất kỳ cây cùng loài nào khác hiện nay.
Theo nhóm nghiên cứu, điều này phù hợp với giả thuyết cho rằng những cây gỗ được Stradivari lựa chọn đã phát triển trong một giai đoạn Trái đất lạnh bất thường, gọi là Cực tiểu Maunder (Maunder Minimum), kéo dài từ năm 1645 đến năm 1715. Sự tăng trưởng chậm lại trong điều kiện lạnh giá có thể đã làm thay đổi đặc tính âm học của gỗ.
"Nếu các vòng sinh trưởng của cây hẹp hơn, gỗ sẽ có xu hướng đặc hơn", Bernabei nhận định. Điều này giúp tạo ra loại gỗ đồng nhất hơn - tức cấu trúc và tính chất của gỗ ít biến đổi bất thường giữa các phần, không bị lệch thớ hoặc có các khuyết tật như mắt gỗ.
Nhiều mẫu gỗ dường như có nguồn gốc từ cùng một cây. Điều này tiết lộ rằng Stradivari đã cất giữ những khúc gỗ chất lượng cao trong nhiều năm trước khi đưa vào sử dụng. Các mẫu vân gỗ gần như giống hệt nhau xuất hiện trên các nhạc cụ mà theo thông tin ghi trên nhãn, được chế tác cách nhau tới 20 năm.
"Đặc tính của tấm gỗ vân sam dùng làm mặt đàn có vai trò quyết định," Sam Zygmuntowicz, một nghệ nhân chế tác vĩ cầm ở New York, cho biết. "Việc có được nguồn gỗ chất lượng cao và ổn định là một lợi thế rất lớn".
Điều đó cho thấy khả năng thiên tài của Stradivari không chỉ thể hiện ở kỹ thuật chế tác mà còn bắt đầu ngay từ việc lựa chọn nguyên liệu.
Trong các nghiên cứu tiếp theo, Bernabei muốn tìm hiểu xem giai đoạn Cực tiểu Maunder đã ảnh hưởng như thế nào đến sự hình thành vòng gỗ của cây ở những nơi khác. Bên cạnh đó, các nghiên cứu trong tương lai đối với những cây vĩ cầm được chế tác trong cùng thời kỳ cũng có thể giúp làm sáng tỏ liệu chỉ những cây đàn Stradivarius mới được làm từ loại gỗ vân sam mọc ở Ý, hay các nghệ nhân đương thời cũng sử dụng cùng loại gỗ đó.
Quốc Hùng tổng hợp
---
Tài liệu tham khảo
1. What makes a Stradivarius violin so special? Scientists traced it to one forest in Italy. National Geographic. https://www.nationalgeographic.com/environment/article/stradivarius-violins-tree-ring-analysis
2. Tree Rings Reveal Origins of Some of the World’s Best Violins. The New York Times. https://www.nytimes.com/2026/03/04/science/stradaviri-violin-forest-tree-rings.html
3. Stradivarius Violins. Smithsonian. https://www.si.edu/spotlight/violins/stradivarius
4. Stradivari selected high-altitude wood from the alpine forests of Val di Fiemme for his violins. Finestresullarte. https://www.finestresullarte.info/en/news/stradivari-selected-high-altitude-wood-from-the-alpine-forests-of-val-di-fiemme-for-his-violins