Giải Pop Châu Á của Grammy: Cái nhãn mỹ miều dành cho 'chiếu dưới'?

Tối 29/7, bảy thành viên BTS, đồng loạt đăng thông báo trên Instagram cá nhân: họ sẽ không gửi album Arirang, đánh dấu sự trở lại của các thành viên sau thời gian lần lượt thực hiện nghĩa vụ quân sự và có ý nghĩa rất lớn với nhóm nhạc cũng như người hâm mộ, để tranh giải Grammy lần thứ 69. Lý do được nêu ngắn gọn: họ "mong âm nhạc được nghe và được yêu vì chính bản thân nó chứ không bị phân định theo vùng miền hay ngôn ngữ".

Phản ứng này được nhìn nhận là câu trả lời cho một hạng mục mới trong năm hạng mục vừa được bổ sung mà The Recording Academy (từ dưới đây gọi là Viện Hàn lâm), tổ chức đứng sau giải Grammy danh giá, công bố hồi tháng Sáu: Trình diễn Pop Châu Á Xuất sắc nhất (Best Asian Pop Music Performance).

Nói cách khác, BTS, một trong những nhóm nhạc thành công nhất châu Á, đang yêu cầu bài hát của mình được đánh giá một cách bình đẳng với các sản phẩm đến từ các nền công nghiệp âm nhạc khác, cụ thể ở đây là phương Tây. Nhiều người hâm mộ của họ cho rằng hạng mục mới này là một nỗ lực của Viện Hàn lâm nhằm ngăn các nhóm K-pop lấn át những hạng mục danh giá nhất: Album, Bài hát của năm, Bản thu âm của năm và nhiều hạng mục Trình diễn Pop.

Ngược lại, Viện Hàn lâm khẳng định mục đích của hạng mục này là "tôn vinh chiều sâu, sự đa dạng và tốc độ phát triển phi thường của nghệ thuật pop đến từ châu Á", đồng thời nhấn mạnh rằng các tác phẩm dự tranh ở hạng mục Pop Châu Á vẫn đủ điều kiện tranh giải ở các hạng mục tổng quát.

Câu hỏi trọng tâm trong cuộc tranh cãi này là: việc đặt ra một hạng mục riêng cho một nhóm "thiểu số" trong các chương trình trao giải, đang cho họ nhiều cơ hội hơn hay đóng gói họ vào chiếc hộp riêng, tránh xa những giải thưởng danh giá nhất?

Những sân chơi riêng lẻ dành cho 'chiếu dưới'?

Đây không phải lần đầu Grammy vướng vào tranh cãi xung quanh vấn đề hạng mục, đặc biệt xung quanh vấn đề sắc tộc và các cộng đồng "thiểu số" (nghệ sĩ da màu) qua các lần trao giải.

Grammy đi từ 28 hạng mục năm 1959 lên 95 hạng mục vào năm 2026. Mỗi khi một ngách âm nhạc dần chiếm lĩnh thị trường, một hạng mục mới được dựng lên.

Rap được Grammy dành những hạng mục riêng trong thời kỳ hip-hop nhanh chóng trở thành một lực lượng lớn trong âm nhạc đại chúng.

Năm nay, sau khi ca khúc Golden trong phim K-pop Demon Hunters và ca khúc APT. của Rosé tạo cú hích lớn với các đề cử ở một số hạng mục quan trọng nhất, Grammy công bố tạo thêm các hạng mục Trình diễn Pop Châu Á Xuất sắc nhất, cùng đợt với Bài hát Latin Xuất sắc nhất, cũng ngay sau khi Bad Bunny trở thành nghệ sĩ đầu tiên thắng Album của năm với một album chủ yếu bằng tiếng Tây Ban Nha.

Năm 2025, ngay sau khi Beyoncé làm nên với chiến thắng lịch sử ở hạng mục Album Nhạc Đồng quê xuất sắc nhất (Best Country Album), vốn trước đó luôn thuộc về các nghệ sĩ da trắng, Viện Hàn lâm xẻ đôi hạng mục này thành Album nhạc Đồng quê Truyền thống Xuất sắc nhất (Best Traditional Country Album) và Album nhạc Đồng quê Đương đại Xuất sắc nhất (Best Contemporary Country Album).

Tyler, the Creator, ngay sau khi nhận giải Album Rap xuất sắc nhất năm 2020, chia sẻ cảm nhận của mình trên tờ Rolling Stone: "Một mặt, tôi rất biết ơn vì những gì tôi làm ra được ghi nhận trong một thế giới như thế này. Nhưng mặt khác, thật khó chịu khi cứ mỗi lần chúng tôi, ý tôi là những người trông giống tôi, làm bất cứ thứ gì vượt ra ngoài ranh giới các thể loại nhạc khác nhau thì họ luôn xếp nó vào hạng mục rap hoặc urban. Tôi không thích từ urban đó. Với tôi, nó chẳng qua là một cách lịch sự hơn để gọi tôi là một thằng m*i."

Anh chia sẻ thêm: "Khi nghe vậy, tôi nghĩ: ‘Tại sao chúng ta không thể cứ được xếp vào Pop?’ Một nửa trong tôi cảm thấy đề cử ở hạng mục Rap giống như một lời khen mỉa mai," Tyler nói. "Kiểu như: ‘Ồ, thằng em họ bé nhỏ của tôi muốn chơi game à? Thế thì đưa cho nó cái tay cầm đã rút dây, để nó im đi và thấy vui là được’."

Cảm giác ức chế của Tyler không phải là không có cơ sở. Album nhạc Đương đại Đô thị Xuất sắc nhất (Best Urban Contemporary Album) từng là một hạng mục chính thức của Grammy. Cùng năm 2020, Viện Hàn lâm đổi tên nó thành Album R&B Cách tân Xuất sắc nhất (Best Progressive R&B Album), với lý do "urban contemporary" không mô tả đủ chính xác những đặc điểm âm nhạc mà hạng mục muốn tôn vinh. Quyết định này cũng diễn ra trong lúc thuật ngữ "urban" ngày càng bị tranh luận trong ngành công nghiệp âm nhạc vì lịch sử gắn nó với việc gom nhiều dạng âm nhạc của nghệ sĩ da đen vào một nhãn chung.

Rộng hơn, hạng mục Album nhạc Thế giới Xuất sắc nhất (Best World Music Album) từng là chiếc rổ lớn dành cho những âm nhạc không dễ đặt vào các thể loại quen thuộc của phương Tây. Một bản nhạc Tây Phi, một ca khúc Ấn Độ hay một tác phẩm Indonesia có thể chẳng có nhiều điểm chung về nhịp điệu, hòa thanh hay cấu trúc, nhưng vẫn được đặt cạnh nhau vì cùng đến từ "thế giới bên ngoài". Chính cách phân loại ấy gây tranh cãi trong nhiều thập niên: những người chỉ trích cho rằng world music không thực sự mô tả một thể loại âm nhạc, mà gom những nền âm nhạc rất khác nhau vào một nhãn chung mang nặng tính Âu tâm. Hạng mục này sau đó được đổi thành Global Music.

Bên trong chiếc rổ Pop Châu Á

Quay trở lại với châu Á, về mặt lý thuyết, mục đích tạo ra hạng mục Trình diễn Pop Châu Á Xuất sắc nhất không có vẻ gì là đáng trách. Nhưng nếu mổ xẻ cụ thể hơn về mặt khái niệm, "Pop Châu Á" có nghĩa là gì?

Theo định nghĩa của Viện Hàn lâm, đây không phải là một chiếc túi mở cho mọi thứ đến từ châu Á. Hạng mục chỉ nhận các sản phẩm pop đương đại bắt nguồn từ hoặc được công nhận rộng rãi tại các thị trường châu Á, bao gồm K-pop, J-pop và C-pop; bài hát phải sử dụng có ý nghĩa ít nhất một ngôn ngữ châu Á. Trong khi đó, việc nghệ sĩ là người châu Á hay mang quốc tịch nào không quyết định tư cách tham dự. Những sản phẩm có nguồn gốc châu Á nhưng không đáp ứng tiêu chí về pop vẫn được đưa sang các hạng mục phù hợp khác.

Bản thân "pop" vốn không phải một thể loại có ranh giới âm nhạc chặt chẽ. Từ này thường dùng để chỉ thứ âm nhạc được sản xuất và tiêu thụ cho thị trường đại chúng, với cấu trúc dễ tiếp cận, giai điệu dễ nhớ và khả năng pha trộn nhiều yếu tố từ các thể loại khác. Đặt vào cùng một hạng mục này có thể là city pop Nhật, ballad Hoa ngữ, hip hop Thái, playback Ấn Độ, dangdut Indonesia, qawwali Pakistan và về lý thuyết là bất cứ sản phẩm nào đáp ứng tiêu chí về pop, về nguồn gốc và ngôn ngữ của một lục địa hơn bốn tỷ người. Khoảng cách âm nhạc giữa một bản ballad Đài Loan và một bài qawwali vùng Punjab lớn hơn rất nhiều so với khoảng cách giữa một bản K-pop và một bản dance-pop Mỹ. "Tôn vinh chiều sâu và sự đa dạng" để rồi gom chúng lại vào cùng một chiếc rổ "Pop Châu Á" liệu có phải là một hành động khá mâu thuẫn?

Các hạng mục âm nhạc thường được tạo ra để nhận biết những khác biệt trong âm nhạc. Jazz có thể được nhận diện qua hòa thanh, nhịp điệu và đặc biệt là sự ngẫu hứng. Techno dựa trên cấu trúc nhịp điện tử, âm thanh tổng hợp và cách sử dụng máy móc trong sản xuất. Bolero được nhận diện qua tiết tấu, cấu trúc và cách xử lý giai điệu. Những ranh giới ấy có thể chồng lấn, nhưng điểm chung là chúng phân loại âm nhạc dựa trên việc nó được tạo ra bằng cách nào, nghe như thế nào và vận hành theo những quy tắc thẩm mỹ nào. Hạng mục Trình diễn Pop Châu Á Xuất sắc nhất lại bắt đầu từ những thứ nằm bên ngoài bản thân âm thanh: bài hát đến từ thị trường nào, được hát bằng ngôn ngữ nào, gắn với khu vực địa lý nào. Sai lầm của họ với nhạc Đương đại Đô thị, gần như được lặp lại hoàn hảo khi tạo ra hạng mục Pop Châu Á.

Và ai sẽ là người được quyền thẩm định việc sử dụng có ý nghĩa "tiếng châu Á", mà thực ra là bao gồm 49 quốc gia và hơn 2300 ngôn ngữ? Một ca khúc có thể dùng nhiều ngôn ngữ, được sáng tác ở một nước, sản xuất ở nước khác và nhắm tới một thị trường thứ ba. Nếu một bài hát có 80% tiếng Anh và 20% tiếng Hàn, nó có đủ điều kiện không? Nếu phần tiếng Hàn chỉ xuất hiện trong điệp khúc thì có khác với việc nó xuất hiện ở vị trí nào khác trong cả bài?

Sẽ có rất nhiều ca khúc châu Á khác tự nhiên mất đi tính "châu Á" của nó chỉ vì chúng được hát bằng tiếng Anh. Viện Hàn lâm sẽ cần một hội đồng chuyên môn xác định mức độ châu Á của một bài hát. Đến đây, tiêu chí sử dụng có ý nghĩa buộc phải được lượng hóa: bạn bao nhiêu thì đã đủ "châu Á" với chúng tôi.

Đối với K-pop, rất nhiều bản hit lớn nhất của nền công nghiệp này ra đời trong các trại sáng tác, nơi tác giả phần lớn là người Thụy Điển, Đan Mạch, Anh, Mỹ. Một ca khúc viết ở Stockholm, phối ở Seoul, hát bằng tiếng Hàn sẽ được xếp vào nhạc châu Á. Cũng ca khúc ấy, nếu hát bằng tiếng Anh, theo định nghĩa của Viện Hàn lâm sẽ đi thẳng vào hạng mục pop và cạnh tranh với Taylor Swift.

Với BTS, sự bất nhất ấy càng dễ nhìn thấy. Dynamite và Butter, hai bài hát tiếng Anh từng mang về cho họ các đề cử ở hạng mục Trình diễn Pop Nhóm (Best Pop Duo/Group Performance), đều được tạo ra bởi những ê-kíp sáng tác và sản xuất xuyên biên giới, với sự tham gia của các nhạc sĩ và nhà sản xuất phương Tây bên cạnh BTS. Butter có credit sáng tác của RM, trong khi Dynamite được viết bởi David Stewart và Jessica Agombar. Cùng là BTS, cùng là một phần trong sự nghiệp K-pop của họ, nhưng chỉ riêng việc chuyển ngôn ngữ từ tiếng Hàn sang tiếng Anh đã đặt hai bài hát ra ngoài hạng mục Pop Châu Á theo logic của quy chế mới.

Tuy nhiên, điều mà BTS từ chối nhân danh châu Á có thể chưa chắc là điều mà tất cả các nghệ sĩ châu Á khác chọn. Đó là hành động đắt đỏ, và BTS nằm trong số rất ít nghệ sĩ trên hành tinh đủ khả năng để trả cái giá ấy. Phần lớn những người khác trong khu vực này chẳng có lựa chọn đó. Họ sẽ vui mừng vì đã có nhiều cơ hội hơn cho cái tên của mình xuất hiện cùng "Grammy" danh giá. Với họ, căn phòng mới mở này là một cánh cửa vừa được đục vào bức tường vốn kín đặc. Với BTS thì lại khác, với thành tích của họ, hạng mục ấy chính là bức tường. Nó sẽ giữ họ, hay tất cả những nghệ sĩ "Pop Châu Á" khác, ở một sân chơi riêng lẻ, "chiếu dưới" so với âm nhạc phương Tây.