 |
Ảnh minh họa: Unplash |
Có thể bạn chưa biết, theo Báo cáo Chỉ số lãng phí thực phẩm của Liên Hợp Quốc năm 2024, có đến 1,05 tỷ tấn thực phẩm bị lãng phí mỗi năm (tính cả phần không ăn được như vỏ, xương) - chiếm khoảng 19-20 % tổng sản lượng thực phẩm toàn cầu. Con số này tương đương với hơn một tỷ bữa ăn bị vứt bỏ mỗi ngày, ở cả các nước nghèo lẫn nước giàu, mặc dù có hơn 730 triệu người đang sống trong cảnh đói kém trên toàn thế giới.
Một số nghiên cứu trước đây đã cho thấy mọi người có cách tạo ra và xử lý rác thải thực phẩm khác nhau. Mới đây, nghiên cứu của TS. Nguyễn Thị Thu Trang (Đại học Adelaide, Úc) và các cộng sự công bố trên tạp chí Resources, Conservation and Recycling đã xem xét kỹ hơn hai nhóm người quan tâm sâu sắc đến thực phẩm, vì những lý do khác nhau. Kết quả nghiên cứu phơi bày một nghịch lý: những người ưu tiên ăn uống lành mạnh lãng phí ít thực phẩm hơn, trong khi đó, những người quan tâm đến yếu tố bền vững lại không thực sự giảm lãng phí thực phẩm.
Điều này cho thấy việc khuyến khích thói quen ăn uống lành mạnh hơn có thể là biện pháp hiệu quả hơn để cắt giảm lãng phí thực phẩm trong gia đình so với việc chỉ truyền tải thông điệp về tính bền vững.
Ý thức về bền vững không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với việc ít lãng phí hơn
Để hiểu cách các giá trị liên quan đến thực phẩm ảnh hưởng đến hành vi lãng phí, nhóm nghiên cứu đã khảo sát 1.030 người tiêu dùng tại thành phố Adelaide, Úc, trong khoảng thời gian từ tháng tư đến tháng năm năm 2021. Mục tiêu của nhóm nghiên cứu là tìm hiểu xem ai là người lãng phí thực phẩm nhiều hơn: những người quan tâm đến dinh dưỡng hay những người quan tâm đến tính bền vững?
Để tiến hành nghiên cứu, các nhà khoa học đã hỏi từng người về cách họ lập kế hoạch bữa ăn và mua sắm, những yếu tố họ coi trọng khi mua thực phẩm, và lượng thực phẩm họ vứt bỏ mỗi tuần.
Kết quả cho thấy: những người quan tâm đến dinh dưỡng có xu hướng lập kế hoạch bữa ăn từ trước, sử dụng danh sách mua sắm và tránh mua quá nhiều. Những hành vi này không chỉ góp phần tạo nên chế độ ăn lành mạnh hơn mà còn giúp giảm lãng phí thực phẩm.
Nhóm nghiên cứu cũng phát hiện ra rằng: người tiêu dùng lựa chọn thực phẩm dựa trên giá trị dinh dưỡng thường lãng phí ít thực phẩm hơn. Ngược lại, những người ưu tiên tính bền vững hơn là dinh dưỡng lại không cho thấy sự giảm thiểu đáng kể nào về lượng thực phẩm bị lãng phí.
Những người này thường chọn các sản phẩm thân thiện với môi trường, chẳng hạn như mua hàng địa phương, chọn nông sản hữu cơ và tránh sử dụng bao bì thực phẩm quá mức.
Thực tế, những người quan tâm đến bền vững lại có xu hướng mua nhiều thực phẩm hơn mức họ cần. Họ có thiện chí, nhưng thiếu chiến lược hiệu quả để quản lý và tiêu thụ thực phẩm hợp lý. Đáng tiếc là, điều này dẫn đến việc nhiều thực phẩm được sản xuất theo hướng bền vững lại bị thải bỏ và chôn lấp tại bãi rác.
Tích hợp thông điệp dinh dưỡng và lãng phí thực phẩm
"Nghiên cứu của chúng tôi cho thấy có một sự lệch pha giữa lựa chọn mua sắm và những gì thực sự xảy ra với thực phẩm tại nhà", nhóm nghiên cứu cho biết.
Điều này làm nổi bật cơ hội cho các nhà hoạch định chính sách và các chiến dịch nhằm mục đích giảm lãng phí thực phẩm. Thay vì chỉ tập trung vào tính bền vững, việc lồng ghép các thông điệp về cải thiện dinh dưỡng có thể vừa nâng cao sức khỏe, vừa giảm lãng phí thực phẩm cùng lúc.
Một số trường hợp thành công đã chứng minh tiềm năng của cách tiếp cận này. Ví dụ, một chương trình tại trường học của Úc phát hiện ra rằng trẻ em tham gia vào việc tự chuẩn bị bữa ăn của mình lãng phí ít thức ăn hơn so với trước khi chương trình bắt đầu.
Những học sinh này được học về lãng phí thực phẩm và ăn uống lành mạnh, tham gia các buổi thực hành về chuẩn bị bữa ăn và ủ phân compost, đồng thời tự tay chuẩn bị bữa trưa – nhờ đó lượng thực phẩm bị lãng phí giảm rõ rệt.
5 cách để giảm thiểu lãng phí thực phẩm
Vậy, các hộ gia đình có thể làm gì để giảm lãng phí thực phẩm trong khi vẫn duy trì chế độ ăn uống lành mạnh? Nghiên cứu của TS. Nguyễn Thị Thu Trang gợi ý các chiến lược chính sau:
Thứ nhất, lập kế hoạch trước: lập kế hoạch bữa ăn hằng tuần và danh sách mua sắm giúp ngăn ngừa việc mua hàng bốc đồng và đảm bảo thực phẩm được tiêu thụ trước khi bị hỏng.
Thứ hai, chỉ mua những gì bạn cần: mua quá nhiều, ngay cả những sản phẩm bền vững, có thể dẫn đến lãng phí không cần thiết.
Thứ ba, bảo quản thực phẩm đúng cách: hiểu cách bảo quản sản phẩm tươi sống, sữa và thức ăn thừa có thể kéo dài đáng kể thời hạn sử dụng của chúng.
Thứ tư, ưu tiên dinh dưỡng: việc lựa chọn thực phẩm phù hợp với chế độ ăn uống cân bằng tự nhiên sẽ giúp kiểm soát khẩu phần tốt hơn và tiêu thụ có ý thức, giảm thiểu chất thải.
Và cuối cùng, sử dụng những gì bạn có: trước khi mua sắm, hãy kiểm tra tủ lạnh và tủ đựng thức ăn để kết hợp các nguyên liệu sẵn có vào bữa ăn.
Giảm lãng phí là một lợi ích
Mọi người thường có động lực mạnh mẽ hơn khi xuất phát từ lợi ích sức khỏe cá nhân, thay vì những mối quan tâm môi trường mang tính trừu tượng. Nghiên cứu của nhóm TS. Nguyễn Thị Thu Trang cho thấy đây chính là chìa khóa để giảm lãng phí thực phẩm trong hộ gia đình.
Khuyến khích việc lập kế hoạch bữa ăn nhằm đảm bảo chế độ dinh dưỡng cân bằng, mua sắm cẩn trọng để tránh mua quá nhiều, và bảo quản thực phẩm đúng cách – tất cả những điều này có thể tạo ra sự khác biệt lớn trong việc giảm lượng thực phẩm bị lãng phí. Điều này không chỉ giúp các gia đình tiết kiệm hàng ngàn đô la mỗi năm, mà còn thúc đẩy thói quen ăn uống lành mạnh.
Sau cùng, việc phát triển một hệ thống thực phẩm bền vững không chỉ dừng lại ở việc mua đúng sản phẩm. Điều quan trọng là cách chúng ta quản lý, chế biến và tiêu thụ thực phẩm.
Bài đăng KH&PT số 1351 (số 27/2025)
Kim Dung tổng hợp (Theo TheConversation, ScienceDirect)